Ka një çast në historinë e kombeve kur polemika e ditës humb peshë përballë trashëgimisë. Me Rexhep Qosjen kemi hyrë pikërisht në atë çast.
Vjen një kohë kur dialogu politik me një shkrimtar përfundon, jo sepse mendimet shuhen, por sepse vepra mbetet më e madhe se debatet që e rrethuan. Atëherë nuk polemizohet më me njeriun, por lexohet trashëgimia që la.
Dhe trashëgimia e Qosjes nuk është vetëm bibliografi.
Është pjesë e kujtesës shqiptare.
Çdo vepër e tij është një copë Shqipërie — herë dhimbje, herë krenari, herë kryengritje e mendimit.
Ai nuk shkroi vetëm për kombin.
Shkroi brenda tij.
Në veprën e tij historia nuk është kronikë; është ndërgjegje.
Gjuha nuk është instrument; është atdhe.
Kritika nuk është zanat; është akt moral.
Ky është dallimi.
Ata që e gjykojnë Qosjen vetëm përmes animeve politike, shpesh e zvogëlojnë një figurë që nuk hyn në kufijtë e politikës ditore.
Si kritik letrar, ai e ngriti mendimin shqiptar në dialog me modernitetin.
Si studiues i gjuhës dhe letërsisë, ai e trajtoi shqipen jo si objekt filologjik të ftohtë, por si organizëm historik të kombit.
Si eseist, ai i dha polemikës shqiptare dinjitet intelektual.
Dhe kjo është rrallë.
Është e vërtetë: mes Rexhep Qosja dhe Ibrahim Rugova pati rivalitet politik.
Po çfarë intelektuali serioz nuk polemizon?
Debati mes mendjeve është shenjë kulture.
Jo skandal.
Qosja dhe Rugova mund të kenë ndarë rrugë politike, por jo çështjen shqiptare.
Secili e mbrojti me mënyrën e vet.
Njëri me kritikën si zjarr.
Tjetri me durimin si strategji.
Historia nuk i përjashton.
I vendos në të njëjtin horizont.
Është e panatyrshme t’i gjykosh intelektualët si militantë.
Sepse intelektuali nuk është ushtar partie.
Ai është shqetësim i kombit.
Dhe Qosja ishte i tillë.
Ai polemizoi jo për pushtet, por për ide.
Dhe kombet pa ide treten.
Në shkencën gjuhësore të shqipes, kontributi i tij nuk është vetëm akademik.
Është civilizues.
Ai e trajtoi gjuhën si themel identitar, si kujtesë historike dhe si arkitekturë kulture.
Në këtë kuptim, ai nuk shkroi vetëm për shqipen.
Ai e mbrojti shqipen.
Kjo është tjetër gjë.
Ka shkrimtarë që prodhojnë libra.
Ka të rrallë që prodhojnë epoka mendimi.
Qosja hyn te të dytët.
Prandaj sot, para veprës së tij, pyetja nuk është me cilën anë politike ishte.
Por çfarë lartësie mendimi i la kulturës shqiptare?
Dhe përgjigjja është e madhe.
Shumë e madhe.
Rexhep Qosja nuk është thjesht autor për t’u pëlqyer apo kundërshtuar. Është institucion për t’u lexuar.
Dhe ndoshta ky është nderimi më i drejtë për një shkrimtar:
jo ta mbrosh nga polemikat,
por ta lësh veprën të flasë mbi to.
