Ger Duijzings
Ger Duijzings, Religjioni dhe politika e shqiptarizmit – shkrimet bektashiane të Naim Frashërit, Identitetet shqiptare: mite, narrativa dhe politikë, Londër: Hurst, 2002, f. 60-69(1)
Simpatitë bektashiane të Naim Frashërit ishin të dukshme gjatë gjithë jetës së tij. Ai u rrit në fshatin Frashër (në jug të Shqipërisë), ku vizitonte shpesh Teqenë e famshëm bektashizne, e cila më vonë do të bëhej një nga qendrat kryesore të lëvizjes kombëtare shqiptare. Vetëm pas shtypjes së Lidhjes së Prizrenit në vitin 1881, ai filloi të luante një rol në aktivitetet e lëvizjes kombëtare shqiptare, duke u bërë shpejt një nga figurat kryesore së bashku me vëllanë e tij më të ri, Samiun. Naimi kontribuoi në kauzën kombëtare duke shkruar poezi patriotike, epe historike dhe tekste shkollore. Pjesa më e madhe e poezisë së tij, e cila ishte popullore mes pak shqiptarëve të shkolluar, kishte një karakter thellësisht romantik, duke lavdëruar bukuritë natyrore të Shqipërisë dhe kënaqësitë e jetës rurale, dhe duke shprehur mosdashje për jetën në qytet (një karakteristikë që Naim Frashëri e ndante me shumë romantikë të shekullit të nëntëmbëdhjetë). Siç ka vërejtur Arshi Pipa, Naimi ishte i pari që i paraqiti shqiptarët bari dhe fshatarë në skenën letrare, duke përshkruar jetën e tyre në terma idilikë dhe duke injoruar vështirësitë që ishin pjesë e pandashme e jetës së fshatarëve.
Siç është vënë re nga disa autorë, shkrimet e Naim Frashrit ishin kryesisht patriotike në përmbajtje, ndërsa elementi fetar shërbente për të forcizuar dhe thelluar idealet e tij kombëtare. Megjithatë, pasi ai ishte një njeri besimtar dhe fetar shpresonte që bektashizmi një ditë do të bëhej feja kombëtare e të gjithë shqiptarëve, duke lidhur diferencat fetare mes islamit dhe krishterimit. Ai u përpoq të promovonte Urdhrin bektashi në Fletoren e Bektashinjve, “Libri i Bektashinjve” (1875), një “lloj traktati fetar dhe nacionalist”, që ishte dëshmia e tij më e drejtpërdrejtë e besimit bektashian dhe që kishte si qëllim kryesor përdorimin nga ata që nuk ishin bektashinj. Nga shkrimet e Naim Frashrit del qartë që Urdhri bektashi shqiptar nuk kishte lidhje besnikërie me islamin suni, të cilin ai e shihte si një simbol të dominimit osman mbi tokat shqiptare. Janë të paprekura referencat për pesë shtyllat e Islamit, që janë thelbësore për besimin sunni, dhe shumë prej lutjeve dhe pothuajse të gjitha agjërimet bektashiane janë të përqendruara rreth mitit shiit të Qerbelasë. Bektashianët shqiptarë nuk e praktikjnë agjërimin e Ramazanit.
Siç shkruan Stuart Mann, “Libri bektashi” ishte “projektuar për të tërhequr shqiptarët në një besim liberal, të pranueshëm si për të krishterët edhe për myslimanët, dhe kështu për të hequr një shkak të përçarjes kombëtare”. Naim Frashëri përpiqej të shfrytëzonte apelimin jofetar dhe ndërfetar të urdhrit dhe e paraqiste atë në terma të favorshëm. Përveçse theksonte tolerancën fetare, ai theksonte orientimin kombëtar si një prej pasurive kryesore të doktrinës bektashiane: “Jo vetëm mes tyre, por me të gjithë njerëzit, bektashianët janë vëllezër shpirtërorë. Ata i duan si vetveten fqinjët e tyre, si myslimanët ashtu edhe të krishterët dhe sillen në mënyrë të pafajshme ndaj gjithë njerëzimit. Por më shumë se të gjithë, ata duan atdheun dhe bashkatdhetarët e tyre, sepse ky është virtyti më i bukur nga të gjitha vitytet”.
Në fund të tekstit, ideali i Naim Frashrit për promovimin e Urdhrit bektashi si fe kombëtare të Shqipërisë del në pah në dëshirën e tij për të bashkëpunuar me shqiptarët e shquar dhe autoritetet lokale, dhe për të punuar për shpëtimin e Shqipërisë, pra, për të udhëhequr shqiptarët jo vetëm në rrugën e tyre drejt Perëndisë, por edhe në rrugën e tyre drejt unitetit kombëtar. Ishte ideali i Frashrit të krijonte një Urdhër bektashi të pavarur në Shqipëri, dhe ai dukej se kishte bërë përpjekje të mëdha për të bindur liderët bektashi për nevojën e krijimit të një komuniteti bektashi shqiptar dhe për të ndarë lidhjet me bektashinjtë në Turqi. Ai gjithashtu propozoi pastrimin e terminologjisë bektashiane nga fjalët huazuara, por, siç ka vënë re Norbert Jokl, “purizmi i tij ishte kryesisht i drejtuar ndaj huazimeve turke, ndërsa nuk dukej se kishte ndonjë problem me huazimet nga gjuhë të tjera”.
