Në foto: Masakrat e vitit 1912 në Ferizaj…!
Nikollë Loka, Tiranë
E VËRTETA SHKËNCORE PËRBALLË FALLSIFIKIMEVE SERBE DHE TURKE RRETH PUSHTIMIT OSMAN TË TROJEVE SHQIPTARE
Attilio Vacaro, Per una lettura dell’Albania medievale e delle guerre antiturche nei Balcani- Attilio Vaccaro- Për një lexim të Shqipërisë mesjetare dhe të luftërave antiturke në Ballkan(2)
Abstrakt
Ky studim përmban një përmbledhje të disa ngjarjeve të Mesjetës shqiptare dhe të luftërave kundër osmanëve në botën ballkanike, në dritën e burimeve historiko-letrare dhe të mendimit historiografik më të fundit që është zhvilluar në lidhje me to.
Fjalë kyçe: Mesjeta shqiptare, mesjeta ballkanike
Sovranë, zotërinj dhe Skënderbeu “aleatë” kundër islamit turk
Ushtri të tjera të krishtera, të udhëhequra nga figura të shquara, u përballën me vendosmëri me inkursionet osmane, pothuajse gjithmonë të shoqëruara me plaçkitje dhe shkatërrime. Mjafton të përmenden trupat e Ladislaut III Jagellon (1424–1444), mbret i Polonisë (1434–1444), mbret i ri i Hungarisë (1440–1444) me emrin Ulászló I. Kurorëzimi i tij si mbret i Hungarisë, i zhvilluar në Budë më 15 maj 1440, shkaktoi një luftë kundër perandorit të ri Frederik III të Habsburgut (1415–1493), i zgjedhur po atë vit mbret i Romakëve, pasardhës i Albertit II të Habsburgut (1397–1439), kushëri i tij i shkallës së dytë. Lufta civile e pashmangshme mes dy palëve u rëndua edhe më shumë nga inkursionet dhe plaçkitjet e husitëve, nën komandën e János Giskrës, në veri të Hungarisë.
Masakrat e Lumës nga ushtria që udhëhiqej nga gjenerali serb Bozhidar Jankoviq
Paqja midis Ladislaut dhe Frederikut u arrit nga Eugjeni IV (1431–1447), në mënyrë që i pari të ishte i lirë të ndërmerrte një kryqëzatë kundër turqve; por për këtë do të flitet më vonë. Megjithatë, nuk duhet harruar se, në atë kontekst historik, Kisha Romake e konsideronte me rëndësi parësore mbështetjen ushtarake për Bizantin në luftën kundër osmanëve, në bazë të asaj bashkimi midis dy Kishave të shpallur në katedralen e Firences më 6 korrik 1439, në latinisht dhe greqisht, nga kardinali Juliano Cesarini (1398–1444) dhe nga kryepeshkopi i Nikesë, Gjon Bessarioni (1439–1472).
Gjenerali famëkeq i Serbisë, Bozhidar Jankoviq, në Lumër të malësisë së Kukësit…!
Asambleja e Firences kishte forcuar më tej pozitën e Eugjenit IV në konfliktin me antipapën Felice V (1439–1449), i njohur në jetën civile si Amedeo VIII, duka i Savojës, krahasuar me atë që kishte ndodhur në Koncilin e Bazelit.
Që perandori bizantin Gjon VIII Paleologu (1425–1448) ta respektonte paktin e Firences, pontifi u ngut të përgatiste një kryqëzatë që nga shtatori i vitit 1439, e cila duhej të zhvillohej brenda vitit 1441. Por, siç dihet, populli bizantin iu kundërvu me forcë vendimeve të marra në Ferrara dhe në Firence. Bashkimi, në vend që të ishte një ndihmë kundër myslimanëve të urryer, e zhyti Bizantin në kaos të përgjithshëm: «i kapur nga luftëra të brendshme – shkruan Georg Ostrogorsky – mbolli armiqësi dhe urrejtje mes popullsisë bizantine dhe ia hoqi perandorisë atë pak prestigj që i kishte mbetur jashtë kufijve të saj, në botën sllave».
