Prof Pirro Prifti, Tiranë
- Emrat e Shqipërisë (Albania e Kaukazit)
Historia e udhëtimit të Herkulit (Herklesit) nga Mali Alban në Kaukaz është një mit historik, jo një ngjarje faktike e datuar. Kjo histori nuk ka ndodhur në një kohë të caktuar historike, por i përket sferës së mitologjisë dhe interpretimeve të hershme historike.
Referenca e dhënë në fragmentin tuaj i referohet shkrimeve të autorëve antikë, si Marcus Iunianus Iustinus (rreth shekullit të 3- të të erës sonë), i cili përmend këtë teori. Sipas këtij tregimi:
Koha mitologjike: Udhëtimi supozohet të ketë ndodhur në kohën kur Herkuli po çonte tufat e Gerionit (një nga 12 punët e tij) nëpër Itali, që në mitologjinë greke i korrespondon një periudhe para Luftës së Trojës (rreth shekullit të 13-të p.e.s. në kronologjinë mitike).
Origjina e tregimit: Kjo ide u përdor nga disa autorë romakë për të krijuar një lidhje midis popujve të Kaukazit (të quajtur gjithashtu “Albaianë”) dhe Romakëve, duke qenë se të dy mendohej se e kishin origjinën nga Mali Alban në Italinë jugore dhe kishin ndjekur Herkulin.
Në thelb, udhëtimi është një koncept mitologjik i përdorur në antikitet për të shpjeguar emra të ngjashëm gjeografikë dhe origjinën e popujve, dhe jo një udhëtim real historik i Herkulit me shqiptarët drejt Kaukazit. Shkenca moderne e konsideron këtë një teori të vjetëruar dhe të pasaktë, duke theksuar se shqiptarët e sotëm e kanë origjinën në Ballkan.
Shqipëria Kaukaziane quhej Ἀλβανία/Albania ose, më rrallë, Ἀλβανίς nga autorët grekë dhe romakë.
Sipas Mark Junianit Justin (rreth shekullit të 3- të të erës sonë), shqiptarët si banorë të vendit supozohej se kishin ardhur
nga Mali Albano në Italinë Jugore së bashku me Herkulin kur ai drejtoi
– Kapitulli ndërtohet kryesisht mbi përmbajtjen e hyrjes së botimit të parë të palimpsesteve shqipe të Malit Sinai nga Zaza Aleksidze dhe Jean-Pierre Mahé (në Gippert et al. 2008: I, vii- xxiv). Me lejen e tyre të mirë, informacioni që ata kishin mbledhur u ristrukturua, u përditësua dhe u zgjerua për të përmbushur kërkesat e këtij Manuali.
– Shih p.sh. Plutarku, Pompey XLV, 1; Plini, Historia Natyrore VII, 98; Dio Cassius, Historia Romake XXXVI, 54; XLIX, 24. Shih Kapitullin 1 të këtij Manuali (Bais) për më shumë detaje mbi burimet klasike.
- Kur uzhduknga hartat e KAUKAZIT?
Shqipëria Kaukaziane pushoi së ekzistuari si një entitet i veçantë politik në shekullin e 8-të pas Krishtit, pas pushtimeve arabe të rajonit të Kaukazit.
Mbretëria u pushtua nga Kalifati Rashidun rreth vitit 643 pas Krishtit, pas së cilës u bë një provincë e botës më të madhe islame. Dinastia Mihranid, e cila sundoi Shqipërinë Kaukaziane, mbijetoi nën sundimin mysliman deri rreth viteve 821–822 pas Krishtit, pas së cilës mbretëria u shpërbë plotësisht.
Pas pushtimit arab:
Shumica e popullsisë në pjesët lindore të rajonit gradualisht u konvertua në Islam dhe u përvetësua nga popujt iranianë dhe më vonë turq, duke kontribuar në etnogjenezën e azerbajxhanasve modernë.
Popullsia e krishterë në veri dhe perëndim u asimilua kryesisht nga armenët dhe gjeorgjianët fqinjë.
Kultura dhe gjuha unike e Shqipërisë Kaukaziane u zbehën me kalimin e kohës, me gjuhën e shkruar që pushoi së përdoruri si një medium letrar deri në shekullin e 10-të.
Një mbetje e vogël e popullsisë, e njohur si populli Udi, vazhdon të ekzistojë sot, kryesisht në Azerbajxhanin verior dhe Gjeorgjinë lindore, duke ruajtur elementë të gjuhës dhe trashëgimisë së lashtë.
