Prof. Ismet Azizi, Gjilan
Varrezat në Qafën e Nabojit, në një pikë ku kryqëzoheshin rrugët drejt Sjenicës, Pejës dhe Tutinit, ruajnë historinë e shpërnguljes së familjeve dhe ndryshimit të mbiemrave në Peshter
Në Qafën e Nabojit, e njohur në të folmen vendore edhe si Nabojska Ćafa, ndodhen varreza që mund të ndihmojnë në ndriçimin e një pjese pak të njohur të historisë së Peshterit. Ky vend, sipas Nezir Shkrelit, njihet edhe me emrin Qafa e Zukë Shkrelit.
Varrezat ndodhen pranë fshatit Naboje, përgjatë rrugës Leskovë–Tutin, në një zonë ku ndërthuren drejtimet që historikisht lidhnin Sjenicën, Tutinin dhe Pejën. Për shkak të pozitës së saj, kjo qafë ka qenë një pikë e rëndësishme kalimi për banorët, tregtarët dhe familjet që lëviznin ndërmjet Peshterit, Rugovës dhe Rrafshit të Dukagjinit.
Në varrezat që lidhen me familjen Qelaj ndodhet edhe varri i Zukë Shkrelit, jeta e të cilit përfaqëson një histori karakteristike të lëvizjeve familjare dhe demografike në këtë pjesë të Peshterit.
Sipas mbishkrimit të vendosur pranë varrit, Zukë Shkreli, i biri i Smajlit, kishte lindur në Rugovë më 1803. Më 7 janar 1853 ai ishte vendosur në Peshter së bashku me dy djemtë e tij, Huseinin dhe Etemin. Etemi u vendos në fshatin Leskovë, ndërsa Huseini në Naboje, ku pasardhësit e tij vazhduan të jetonin.
Zukë Shkreli vdiq më 1868 dhe, sipas kujtesës së ruajtur nga familja, kërkoi të varrosej në Qafën e Nabojit. Thuhet se këtë vend e kishte zgjedhur sepse prej aty mund të shikonte drejt Rugovës dhe Nabojes – dy hapësirat ndërmjet të cilave ishte ndarë jeta e tij.
Tradita gojore e përcjellë nga Nezir Shkreli e lidh rrugëtimin e Zukë Shkrelit edhe me Boroshticën. Kjo dëshmi, së bashku me mbishkrimin që flet për prejardhjen e tij nga Rugova dhe vendosjen në Peshter më 1853, hap nevojën për hulumtime të mëtejshme në regjistrat dhe dokumentet e kohës.
Nga Shkreli te Zuković dhe Hadžić
Historia e pasardhësve të Zukë Shkrelit është veçanërisht e rëndësishme për të kuptuar ndryshimin e mbiemrave dhe transformimet identitare në Peshter.
Pasardhësit e tij, duke marrë emrin e Zukës si patronim, filluan të njiheshin si Zuka, përkatësisht Zuković. Më vonë një pjesë e familjes hoqi dorë nga ky mbiemër dhe mori mbiemrin Hadžić.
Megjithatë, kujtesa për trungun e vjetër familjar nuk u zhduk. Në përmendoren e ngritur në vitin 2025, përkrah emrit të Zukë Shkrelit, janë shënuar së bashku pasardhësit Zukovići–Hadžići dhe Škrelji.
Ky mbishkrim është një dëshmi domethënëse se ndryshimi i mbiemrit nuk nënkuptonte domosdoshmërisht edhe humbjen e kujtesës për prejardhjen. Përkundrazi, pasardhësit vazhduan ta ruanin lidhjen me emrin Shkreli edhe pas kalimit në format Zuković dhe Hadžić.
Varrezat si burim historik
Varrezat e Qafës së Nabojit nuk duhet të shihen vetëm si vend prehjeje. Ato ruajnë të dhëna për prejardhjen e familjeve, lëvizjet e popullsisë, lidhjet ndërmjet Rugovës dhe Peshterit, si dhe ndryshimet që pësuan mbiemrat gjatë brezave.
Edhe emërtimet Qafa e Nabojit, Nabojska Ćafa dhe Qafa e Zukë Shkrelit kanë rëndësi për studimin e mikrotoponimisë së Peshterit. Ruajtja e fjalës shqipe qafë në formën vendore ćafa përfaqëson një gjurmë gjuhësore që meriton të dokumentohet dhe të krahasohet me emërtimet e tjera të ngjashme në këtë trevë.
Përmendorja dhe pllaka shpjeguese janë ngritur në vitin 2025, prandaj mbishkrimet e sotme përfaqësojnë kujtesën e ruajtur nga pasardhësit dhe jo një dokument origjinal të vitit 1868. Megjithatë, të dhënat që ato përcjellin janë një pikënisje shumë e vlefshme për kërkime në regjistrat osmanë, hartat e vjetra, dokumentet familjare dhe historinë gojore.
Qafa e Nabojit është kështu një mikroarkiv i historisë së Peshterit: një vend ku ndërthuren kujtesa familjare, rrugët e vjetra, shpërnguljet, toponimia dhe transformimi i mbiemrave. Dokumentimi dhe ruajtja e këtyre varrezave është e rëndësishme për ta kuptuar më mirë të kaluarën e pasur dhe të ndërlikuar të kësaj treve.