Hero i kombit Idriz Seferi me trimat e tij në luftën antiturke në Kaçanik
Që nga viti 1440, paralelisht me luftën kundër Frederikut III përgjatë kufirit perëndimor hungarez, i riu Ulászló I kishte organizuar edhe mbrojtjen antiosmane të kufirit jugor të vendit, të përcaktuar nga Danubi, Sava dhe Karpatet Jugore. Për këto detyra të vështira dhe delikate të mbrojtjes dhe kontrollit, u zgjodhën dy komandantë me vlerë të madhe ushtarake: Nikolla Ujláki, kont i Temesit (Timiș), për kufirin perëndimor; dhe udhëheqësi ushtarak hungarez Janosh Hunyadi (1404/1405–1456), ban (markez) i Severinit dhe voivodë i Transilvanisë.
Në vitin 1441, të dy patën të përbashkët titullin e kontit të Temesit dhe voivodës së Transilvanisë; me fjalë të tjera, u ngarkuan me gjithë komandën e kufirit jugor të mbretërisë.Rezistenca u organizua kryesisht rreth një heroi në ngritje, Janosh Hunyadit, i cilësuar si njeriu i Providencës, një nga figurat më këmbëngulëse luftarake të shekullit XV, i cili, pas rrethimit të dështuar të sulltanit në verën e vitit 1440, kishte rindërtuar muret mbrojtëse të Beogradit. Lufta kundër osmanëve u konkretizua në fakt, në vitin 1442 dhe më pas në vitet pasues, kur, që në fillim të atij viti, një ekspeditë nën komandën e Mezid Pashës u mund nga fshatarë hungarezë që mbronin tokën e tyre. Si reagim ndaj këtij poshtërimi, sulltani ia besoi tashmë të përmendurit Şehabbedin Pasha (në turqisht Kule Sahin) një ushtri të fuqishme, me detyrën për t’u hakmarrë për vdekjen e Mexhid Pashës, të vrarë në betejë.
John Huniadi
I pëlqyer në oborr, pronar i tokave të gjera, të ardhurat e të cilave shpesh u përdorën për luftërat kundër turqve, Janosh Hunyadi, i mbiquajtur “kalorësi i bardhë i Hungarisë”, me bëmat e tij epike u bë shumë shpejt heroi i krishterimit. Duke organizuar me shpejtësi një ushtri të përbërë nga feudalë të mbretërisë, fshatarë hungarezë, mercenarë dhe ushtarë vllahë, ai, në krye të pesëmbëdhjetë mijë burrave, përballë tetëdhjetë mijë ushtarëve osmanë, i shkaktoi në shtator të vitit 1442, në lumin Ialomița, pranë Sinaisë së sotme në Vllahi, një disfatë të rëndë bejlerbeut të Rumelisë. Jehoja e kësaj fitoreje, e festuar në Venecia me një procesion solemn, u përhap në të gjithë Evropën, duke ringjallur shpresa të mëdha për atë kryqëzatë, për të cilën u fol më sipër, të dëshiruar nga Eugjeni IV dhe nga kardinali i përmendur Cesarini, Legat Papnor në Hungari, si edhe nga despoti serb Gjuragj Brankoviç (1427–1456), i dëbuar nga Despotati i tij prej Muratit II (1421–1451). Mbreti Ladisllau i kishte dhënë kështu fillimin asaj që u quajt “fushata e gjatë” e viteve 1443–1444, duke ngarkuar Jánosh Hunyadin me organizimin e ofensivës kundër sulltanit.
Kështu, në vjeshtën e vitit 1443, “kalorësi i bardhë” kishte kaluar Danubin dhe, së bashku me trupat perëndimore dhe ato serbe të despotit Gjuragj Brankoviç, kishte marrë Nishin dhe më pas Sofjen.