Emri “Shqipëria Kaukaziane” është një term akademik i përdorur për të shmangur ngatërrimin me Shqipërinë e sotme në Ballkan, pasi të dy rajonet nuk kanë lidhje gjeografike ose historike.
- GjuhaShqipe e ngjashme me Albaninë e Kaukazit apo jo?
Jo, gjuhët e Shqiptarëve të Kaukazit dhe Shqiptarëve të Ballkanit nuk ishin të ngjashme dhe nuk kanë asnjë lidhje gjuhësore apo historike me njëra-tjetrën.
Dallimet kryesore janë:
Gjuha Shqipe (Ballkan): Është një gjuhë indo-evropiane, e cila formon një degë të veçantë më vete brenda kësaj familje gjuhësore. Shumica e studiuesve besojnë se ajo rrjedh nga gjuhët e lashta paleo-allkanike, si ilirishtja ose trakishtja.
Gjuha Shqiptare (Kaukaz): Kjo gjuhë (e njohur nga studiuesit si Udi e vjetër) ishte një gjuhë kaukaziane veri-lindore, e cila i përket degës Lezgic. Ajo nuk ka asnjë lidhje të konfirmuar me familjen gjuhësore indo-evropiane. Gjuha moderne Udi, e folur ende nga një popullsi e vogël në Azerbajxhan dhe Gjeorgji, konsiderohet pasardhëse e saj e drejtpërdrejtë.
Përdorimi i emrit “Shqipëri” (Albania) për të dyja rajonet është thjesht një rastësi në emërtim nga historianët e lashtë grekë dhe romakë, dhe jo dëshmi e ndonjë lidhjeje etnike apo gjuhësore. Prefiksi “Kaukazian” përdoret nga akademikët pikërisht për të shmangur këtë konfuzion.
Gjuha Udi konsiderohet si një gjuhë e lashtë, me rrënjë që i kthehen në kohë te gjuha e folur në Shqipërinë e Kaukazit, një mbretëri që ekzistonte nga shekulli i IV para Krishtit deri në shekullin VIII pas Krishtit.
Ajo është pasardhësja e drejtpërdrejtë e gjuhës së vjetër shqiptare (kaukaziane), e cila kishte edhe alfabetin e saj unik, zbuluar në shekullin XX dhe i datuar të paktën në shekullin V pas Krishtit.
Si një gjuhë e folur, ajo ka evoluar gjatë mijëra viteve, por ruan tipare thelbësore të familjes së gjuhëve kaukaziane veri-lindore (Lezgic).
Pra, ndërsa gjuha moderne Udi ka ndryshuar me kalimin e kohës, rrënjët e saj historike dhe lidhja me gjuhën e shkruar të Shqipërisë së Kaukazit e bëjnë atë një gjuhë me një histori jashtëzakonisht të gjatë dhe të lashtë.
Gjuha e shkruar e Shqipërisë së Kaukazit, paraardhësja e gjuhës moderne Udi, kishte një alfabet të veçantë dhe unik, i cili përbëhej nga 52 shkronja (gërma) [1, 2].
Ky alfabet u zbulua nga studiuesit në mesin e shekullit XX në dorëshkrime të vjetra dhe u deshifrua më vonë. Ai u përdor për shkrimin e teksteve fetare dhe dokumenteve të tjera nga Kisha Shqiptare e Kaukazit, kryesisht midis shekujve V dhe X pas Krishtit . Gjuha moderne Udi, e cila flitet sot, zakonisht shkruhet duke përdorur alfabete të përshtatura bazuar në gjuhët dominuese të rajoneve ku jetojnë folësit (si alfabeti cirilik në Rusi, ose alfabeti latin në Azerbajxhan), dhe jo alfabetin origjinal prej 52 gërmash .
