Në fund të një dite të kaluar duke vrarë gra dhe fëmijë me pushkët e tyre të shtrenjta snajper, vizitorët në Sarajevë pëlqenin të festonin deri në orët e para të mëngjesit, duke ngrënë mish derri të pjekur dhe duke pirë raki me shumicë.
“Ata shkonin në kafene nga ora 6–7 e mbrëmjes dhe qëndronin deri në 5 të mëngjesit, duke kënduar dhe qeshur,” kujton Aleksandar Licanin, i cili thotë se ishte dëshmitar i festimeve.
Të huajt që paguanin për privilegjin e vrasjes së civilëve të pafajshëm ishin kryesisht burra të pasur, por kishte edhe gra, pretendon Licanin, 63 vjeç, i cili në atë kohë ishte vullnetar në një njësi tankesh të serbëve të Bosnjës. Ai tha se mes tyre kishte britanikë, italianë dhe gjermanë.
Prej vitesh kanë qarkulluar raportime për të ashtuquajturin “safari i Sarajevës”, i cili thuhet se tërhoqi të huaj të pasur në kodrat mbi kryeqytetin boshnjak në fillim të viteve 1990, ndërsa qyteti ishte i rrethuar nga forcat serbe të Bosnjës gjatë luftërave ballkanike. Në këmbim të pagesave deri në 88,000 paund, vizitorët thuhet se lejoheshin të përdornin pozicionet e snajperëve serbë të Bosnjës për të qëlluar banorët që strehoheshin në qytetin poshtë, duke paguar më shumë për privilegjin e vrasjes së fëmijëve ose grave shtatzëna.
Viktimat e tyre ishin ndër më shumë se 11,500 të vrarët gjatë rrethimit katërvjeçar.
Licanin pranoi të takohej me The Times në Bosnje për të zbuluar gjithçka që kujton për gjuajtësit e dyshuar, ndërkohë që magjistratët në Itali po hetojnë pretendimet se gjuetarë italianë ishin mes tyre.
Të hënën ata morën në pyetje një shofer kamioni 80-vjeçar dhe koleksionist armësh nga Pordenone në verilindje të Italisë, i cili mohoi përfshirjen. Tre të dyshuar të tjerë italianë pritet të merren në pyetje.
Pas tre dekadash heshtjeje, Licanin tha se ishte gati të fliste sepse hetimi italian kishte nisur.
“Dua që e vërteta të dalë në dritë dhe po prisja që të niste një hetim i vërtetë,” tha ai, ndërsa pinte cigare pa pushim në një kafene në qytetin e tij të lindjes, Prijedor. “Jam i gatshëm të dal para magjistratëve italianë dhe të tregoj atë që di.”
Sipas Licanin, lufta e tij nisi në vitin 1993 kur komuniteti serb i Bosnjës, të cilit i përkiste në Sarajevë, u përça me boshnjakët myslimanë vendas, ndërsa përçarjet etnike dhe fetare filluan të ushqenin konfliktin në Jugosllavinë që po shpërbëhej.
I internuar nga boshnjakët, 31-vjeçari i atëhershëm arriti të shkonte në lagjen Grbavica të kontrolluar nga serbët në Sarajevë dhe u regjistrua në një njësi tankesh të drejtuar nga forcat serbe të Bosnjës, e cila mori pjesë në rrethimin vdekjeprurës të zonave të mbajtura nga boshnjakët.
Komandanti i tij, Slobodan Todorovic, ishte një ish-oficer i ushtrisë jugosllave të shpërbërë, tha Licanin.
Duke u vendosur në varrezat hebraike të qytetit, që kishin pamje mbi Sarajevë, njësia e Licanin ndante pozicionin me një milici serbe prej 200 vetash, Detashmentin Çetnik të Novo Sarajevës, të drejtuar nga ish-punonjësi postar Slavko Aleksic.
Licanin tha se njësia e tij merrte koordinata objektivash nga komandantët, por snajperët e Aleksic po zgjidhnin viktimat e tyre.
“Aleksic kishte një zonë të kufizuar në varreza, 200 metra larg nesh, të cilën mund ta shihnim,” tha ai. “Ata qëllonin gra, fëmijë dhe të moshuar. Ishin jashtë kontrollit dhe Aleksic ishte padyshim një psikopat, e shihje në sytë e tij.”
Licanin tha se pa për herë të parë të huaj të veshur mirë që merrnin pozicione me snajperët e Aleksic në vitin 1993 ose 1994. “Mbanin xhaketa të shtrenjta lëkure dhe më thanë se ishin italianë, gjermanë dhe britanikë,” tha ai. “I ndihmonin të gjenin objektiva, dhe nga varrezat ishte një gjuajtje e qartë — kishe gjithçka.”
Të huajt, të cilët strehoheshin në një kompleks pranë varrezave, jepnin gjithashtu 500 deri në 1,000 marka gjermane për t’u dhënë një vend të privilegjuar snajperi në ndërtesa të larta, tha Licanin.
“Pas gjuetisë, një kafene pastrohej për t’u bërë vend atyre dhe xhipit të Aleksic, që kishte një kafkë të montuar në kofano, do të mbërrinte. Ne largoheshim: nuk donim kontakt me ta,” tha Licanin. “Hanë shumë, duke festuar me mish — derr të pjekur dhe qengj,” shtoi ai, duke theksuar se shërbehej edhe birrë, uiski dhe konjak. “Po festonin vrasjen e njerëzve. Nuk mund ta imagjinoj si mund të jetosh pasi ke vrarë një fëmijë.”
Licanin shtoi se nuk u habit kur pa gra të huaja që paguanin për të vrarë. “Dukej normale, pasi serbët kishin edhe snajpere femra,” tha ai.