“Fushata e gjatë” zgjati katër muaj, nga shtatori i vitit 1443 deri në janar 1444, gjatë së cilës Hunyadi i shkaktoi disfata të rënda ushtrisë së Muratit II. I kthyer në Budë në shkurt të vitit 1444, heroi hungarez ishte i bindur se dëbimi i turqve nuk ishte aspak i parealizueshëm. Në atë kontekst dukej se situata po anonte në favor të të krishterëve. Vetë osmanët duhej të mbroheshin në disa fronte njëherësh. Shqipëria, nga ana e saj, ishte ngritur në kryengritje nën udhëheqjen e trimit Skënderbe.
“Skënderbeu ndodhej në ata kufij (të Shqipërisë) lexojmë në “Commentario de le cose de Turchi (1539)” të priftit Pal Engjëlli(†1568), nga familja e Engjëllorëve të Drishtit, me ushtarët e tij pothuajse në qiell të hapur, duke pasur vetëm çadra dhe pavijone për t’u mbrojtur nga të nxehtit dhe të ftohtit. Skënderbeu ishte i gjatë dhe i hijshëm, me përpjesëtim të mirë të të gjithë gjymtyrëve dhe me një përbërje shumë të fortë, saqë nuk e ndiente as të nxehtin, as të ftohtin, as ndonjë vështirësi tjetër”.
Siç do të shohim më tej, nga viti 1443 deri më 1468, “kapiteni i Shqipërisë” zhvilloi një luftë të pandërprerë që i lodhi dhe i dobësoi forcat osmane, megjithëse më të mëdha në numër.
Ndërkohë, Papa, i inkurajuar nga fitoret e Hunyadit dhe të Skënderbeut, në pranverën e vitit 1444 po përgatitej të shpallte kryqëzatën kundër islamit turk, me pëlqimin e Hungarisë, të Venedikut, të Gjenovës, të Raguzës, të Bizantit, të Burgonjës dhe të princit të Karamanisë (në Azinë e Vogël). Ftesa iu drejtua edhe vetë Skënderbeut.
Por jo të gjitha fuqitë perëndimore kontribuan realisht në përgatitjen e flotës. Alfonsi V i Aragonës (1396–1458), në këmbim të njohjes nga papa si mbret i Napolit, premtonte gjashtë galera. Venediku dhe Raguzëa nuk u morën vesh me pontifikun për numrin e anijeve që do të angazhoheshin në ndërmarrjen kryqëzatore; për më tepër, nuk donin të cenonin marrëveshjet e paqes me turqit. Gjenova, nga ana e saj, për të njëjtën arsye, nuk kishte ndërmend t’i armiqësonte osmanët, edhe pse kishte garantuar pajisjen e anijeve burgonjeze në portin e saj të Nicës.
Me pak fjalë, vetëm mbreti Ladisllau i qëndroi besnik premtimeve të bëra Papës, falë fondeve të Hunyadit, i cili e kishte pajisur ushtrinë tokësore dhe kishte rekrutuar një numër të madh mercenarësh, madje edhe me karroca lufte të përgatitura sipas teknikës husite.
Ushtria e komanduar nga heroi hungarez përbëhej nga rreth dyzet mijë njerëz, shumica hungarezë, por edhe vllahë, transilvanas, polakë, gjermanë, italianë, shqiptarë dhe bullgarë. Në jug të Danubit, operacionet ushtarake ishin në dorë të ushtrisë serbe të Gjergj Brankoviçit, rreth tetë mijë ushtarë. Voivoda i Vllahisë, Vlad II, vuri në dispozicion shtatë mijë kalorës.