4.Kristianizmi i Albanisë së Kaukazit
Të dyja rrëfimet bien dakord që Eliseu ishte shenjtëruar në Jerusalem nga Jakobi, vëllai i Zotit, dhe themeloi kishën mëmë të Gisit si patriarku i parë i Shqipërisë. Kjo është pjesa e fiksuar e traditës: fakti ishte aq famëkeq saqë nuk mund të ndryshohej ose mohohej. Megjithatë, sipas versionit të parë, ndriçuesi i shqiptarëve ishte vetë një dishepull i Krishtit dhe u dërgua në Lindje direkt nga Toka e Shenjtë. Kështu, ai nuk do t’u detyrohej asgjë armenëve. Përkundrazi, në variantin e dytë, Eliseu së pari bëhet dishepull i Tadeut në Armeni dhe dëshmitar okular i martirizimit të mësuesit të tij, përpara se të merrte vajosjen apostolike. Si rezultat, kristianizimi i Shqipërisë nuk varet më drejtpërdrejt nga Jerusalemi, por është thjesht një pasojë e predikimit të Tadeut në Armeni. Prandaj, kisha shqiptare, si bijë e kishës armene, mund të jetë vetëm një kontribuese e fqinjit të saj të fuqishëm.
Shumë kohë pas martirizimit të supozuar të apostullit Elisaeus në fillim të shekullit të 2-të, Shqipëria u kristianizua “për herë të dytë” nga Mbreti Urnayr, një ngjarje që zakonisht datohet në vitin 313. Kjo traditë është veçanërisht e përhapur në të gjithë Historinë e Vendit të Shqiptarëve.
5.A ka prova të shpërnguljes te Albanëve të Kaukazit në Ballkan?
Nuk ka prova për një migrim masiv të popullsisë së përgjithshme të shqiptarëve të Kaukazit jashtë vendit të tyre pas pushtimit islamik. Në vend të kësaj, provat historike tregojnë se popullsia u asimilua gradualisht ose u konvertua në Islam, dhe pasardhësit e tyre përbëjnë pjesë të përbërjes etnike të disa popujve të sotëm kaukazianë.
Islamizimi: Duke filluar nga shekulli i 8- të, një pjesë e konsiderueshme e popullsisë vendase u konvertua në Islam. Këto grupe të islamizuara më vonë u bënë të njohura si Lezginët dhe Tsahurët, ose u përzien me popullatat turke dhe iraniane të ardhura për të formuar Azerët e sotëm.
Asimilimi i Krishterë: Pjesët e popullsisë që mbetën të krishtera u përthithën kryesisht nga armenët dhe gjeorgjianët fqinjë. Kisha Kaukaziane Shqiptare, e dobësuar nga mosmarrëveshjet e brendshme teologjike dhe kushtet e reja politike pas pushtimit arab, përfundimisht ra nën juridiksionin e Kishës Armene.
Grupet e Mbetura: Një mbetje e vogël e popullsisë origjinale të krishterë vazhdoi të ekzistonte në mënyrë të pavarur dhe njihet sot si populli Udi.
Nuk ka lidhje me shqiptarët e Ballkanit: Provat moderne gjenetike dhe gjuhësore nuk tregojnë lidhje midis shqiptarëve historikë të Kaukazit dhe shqiptarëve modernë të Ballkanit, të cilët janë me origjinë Paleo-Ballkanike (me shumë mundësi ilire ose trake). Pretendimet për një migrim masiv nga Kaukazi në Ballkan nuk mbështeten nga tekstet e lashta ose gjenetika.
Si përmbledhje, pushtimi islamik çoi në shpërbërjen dhe transformimin gradual të identitetit të shqiptarëve të Kaukazit brenda atdheut të tyre, jo në një migrim masiv në një rajon tjetër.
Nuk ka asnjë provë historike apo gjenetike që banorët e Shqipërisë së Kaukazit të kenë prejardhjen nga ushtarët e Aleksandrit të Madh. Përkundrazi, kërkimet tregojnë se ka dallime të mëdha etnike dhe gjenetike midis këtyre popullsive dhe ushtrive helenike.
Ja disa pika kryesore:
Kontaktet me Aleksandrin: Shqiptarët e Kaukazit përmenden për herë të parë rreth kohës së pushtimeve të Aleksandrit, por jo si pasardhës të ushtarëve të tij. Në fakt, burimet historike tregojnë se ata luftuan kundër ushtrisë së Aleksandrit, duke treguar se ishin një popullsi e veçantë e vendosur në atë zonë që më parë.
Prejardhja e ushtarëve të Aleksandrit: Ushtria e Aleksandrit përbëhej nga ushtarë nga rajone të ndryshme, kryesisht maqedonas dhe grekë, të cilët u vendosën në qytetet e themeluara prej tij, kryesisht në Lindjen e Mesme dhe Azinë Qendrore. Nëse do të kishte pasardhës të Aleksandrit në një rajon të caktuar, kjo do të ishte në ato zona, siç pretendojnë disa fise në Pakistan si Kalash, megjithëse kjo nuk është vërtetuar me siguri.
