Nikollë Loka, historian, Tiranë
Stephanie Schwandner-Sievers and Bernd J. Fischer (eds), Albanian Identities: Myths, Narratives and Politics(Identitetet shqiptare: mite, narrativa dhe politikë), London: Hurst, 2002, pp.60-69.(1)
Të paktën që nga koha e sundimit turk – kur ndarjet fetare morën rëndësi të madhe në sistemin osman të milleteve – feja ka qenë një burim i rëndësishëm identiteti në Ballkan. Gjatë periudhës së nacionalizmit modern, kjo ka ndikuar në mënyrën se si kombet e rajonit e kanë formësuar identitetin e tyre: mite fetare, doktrina, imazhe dhe simbole janë përdorur në diskursin nacionalist ballkanik. Nacionalizmi shqiptar, megjithatë, është një përjashtim nga ky model i zakonshëm ballkanik, ku identitetet etnike dhe fetare shpesh mbivendosen dhe nacionalizmi është i frymëzuar nga feja. Edhe pse ideologët shqiptarë kanë tentuar të krijojnë një komb të bashkuar, siç do të tregoj më vonë, rezultati ka qenë shumë ndryshe nga nacionalizmat e tjera ballkanike. Për shembull, në nacionalizmin serb, ku identitetet etnike dhe fetare janë shkrirë (përmes mitit të Kosovës), nacionalizmi shqiptar sot nuk ka lidhje të fortë me fenë. Që nga fillimi, lëvizja kombëtare shqiptare u përball me ndarje fetare të thella, pasi shqiptarët i përkasin tri feve të ndryshme: Islamit, Ortodoksisë dhe Katolicizmit. Nëse shtojmë edhe Bektashizmin, si një bashkësi fetare të veçantë, atëherë kemi një ndarje fetare katërfish. Edhe pse ideologët shqiptarë kanë thënë se kjo ndarje nuk ishte e rëndësishme – duke e konsideruar “shqiptarizmin” si fenë e vërtetë të shqiptarëve – dallimet fetare kanë shkaktuar gjithsesi ndarje brenda shoqërisë shqiptare, duke qenë një pengesë për unitetin kombëtar në fund të shekullit të 19-të.
Kërcënimi i ndarjeve të brendshme përgjatë linjave fetare u forcuar nga fakti që shumë nga klerikët e lartë kishin tendencën të përcaktonin etninë e besimtarëve të tyre me terma fetare, duke penguar kështu zhvillimin e një vetëdijeje kombëtare. Gjatë periudhës së fundit të Perandorisë Osmane, për shembull, shqiptarët ortodoksë në jug iu nënshtruan një procesi helenizimi, ndërsa myslimanët suni shpesh u konsideruan “turq”. Prandaj, që nga fundi i shekullit të 19-të, ka pasur përpjekje të vazhdueshme për të neutralizuar trashëgiminë kulturore dhe politike të këtyre ndarjeve fetare. Asnjëra nga fetë nuk ishte në pozita për të bashkuar të gjithë shqiptarët mbi një platformë fetare, kështu që gjuha u bë mjeti kryesor për unitetin kombëtar: gjuha shqipe, e dalluar shumë nga gjuhët e fqinjëve të drejtpërdrejtë (sllavë dhe grekë) ishte elementi i vetëm që mund të lidhte diferencat midis identiteteve fetare dhe rajonale të ndryshme.
Feja si burim identiteti fetar u nënvlerësua vazhdimisht. Kohët e fundit, kjo ka ndodhur edhe në Kosovë, ku, megjithëse më shumë se 90 përqind e shqiptarëve të Kosovës janë myslimanë (dhe vetëm një pakicë janë katolikë), islami ka luajtur një rol shumë të vogël në jetën politike shqiptare. Nacionalizmi shqiptar në Kosovë nuk është shprehur në terma fetarë, ndryshe nga nacionalizmi serb, kroat dhe ai mysliman (ose boshnjak), të cilët kanë pasur nuanca të qarta fetare.
