Isuf Bajraktari, Suedi

Ka libra që i lexojmë për të njohur të kaluarën dhe ka libra që na detyrojnë të përballemi me të tashmen. “Dasma e Madhe” e Ali Asllanit i përket kategorisë së dytë. Sa herë rikthehem te kjo vepër, më lind e njëjta pyetje e hidhur: a ka ndryshuar vërtet shoqëria shqiptare apo vetëm pamja e saj e jashtme?

Në shikim të parë duket sikur kemi ecur larg. Jetojmë në një epokë tjetër. Kemi universitete, teknologji, autostrada, media, rrjete sociale dhe një botë të hapur para nesh. Brezat e rinj kanë mundësi që prindërit dhe gjyshërit e tyre as nuk mund t’i imagjinonin. Por sapo gërvishtet sipërfaqja, dalin në pah plagë të vjetra që ende nuk janë shëruar.

Ali Asllani shkroi për një shoqëri të përçarë, ku shqiptari shpesh e shihte shqiptarin si kundërshtar. Kaluan dekada dhe përçarja mbetet një nga dobësitë tona më të mëdha. Ndryshuan flamujt partiakë, ndryshuan sloganet dhe fytyrat publike, por jo gjithmonë mënyra se si e trajtojmë njëri-tjetrin. Ende jemi të prirur të ndahemi në kampe, të paragjykojmë, të përjashtojmë dhe të shohim armik tek ai që mendon ndryshe.

Mbase përparimi ynë më i madh ka qenë arsimi. Sot kemi më shumë njerëz të shkolluar se në çdo periudhë tjetër të historisë sonë. Por një pyetje mbetet pezull: a kemi arritur të shndërrojmë dijen në kulturë qytetare? Sepse arsimi nuk matet vetëm me diploma. Ai matet me respektin ndaj ligjit, me etikën publike, me përgjegjësinë ndaj fjalës së dhënë dhe me aftësinë për ta vendosur interesin e përbashkët mbi interesin personal.

Këtu duket se vazhdojmë të ngecim.

Shpesh kemi përshtypjen se problemet tona burojnë nga mungesa e pasurisë ose e zhvillimit ekonomik. Në të vërtetë, shumë nga problemet tona burojnë nga mungesa e besimit, e përgjegjësisë dhe e kulturës së llogaridhënies. Kemi mësuar të kërkojmë fajtorë kudo, përveçse te vetja. Kemi mësuar të kërkojmë shpëtimtarë, në vend se të ndërtojmë institucione. Kemi mësuar të ankohemi për padrejtësinë, por jo gjithmonë të ngrihemi kundër saj.

Pikërisht për këtë arsye “Dasma e Madhe” mbetet kaq tronditëse. Jo sepse flet për kohën e Ali Asllanit, por sepse flet për dobësitë njerëzore që vazhdojnë të jetojnë mes nesh. Fuqia e veprës nuk qëndron vetëm në bukurinë artistike, por në aftësinë e saj për të na vënë përballë një pasqyre nga e cila shpesh mundohemi të largohemi.

Dhe ndoshta këtu qëndron paradoksi ynë më i madh. Ne kemi ndryshuar shumë në pamje, por shumë më pak në vetëdije. Kemi ndërtuar qytete moderne, por ende luftojmë me zakone të vjetra. Kemi fituar lirinë politike, por ende nuk jemi çliruar plotësisht nga mentalitetet që pengojnë zhvillimin shoqëror. Kemi përparuar në dije, por jo gjithmonë në urtësi.

Ndoshta problemi nuk është se Ali Asllani ishte profet. Problemi është se ne ende nuk kemi mësuar mjaftueshëm nga paralajmërimet e tij. Dhe derisa përçarja të vazhdojë të zëvendësojë dialogun, interesi personal të mbizotërojë mbi atë publik dhe qytetaria të mbetet pas interesit të ngushtë, “Dasma e Madhe” do të vazhdojë të mos jetë vetëm një vepër letrare.

Ajo do të mbetet kronika më e dhimbshme e shoqërisë sonë.

Sepse nganjëherë veprat e mëdha nuk na tregojnë se kush kemi qenë. Na tregojnë, me një sinqeritet të pamëshirshëm, se kush vazhdojmë të jemi.