Në Azinë e Vogël, Ibrahimi bej i Karamanisë i kishte shkaktuar sulltanit një disfatë të rëndë. Në tokën shqiptare, të nxitur nga Ipeshkëvi i Krujës, shqiptarët u ngritën në kryengritje nën komandën e Gjergj Aranit Komnenit. Krahinat e Kolonjës dhe të Devollit u ngritën ndërkaq nga Simon Zenebishi, i cili, pasi u përplas me turqit në Kostur, u mund dhe u vra.
Beteja e Varnës
Beteja e Varnës, episode lufte kulmore e kryqëzatës së nisur nga Eugjeni IV, u zhvillua më 10 nëntor 1444 midis radhëve të sulltan Murad II dhe një koalicioni ushtrish ballkanike të udhëhequr nga mbreti i Hungarisë. Lufta e ashpër, në të cilën humbën jetën mbreti Ladislau dhe Cesarini, ideatori dhe organizatori kryesor i ekspeditës, shënoi fundin e ambicieve të papës. Mbreti i ri hungarez vdiq në betejë, pas demonstrimit të guximit të tij në luftën kundër turqve, duke siguruar burimet e nevojshme nga bashkimi ushtarak i dy mbretërive të tij.
Gjon muzaka shkruan në “Kujtesën e shkurtër”:«Nga të gjithë princat e krishterë, të cilëve Jan Paleologu u përpoq personalisht dhe me letra t’i paralajmëronte për rrezikun në të cilin gjendej feja kristiane, vetëm Mbreti i Hungarisë dhe Duka i Burgonjës pranuan të ndërmerrnin ekspeditën kundër turkut; gjithashtu u dërgua nga Shenjtëria Kardinali i shquar Cesarini, dhe u nis fushata kristiane kundër Amuratit; u përplasën në një vend të quajtur Varna, ku krishterët dolën fitimtarë, duke shkatërruar dhe mposhtur kampin e turqve. Amurat u detyrua të tërhiqej së bashku me disa jenicerë dhe shumë pak të tjerë, duke ikur në një kodër aty pranë; i rrethuar nga krishterët për tre ditë qëndroi pa ngrënë, dhe përfundimisht u detyrua të dorëzohej, duke ruajtur vetëm jetën e tij, ndërsa të tjerët mbetën në dispozicion të fitimtarëve. Murati u detyrua të tërhiqej së bashku me disa jenicerë dhe shumë pak të tjerë, duke ikur në një kodër aty pranë. I rrethuar nga krishterët për tre ditë, qëndroi pa ngrënë, dhe përfundimisht u detyrua të dorëzohej, duke shpëtuar vetëm jetën e tij, ndërsa të tjerët mbetën në dispozicion të fitimtarëve. Dhe Murati, nisi të qajë për këtë dhe një jenicer i tha: “Ju jeni një frikacak i madh; mendoni se me lot mund t’i mundni armiqtë dhe t’i bëni të mshirshëm, “Perandori me shpatë do të fitojë!” – dhe ai mori shpatën për ta vrarë, duke i prerë këmbët kalit të Muratit; dhe të mjerët krishterë, duke i besuar dorëzimit, papritmas u sulmuan dhe nuk patën kohë të nxirrnin shpatat, dhe u thyen, ku humbi jetën Mbreti i Hungarisë, legati Kardinal, shumë krishterë të tjerë, ndërsa Duka i Burgonjës u çua para Muratit dhe, pas shumë fyerjeve, iu kërcënua prerja e kokës; në fund u paguan dyqind mijë skudë, që iu dhanë atij janicerit, dhe Duka u kthye në shtëpi; po përgatitej për një luftë të re kundër turqve, por Perëndia e deshi ndryshe, dhe la mallkimin mbi të birin, që të bënte hakmarrje, por djali bëri të kundërtën, i përdori kundër të krishterëve të gjakut të tij.”