“Të gjithë snajperët ishin thjesht sadistë të pastër.”
Pretendimi i tij se kishte gra mes snajperëve “turistë” u mbështet nga Zlatko Miletic, shefi i atëhershëm i policisë në Sarajevë, i cili drejtonte një ekip kundër snajperëve.
“Më kujtohet një grua nga Rumania që duhet të ketë vrarë më shumë se dhjetë persona,” i tha ai kanalit ballkanik të lajmeve N1 këtë muaj. “Këta snajperë të huaj ishin të vendosur thellë në llogore betoni dhe ishte e vështirë t’i neutralizoje,” pretendoi Miletic, i cili tani është deputet në Bosnje.
“Ata vranë dhjetëra fëmijë dhe gra,” tha ai, duke shtuar: “Kishim informacione se [milicia e Aleksic] po i strehonte këta persona kundrejt parave dhe se shumica vinin nga Italia.”
Licanin pretendoi se një nga serbët që ndihmonte snajperët e huaj ishte Aleksandar Vucic, atëherë një anëtar i ri i Partisë Radikale Serbe të ekstremit të djathtë, sot presidenti autoritar i Serbisë. “Ai do të ishte në kafene dhe do të përkthente për të huajt,” tha Licanin.
Vucic ka thënë se nuk punonte me Aleksic në atë kohë, por ishte thjesht i pranishëm në Sarajevë si gazetar.
Licanin u inkurajua të fliste nga gazetari investigativ kroat Domagoj Margetic, i cili në nëntor pretendoi gjithashtu se Vucic ishte i përfshirë në “safarin njerëzor”. Ai u cilësua si përhapës i “dezinformatave dashakeqe, të krijuara për të minuar kredibilitetin institucional të Republikës së Serbisë dhe presidentit të saj”, nga një zëdhënëse e liderit serb.
Aleksic vdiq në dhjetor, por pak para vdekjes mohoi që Vucic të ishte pjesë e milicisë së tij dhe përjashtoi mikpritjen e snajperëve të huaj. Margetic ka pretenduar se shërbimet serbe të inteligjencës mund ta kenë organizuar vdekjen e tij në rast se ai do të ndryshonte versionin e tij.
Kjo teori u promovua gjithashtu nga një avokat serb, Cedomir Stojkovic, i cili u akuzua për “nxitje të ndryshimit të dhunshëm të rendit kushtetues” nga një gjykatë serbe, iu ndalua postimi në rrjetet sociale dhe tani është në arrest shtëpiak pasi refuzoi të përmbushte urdhrin.
Në Zagreb, Margetic i tha The Times se para vdekjes së tij, Aleksic la arkivin e tij tek një ish-koleg i milicisë, i cili tani ia ka dorëzuar atij. Margetic paraqiti dokumente të daktilografuara që duket se mbajnë firmën e Aleksic, duke i dhënë Vucic leje për të shoqëruar të huaj në Bosnje në fillim të viteve 1990.
Gazetari ka mohuar pretendimet se dokumentet janë të rreme dhe ka publikuar disa prej tyre online, përfshirë një që përmend një gjuajtës italian. Margetic ka fshehur emrin e italianit, duke lënë vetëm inicialet R.R. “Kam informuar magjistratët italianë për emrin e tij,” tha ai.
Margetic pretendoi se kishte dëgjuar raportime për të shtënat që nga fundi i viteve 1990. “Bashkëpunëtorët e Aleksic më thanë se mund të paguaje për të fluturuar me helikopter në Sarajevë, ose të udhëtoje me kamion nga Beogradi, ose me autobus me vullnetarë serbë që nisej nga Beogradi të enjten në mbrëmje dhe kthehej të dielën. Bileta vajtje-ardhje kushtonte 2,000 marka gjermane.”
Dëshmitarë në Sarajevë në atë kohë kanë thënë se të shtënat shtoheshin në fundjavë.
Margetic tha se sipas kontakteve të milicisë, gjuajtësit vinin nga Rusia, Rumania, Greqia, Italia, Spanja, Franca, Gjermania, SHBA, Kanadaja dhe Mbretëria e Bashkuar.
Ai shtoi: “Më thanë se paguanin më shumë për të qëlluar fëmijë dhe gra shtatzëna.”
Pretendimet për historinë e “safarit njerëzor” kanë dalë ngadalë që nga vitet 1990. Në vitin 2007, marinsi amerikan John Jordan, i cili ishte në Sarajevë në atë kohë, foli për “gjuajtës turistikë”. Një dokumentar i vitit 2022 nga regjisori slloven Miran Zupanic me titull “Sarajevo Safari” nxiti gazetarin italian Ezio Gavazzeni të hetonte, duke shkaktuar hetimin italian.
Një ish-oficer i inteligjencës boshnjake, Edin Subasic, ka thënë se një ushtar serb i kapur rob në Sarajevë zbuloi se kishte takuar një grup prej pesë snajperësh italianë. Pasi Subasic u ankua te oficerët italianë të inteligjencës, ata i thanë në fillim të vitit 1994 se i kishin ndalur vizitat.
Duke ndezur një tjetër cigare në kafenenë në Prijedor, Licanin tha se kujtonte se kishte parë të huaj duke qëlluar në Sarajevë deri në Marrëveshjen e Dejtonit, e cila më në fund i dha fund luftimeve më shumë se një vit më vonë, në nëntor 1995.
Pas luftës ai u martua dhe gjeti punë si druvar, por trauma e luftës nuk e la kurrë. “Gruaja ime thotë se ende kam makthe, edhe pse nuk i kujtoj në mëngjes,” tha ai.
“Të huajt që erdhën në Sarajevë kishin mendje të sëmura. Vë bast se ata nuk kanë makthe.”