Etnogjeneza e Shqiptarëve të Kaukazit: Shqiptarët e Kaukazit ishin një popull autokton i Kaukazit Lindor, me lidhje me grupet gjuhësore nakh-dagestanase. Disa nga pasardhësit e tyre të sotëm, si populli Udi, vazhdojnë të jetojnë në rajon.
Konfuzioni i emrit: Konfuzioni lind për shkak të ngjashmërisë së emrit “Albani” me emrin e Shqipërisë së sotme në Ballkan. Megjithatë, ka shumë prova gjuhësore, historike dhe gjenetike që dëshmojnë se dy popullsitë nuk kanë asnjë lidhje. Shqiptarët e Ballkanit kanë prejardhje nga popullsitë e lashta paleo-ballkanase, si ilirët, ndërsa ata të Kaukazit ishin popuj tjetër. Pra, nuk ka asnjë arsye historike për të besuar se banorët e Shqipërisë së Kaukazit ishin pasardhës të ushtarëve të Aleksandrit të Madh.
Krahasimet e ADN
Haplogrupet kryesore: Grupet moderne që flasin gjuhë lezgike (si Udi, Lezginët, etj.), të cilët mendohet se janë pasardhës të drejtpërdrejtë, shfaqin shpeshtës të larta të haplogrupeve Y-DNA (të linjës atërore) specifike për Kaukazin, veçanërisht linjat J1-Y3495.
Asimilimi dhe përzierja: Pas pushtimeve arabe, një pjesë e popullsisë u islamizua dhe u asimilua nga popujt iranianë e më pas turq (që çuan tek azerbajxhanasit modernë), duke përfshirë kështu një përzierje të theksuar me komponentë gjenetikë iranianë dhe turkikë. Popullsitë e tjera u asimiluan nga gjeorgjianët dhe armenët fqinjë.
Dallimi nga shqiptarët e Ballkanit: Është thelbësore të theksohet se popullsia e Shqipërisë së Kaukazit nuk ka lidhje gjenetike me shqiptarët e Ballkanit. Shqiptarët e Ballkanit kanë prejardhje nga popullsitë e lashta paleo-ballkanase (si ilirët) dhe kanë haplogrupe Y-DNA dominuese E-V13, R1b dhe J2b-283, të cilat janë krejtësisht të ndryshme nga ato të Kaukazit.
Në përgjithësi, ADN- ja e banorëve të Shqipërisë së Kaukazit reflekton një prejardhje të thellë autoktone të Kaukazit, e cila është ruajtur më së miri tek populli Udi sot.
Haplogrupet e Shqiptarëve të Ballkanit
Popullsia shqiptare e Ballkanit ka një përbërje gjenetike që reflekton historinë e popullatave paleo-ballkanase dhe europiane, me dominimin e këtyre haplogrupeve:
Y-DNA Haplogroups (Linja atërore):
E-V13 (E1b1b1a1b1a): Ky është haplogrupi më i zakonshëm dhe shpesh konsiderohet një shënues i rëndësishëm i prejardhjes së përbashkët ilire/paleo-ballkanase.
R1b dhe J2b-L283: Këto janë gjithashtu mjaft të përhapura në rajonin e Ballkanit dhe lidhen me lëvizjet e popullsive neolitike dhe të Epokës së Bronzit në Europë.
R1a dhe I2a: Këto gjenden gjithashtu në nivele të konsiderueshme, të lidhura me lëvizjet sllave dhe të tjera më të vonshme.
Konkluzioni
Ngjashmëria e vetme është emri i ngjashëm “Albania”, i cili është një koincidencë etimologjike. Gjenetikisht, dy popullsitë nuk ndajnë haplogrupe thelbësore të përbashkëta që do të tregonin një prejardhje të përbashkët ose migrim masiv nga njëri rajon në tjetrin.
Referencat
- Caucasian Albania in Medieval Armenian Sources (5<sup>th</sup>–13<sup>th</sup> Centuries) By Jost Gipper, 2023, De Gruyter eBooks, Publisher: De Gruyterhttps://doi.org/10.1515/9783110794687-002 Jasmine Dum-Tragut and Jost Gippert
- Caucasian Albania in Medieval Armenian Sources (5<sup>th</sup>–13<sup>th</sup> Centuries)
- Përse u krhyen Arvër Epirotët në shqiptare, Pirro Prifti, Shtepia Botuese Josef, 2024