Që nga fillimi, ideologët kombëtarë kanë propaganduar një lloj “feje civile” të shqiptarizmit, e cila u përfaqësua në poezinë e njohur dhe të ndikueshme kombëtare të Pashko Vasës, O moj Shqypni (Oh Shqipëri e varfër): “Zgjohuni, shqiptarë, zgjohuni nga gjumi/ tw gjithw si vllazwn n’nji besë shtërngoniu,/e mos shikoni kisha e xhamia/: feja e shqyptarit asht shqyptaria!”
Nevoja për të fshehur dallimet fetare është një temë e përsëritur në letërsinë e periudhës së Rilindjes, dhe shumë patriotë nga grupe të ndryshme fetare shprehën këtë ide në një formë ose tjetër. Për shembull, pas aneksimit të Kosovës nga serbët në vitin 1912, poeti i njohur shqiptar Asdreni, në poezinë e tij Zëri i Flamurit, i bëri thirrje shqiptarëve “të mbyllin…”.
Për të mbyllur grindjet fetare dhe për t’u bashkuar për të shpëtuar atë që kishte mbetur nga vendi.
Kjo obsesion me mosmarrëveshjet fetare tregon se dallimet fetare ishin me të vërtetë të rëndësishme në Shqipëri: për disa shekuj, nën sundimin osman, feja kishte qenë burimi kryesor i identifikimit, dhe megjithëse retorika nacionaliste e shpalli atë të parëndësishme (dhe fanatizmin fetar si të huaj për shpirtin shqiptar), realiteti në terren ishte ndonjëherë ndryshe. Në shkrimet e udhëtimeve dhe burimet e tjera (proto-)etnografike, ekzistojnë shumë raste të armiqësive të frymëzuara nga feja, të cilat historiografia e sotme shqiptare shpesh i injoron. Disa nga shembujt më të njohur janë armiqësitë suni ndaj Bektashinjve në Jug të Shqipërisë, dhe konfliktet ndërmjet katolikëve dhe myslimanëve në veri, si në qytetet e Gjakovës dhe Shkodrës.
Megjithatë, është gjithashtu e qartë se, për shkak të veprimtarisë së Lëvizjes Kombëtare, çështja kombëtare filloi ngadalë të kalonte mbi dallimet fetare. Tani, në vend të ndarjeve fetare, u shfaqën ndarjet etnike, të dukshme, për shembull, brenda komunitetit fetar, si në komunitetin ortodoks në jug të Shqipërisë, ku tensionet në rritje mes hierarkisë greke dhe priftërinjve ortodoksë shqiptarë, që kishin tendenca kombëtare, çuan në incidente të dhunshme atje. Si pasojë, dallimet fetare ndërmjet shqiptarëve humbën pak nga rëndësia e tyre. Në Shkodër, për shembull, hendeku midis shqiptarëve katolikë dhe myslimanë nuk ishte aq i thellë sa ai midis shqiptarëve dhe sllavëve, dhe gjatë periudhës së Lidhjes së Prizrenit (1878-1881), myslimanët dhe katolikët punuan ngushtësisht së bashku në Komitetin e Shkodrës.
Përpjekja më radikale për të shuar fenë nga arena politike ndodhi gjatë komunizmit. Enver Hoxha e mori moton e Pashko Vasës dosido dhe e bëri Shqipërinë shtetin e parë “ateist” në botë. Nën regjimin e tij, lufta kundër ndarjeve fetare u shndërrua në një luftë kundër fesë vetë, që synonte të zëvendësonte besnikëritë e ndryshme ndaj komuniteteve fetare me një besnikëri të pandarë ndaj Partisë Komuniste. Pavarësisht orientimit radikal stalinist të Enver Hoxhës, ishte nacionalizmi ai që siguroi thelbin e politikave të tij: trajtimi i tij i ashpër ndaj komuniteteve fetare duhet parë kryesisht në këtë dritë.
