Sak Muji, Zvicër
Nëpër trotuaret e Lumbardhit të Pejës sot sheh një njeri elegant, të veshur sportiv, me syze të errëta, që vrapon lehtë – sikur ta kish lënë pas vetes një jetë krejt të pastër, të pashqetësuar, të pambajtur mend nga askush.
Por ata që e njohin historinë e Kosovës, e dinë mirë:
ky atlet i ditëve tona dikur ishte profesor i gjeografisë, një njeri që duhej t’i mësonte nxënësit malet, lumenjtë, tokën… por përfundoi duke i futur njerëzit në bodrume hetuesie, duke i radhitur nëpër korridore ferri dhe duke i goditur në kurriz me shpic të këpucës.
Shyqeri Syka – emër që në Pejë nuk duhet përmendur me zë të lartë, se e dinë të gjithë.
E dinë nxënësit e tij që s’u besonte as letrën e mungesave.
E dinë ish të burgosurit politik, të cilëve u binte në trup me disiplinën e UDB-së.
E dinë edhe muret e burgut hetues të Pejës e më pas të Dubravës – se ato mure nuk harrojnë.
Përballja ime me të – e gjallë, e vërtetë, e paharrueshme
Një ditë, krejt rastësisht, e takova Shyqeriun – jo profesorin e dikurshëm, jo drejtorin e tmerrshëm të burgut – por këtë qenush-in atletik, që lëviz i qetë mes gjelbërimit të qytetit.
E pyeta drejt e pa dorashka, siç e meritonte koha:
“Profesor, pse kalove nga shkolla në burg?
Pse nga ditari i profesorit kalove te dosjet e hetuesisë?“
Dhe ai m’u përgjigj me fytyrë të ngrirë:
“Më kanë caktuar nga lart…”
Nga lart?
Unë për një çast mendova se po thoshte ZOTI…
Por jo.
“Lart“ për profesorin tim ishte ministria e Punëve të Brendshme të Jugosllavisë, aparati ekzekutiv i represionit, fabrikë e frikës, vegla e Titos e Rankoviqit.
I thashë:
“Profesor Shyqeri, a ke kurajë të dalim bashkë para popullit, para tribunës, e t’u tregojmë të gjithëve çfarë ke bërë ti, e çfarë kam përjetuar unë?”
Shkelzen Maliqi
Ai iku.
Ashtu siç i ikte dikur të vërtetës në sytë e nxënësve.
Iku shpejt, si atlet, por jo prej lodhjes fizike –prej frikës që është e vetmja gjë që nuk i ka ndryshuar kurrë.
Sarkazma e një epoke të zezë
Ironia është e hidhur:
një njeri që dikur godiste shqiptarë me “autoritetin” e shtetit jugosllav, sot vrapon lirshëm pranë lumit që e deshëm aq shumë, ndërsa ata që i mbajti në bodrume mbajnë në trup dhimbjen e viteve ’81–’90.
E sot, me të njëjtat syze të errëta, mundohet të fshehë një të kaluar që Peja e di mirë, që Kosova e shkroi në dosjet e saj të dhimbjes.
Në vend të përfundimit
Ky vizatim bardh e zi (S.Muji ’25) nuk është portret i një njeriu –është portret i një fenomeni, i një sistemi, i një kategorie të errët të shoqërisë sonë: arsimtarë që u shndërruan në hetues, profesorë që u bënë përsekutorë, njerëz të dijes që u kthyen në vegla të dhunës.
Shyqeri Syka është vetëm një emblemë, një shembull, një kujtesë e asaj që ndodhi.
Dhe populli duhet ta dijë –jo për hakmarrje, por që historia të mos përsëritet kurrë.