Duket se urdhri Bektashi, deri diku, ka ndjekur idetë e Naim Frashrit, megjithatë ka pasur disa shehlerë që kanë shprehur rezerva për një identifikim të ngushtë me Lëvizjen kombëtare për shkak të frikës prej pasojave të mundshme nga Perandoria Osmane. Megjithatë, në përgjithësi, është e qartë se bektashianët e pranuan rolin kombëtar që Naim Frashëri kishte parashikuar për ta. Në dekadat e fundit të shekullit të nëntëmbëdhjetë, teqetë bektashiane (shpesh vende adhurimi për myslimanët dhe të krishterët njësoj) ishin përgjithësisht të njohura si qendra të aktiviteteve kombëtare shqiptare. Përveç kësaj, Urdhri luajti një rol shumë të rëndësishëm në krijimin e shkollave të fshehta dhe shpërndarjen e librave shqiptarë, dhe gjithashtu ofroi mbështetje aktive për çetat ushtarake nacionaliste. Roli i rëndësishëm i bektashianëve në lëvizjen kombëtare çoi në një rritje eksplozive të urdhrit, megjithatë për arsye historike, ai nuk arriti kurrë të zgjerojë ndikimin e tij në veri. Në jug të Shqipërisë, megjithatë, numri i teqeve u dyfishua midis 1878 dhe 1912, nga njëzet në pesëdhjetë. Kjo rritje e jashtëzakonshme e forcës dhe popullaritetit e forcoi vetëdijen e Urdhrit, i cili filloi ta dallonte gjithnjë e më shumë veten nga bektashianët turq dhe shqiptarët suni, të cilët kundërshtonin pavarësinë e Shqipërisë.
Pavarësia në rritje e bektashianëve shqiptarë dhe mbështetja e tyre për qëllimet kombëtare shqiptare shpreheshin, për shembull, në hartimin e poezive patriotike të shkruara në gjininë tradicionale të nefeseve bektashiane (himne), dhe në kultivimin e temës së Qerbelasë. Në veçanti, epet e Qerbelasë të shkruara nga Dalip Frashëri (1842) dhe Shahin Bej Frashëri (1868) (të dy nuk ishin të afërm të drejtpërdrejtë të Naimit), kishin një ndikim të qëndrueshëm. Të dyja veprat përshkruanin ngjarjet gjatë betejës në Qerbelasë e pasojat e saj, dhe recitoheshin gjatë ceremonive të matemit (shërbimeve memoriale në nder të martirit kryesor të Qerbelasë, Hysenit) në teqetë bektashiane shqiptare. Këto epe e trajtonin islamin (sunni) si të korruptuar, dhe i barazonin përfaqësuesit e tij me kundërshtarët e Hysenit gjatë betejës së Qerbelasë.
Në vend që të theksohej uniteti musliman në të gjithë Perandorinë Osmane, rëndësi më e madhe iu dha marrëdhënieve të mira me shqiptarët e tjerë (të krishterët). Përmes këtyre epeve, Qerbelaja pati një ndikim të caktuar, jo vetëm në letërsi, por edhe në mendësinë e shqiptarëve, siç ka argumentuar Norris. Ajo krijoi një gjini të re të epeve kombëtare dhe shërbeu si një model për përshkrimin e temave të tjera historike të rëndësishme për kombin.
Naim Frashëri dha kontributin kryesor në këtë gjini me epet e tij Historia e Skënderbeut dhe Qerbelaja, të dyja të botuara në 1898. Pavarësisht se puna e parë u bë shumë më e famshme (si epika e parë që përshkruan luftën e Skënderbeut kundër osmanëve, shkruar nga një mysliman), disa shqiptarë e konsiderojnë Qerbelanë e tij më të bukur. Tema kryesore e kësaj epike, që përmban njëzet e pesë pjesë, është vajtimi për martirët e Qerbelasë, vdekja e të cilëve përshkruhet në detaje të hollësishme. Naim Frashëri përshkruan etjen e tmerrshme në fillim të betejës, heroizmin e martirëve të saj që masakrohen një pas një, lamtumirën e Hysenit për gratë e tij, sulmin e tij të guximshëm kundër armiqve, vdekjen dhe prerjen e kokës së tij. Përfundimi tragjik i betejës njoftohet në ëndrrat që kanë një ngjashmëri vizionesh, të cilat theksojnë natyrën e paracaktuar të humbjes së Hysenit nga Zoti. Hyseni e pranon martirizmin e tij; nga dy opsionet që i ofrohen: besnikëria ndaj Jazidit që do ta bëjë tradhtar, ose rezistenca ndaj Jazidit që do ta bëjë të vritet, ai zgjedh opsionin e dytë. Ka shumë paralelizma këtu me mitin e Kosovës: fitorja morale arrihet përmes humbjes reale, vuajtjes dhe martirizmit, dhe si në mitin e Kosovës, sakrifica e Hysenit do të çojë në shpëtimin e komunitetit të besimtarëve, të cilët kanë detyrë të shenjtë të hakmerren për vdekjen e tij.