Megjithatë, pas rënies së komunizmit, feja ka rimarrë diçka nga rëndësinë e saj në jetën e shqiptarëve të zakonshëm, duke ringjallur në një farë mase ndarjet e vjetra fetare. Që nga fillimi i viteve 1990, intelektualët dhe politikanët kanë debatuar nëse Shqipëria post-komuniste duhet të gjejë aleatët e saj në Lindjen “myslimane” apo në Perëndimin “katolik” ose “kristian”, dhe në këtë kontekst, lëvizja e ish-presidentit Sali Berisha për të bërë Shqipërinë anëtare të Organizatës së Konferencës Islamike në dhjetor 1992 shkaktoi shumë polemika. Gjithashtu, fakti që fqinjët ortodoksë të Shqipërisë kanë tendencë të perceptojnë shqiptarët kryesisht si një komb “mysliman” ka vënë nën presion karakterin sekular të identitetit shqiptar. Intelektualët liberalë shqiptarë kanë tentuar të kundërshtojnë këto tendenca, duke propaganduar “ekumenizmin” shqiptar si ilaçin e vetëm kundër ndarjeve të brendshme fetare ose kundër përpjekjeve të një feje të veçantë (Islami) për të fituar dominim politik. Shkëlzen Maliqi shkruan se: “Nëse boshllëku që la pas komunizmi mund të zëvendësohet me diçka, me një lloj besimi kombëtar ose bindjeje, atëherë është besimi që shqiptarët janë një komb ekumenist, duke vazhduar traditën e njerëzve si Naim Frashëri, Fan Noli dhe Gjergj Fishta.” Pavarësisht përpjekjeve të vazhdueshme për të neutralizuar fenë, është interesante të vihet re se ka pasur gjithsesi përpjekje për të dhënë një bazë fetare “ekumenike” për Shqipërinë. Mendoj sidomos për poetin kombëtar shqiptar Naim Frashëri (1846-1900), i cili u përpoq të promovonte urdhrin Bektashi si shtyllën fetare të një lëvizjeje kombëtare shqiptare që po lindte. Ai shpresonte që Bektashinjët, të cilët ishin heterodoksë dhe sincretistë, mund të tejkalonin ndarjet fetare në Shqipëri dhe të lidhin diferencat mes Islamit dhe Krishterimit. Naim Frashëri dukej se besonte se vetëm një lidhje e natyrës fetare mund të krijonte unitet mes shqiptarëve, një ide që ai e ndante me shumë nacionalistë të tjerë ballkanikë të kohës së tij. Për disa shekuj, feja kishte qenë faktori kryesor i identitetit në Ballkan dhe burimi kryesor i besnikërisë, që nuk mund të zhdukej thjesht. Si pasojë, shumë nacionalistë ballkanikë kuptuan që format e reja të identitetit dhe besnikërisë politike kërkonin një lloj “komponenti fetar” tradicional për të pasur mbështetje popullore.
Naim Frashëri ishte mbi të gjitha një nacionalist, dhe qëllimi i tij kryesor ishte të bashkonte shqiptarët, një orientim kombëtar që mbizotëron në shumicën e veprave të tij letrare. Megjithatë, shkrimet e tij fetare nuk duhet të injorohen pa arsye, siç ka ndodhur gjatë periudhës komuniste. Në shumë nga veprat e tij, veçanërisht në poezinë e tij pastorale, ai përziente pasionin për fshatrat dhe bukurinë natyrore të Shqipërisë (aq karakteristike për nacionalizmin romantik të shekullit XIX) me idetë pantheiste bektashiane, duke i shtuar një shije fetare dhe mistike të mëparshme, dhe kështu “shpëtues” peizazhin e Shqipërisë.
Megjithatë, më e rëndësishmja ishte se në disa nga veprat e tij, ai mobilizoi orientimin anti-Suni dhe shiit të Bektashinjve për të shprehur kundërshtimin ndaj sundimit osman dhe për të artikuluar një identitet të veçantë (mysliman) për shqiptarët. Kështu, ai po përpiqej të kthenin doktrinën fetare bektashiane në një mjet për aspiratat kombëtare. Ky proces ndodhi në kontekstin e restaurimit islamik osman nën sulltan Abdyl Hamidit II.