Siç thamë, humbja e Varnës shënoi fundin e projekteve të papës. Në fillim, forcat hungareze shkaktuan trazira në ushtrinë e sulltanit. Avantazhi i fituar nga Hunyadi u shkatërrua nga i riu dhe i paeksperiencë Ladislau, i cili u hodh në përleshje me 500 kalorësit e tij më të mirë. Por përballë trupit të zgjedhur të janicerëve, gardianët personalë të sulltanit, para se Hunyadi të mund të ndërhynte me ushtrinë e tij, i riu Ladislau u mund. Pas rënies së mbretit të tyre, hungarezët u tërhoqën duke u masakruar nga turqit. Vetë Giovanni Hunyadi shpëtoi me vështirësi nga kapja.
Franz Babinger shkruan për Betejën e Varnës se ajo “duhet të regjistrohet si një nga ngjarjet më vendimtare, si për historinë osmane, ashtu edhe për të gjithë Perëndimin. Besimi në mundësinë për të dëbuar Osmanët nga Europa u trondit thellë. Dispozita shpirtërore e krishterimit europian mbeti për një kohë të gjatë e turbulluar. Kishte ndjesinë se humbja e kryqtarëve pranë Varnës ishte një lloj gjykimi i Perëndisë dhe ndëshkimi për shkeljen sakrileg të betimit dhënë në Seghedin mbi Ungjillin. Veçanërisht shtetet fqinje të Perandorisë Osmane në Europë u kapën nga një frikë që i paralizoi. Giovanni VIII i Bizantit, pas njoftimit për katastrofën e Varnës, u nxitu të pajtohej me sulltanin. Ndikimi i papës po zhdukej krejtësisht. Megjithatë, versioni sipas të cilit Gjergj Brankoviç nuk do të zhgënjente shpresat që kishte vendosur te ai Muradi dhe do të bllokonte rrugën për Gjergj Kastriotin, i cili thuhet se me trupat e tij shqiptarë donte të vinte në ndihmë kryqtarëve, është dëshmuar i pasaktë nga hetimet më të fundit.” Të tjerë historianë, lidhur me mungesën e ndihmës së heroit shqiptar, konfirmojnë se ai, në krye të pesëmbëdhjetë mijë ushtarëve shqiptarë, nuk mundi të merrte pjesë në betejë, sepse Brankoviç, i frikësuar se nuk do të mund të shihte më fëmijët e tij pengje të sulltanit, i kishte ndaluar kalimin në territoret e tij.
Ata që si vranë ndër 500 krerë të Toskërisë, turqit-osman i varën në litar…!
Duke i mbyllur të gjitha kalimet, Gjergj Kastrioti me vështirësi arriti të depërtonte atje, dhe kur mori vesh për humbjen e Varnës, i zemëruar që nuk arriti në kohë, reagoi duke djegur dhe shkatërruar shumë fshatra serbë. Lexojmë në Komentarin e priftit Pal Engjëlli lidhur me Betejën e Varnës dhe mungesën e ndihmës së Skënderbeut: “Në mes të atij vendi, Ianko me hungarezët dhe polakët, ndihmuar gjithashtu nga Kardinali Giuliano Cesarini i Shën Angelos me ushtarët e tij, po përgatitej të shkonte në Varna, ku ishte e domosdoshme të luftonte. Murati po priste ndihmë në ushtarë të rinj nga Azia, për të kaluar në Evropë, dhe për këtë nuk donte të përfshihej në atë përleshje, madje e shtynte sa më shumë që të mundej afrimin me duart e kundërshtarëve. Kur vuri re këtë, trimi Ianko e trazoi aq mençurisht, sa turqit u detyruan të ndesheshin. Pas një beteje të gjatë, virtyti i hungarezëve ishte i madh, dhe turqit u thyen e u hodhën në ikje. Kur e dëgjoi këtë, mbreti Vladislau, me padurim të jashtëzakonshëm, u nxeh nga fjalët e disa të rinjve të ligë dhe ambiciozë, të cilët thoshin se Voivoda Ianko donte ta merrte gjithë nderin e fitores për vete. Ai i mbante gjithmonë brenda trupave të tij, dhe Ianko, i zemëruar me të gjithë atë trupë, aq i fuqishëm me 10 mijë hungarezë, sulmoi ushtrinë e madhe të turqve. Pas një beteje të egër, Vladislau mbeti i vrarë aty. Kështu, hungarezët, që prisnin të ndiqnin fitoren, u detyruan të humbnin dhe të kthejnë shpinën, dhe Ianko, kapiteni i tyre i përgjithshëm, u rikthye në shtëpinë e përmendur të Despotit, si në një vend të sigurt. Por ai, që ishte shkaku i gjithë atyre ngjarjeve të papërshtatshme, për faktin se kishte penguar kalimin e Skënderbeut, bëri që Ianko të mbahej në ruajtje të mirë, deri sa iu kthyen të gjitha kështjellat e tij.
Shqiptarë e Shqiptare tek Manastiri i Deçanit dikur…!
Skënderbeu, që gjithmonë kërkonte të kalonte përmes vendit të Despotit, kur mori vesh këtë fatkeqësi, u zemërua aq shumë, sa plaçkiti dhe dogji gjithë vendin e Despotit dhe më pas u kthye në vendin e tij. Dhe duke hasur në rrugë hungarezët që kishin shpëtuar nga masakra e Varnës, tregoi shumë mllef ndaj tyre, por u erdhi në ndihmë, duke u dhënë para për t’i ndihmuar.”
Në të kundërt, Noli, i mbështetur nga historiani rumun Francisc Pall, shkruan se: “Barleti dhe Biemmi mbështesin tezën se Skënderbeu kërkoi të bashkonte forcat e tij me ato hungareze jo vetëm në vitin 1448 në Kosovë, por edhe katër vjet më parë në Betejën e Varnës. Kjo duket anakronike: në vitin 1444 Skënderbeu nuk ishte mjaft i fuqishëm për të ndërmarrë ekspedita jashtë Shqipërisë; në fakt, nuk kishte kaluar një vit nga pushtimi i Krujës dhe rebelimit të tij kundër sulltanit. Na duket më bindës versioni i Nolit, pasi vetë zotërinjtë shqiptarë atëherë ishin vazhdimisht të angazhuar në kundërshtimin e sulmeve të sistemuara turke, të cilat kishin detyrë të lodhnin banorët për t’i goditur më pas me sulmin përfundimtar.
Shqiptarët e pafajshëm të Kosovës që u vranë nga serbët e malaziasit në atë që në histori njohet si Masakra e Tivarit. Më e zeza është se për vrasjet e tyre “u pajtue” komplet edhe Enver Hoxha me shtabin e tij…!
Sa i përket përgjegjësisë për humbjen e Varnës, ne pajtohemi me pohimet e historianit shqiptar Kristo Frashëri. Duke përkthyer fjalë për fjalë nga vepra e tij në gjuhën shqipe, lexojmë: “Në historiografi janë shprehur pikëpamje të ndryshme. Disa ia lënë fajin e (humbjes) euforisë që kishte kapluar mbretin Vladislav; të tjerë arritjes së papritur të sulltan Muratit; të tjerë gjenovezëve, të cilët me anijet e tyre ndihmuan, duke marrë një shpërblim të rëndësishëm, kalimin e ushtrisë turke nga Azia e Vogël përmes Dardaneleve në Gadishullin Ballkanik.
Në letrën e përmendur të Hunyadit, drejtuar Papës pas humbjes, u akuzuan udhëheqësit ballkanikë, të cilët me ushtritë e tyre nuk kishin respektuar fjalën e dhënë në favor të fushatës hungareze. Dhe mes tyre përfshihen edhe shqiptarët. Të akuzosh gjithmonë të tjerët për humbjen ishte atëherë një praktikë e zakonshme.”
(Vazhdon…)
