Lirim Gashi, Prizren
____
Në një natë të rëndë ballkanike, kur heshtja nuk është kurrë e plotë dhe kur toka duket sikur e mban mend çdo hap të të gjallëve dhe vdekurve, njeriu përkulet mbi vetveten dhe pyet: Kush jam unë?
Jo në kuptimin e zakonshëm, jo në atë të dokumentit të identitetit, por në atë thellësisht tronditës — nëse gjaku im flet, çfarë gjuhe flet?
Dhe pikërisht në atë çast, kur ndërgjegjja fillon të dridhet, shfaqen hijet: ilirët, sllavët, trakët… jo si figura historike, por si zëra të brendshëm që kërkojnë të pushtojnë shpirtin e njeriut.
Shqiptari qëndron në këtë udhëkryq si një dëshmitar i heshtur i kohës.
Brenda tij nuk ka një të vërtetë të pastër, por një trazim të qetë, një simfoni të padukshme që shkenca përpiqet ta përkthejë me kode të ftohta: E-V13, I2, R1b…
Ah, sa e çuditshme është kjo!
Njeriu që vajton historinë e vet, reduktohet në disa shkronja dhe numra.
E-V13 — një jehonë e thellë nga thellësitë e Ballkanit, një kujtim i një bote që nuk ka më emër, por që ende jeton në kocka.
Kodi I2 — një dëshmi e kohëve të mjegullta evropiane, një hije që nuk i përket askujt dhe njëkohësisht i përket të gjithëve.
Kodi R1b — një gjurmë e largët migrimesh, një shenjë se askush nuk ka qëndruar i palëvizshëm në këtë tokë të ngarkuar me histori.
Dhe njeriu, i mbytur në krenarinë e vet, thërret: “Unë jam i pastër!”
Por çfarë është kjo “pastërti”?
Një iluzion ?
Një shpikje për ta fshehur frikën nga përzierja ?
Sigurisht po, sepse përzierja është kaos, dhe njeriu i frikësohet kaosit më shumë se vdekjes.
Në anën tjetër qëndron sllavi — serbi, boshnjaku — jo si armik, por si pasqyrë.
Edhe ai mban brenda vetes të njëjtat kode të përziera: R1a, I2, ndonjëherë edhe E-V13.
Çuditërisht ai e flet një gjuhë tjetër, beson ndryshe, por në heshtje, në thellësinë e trupit të tij, është më pak i ndryshëm sesa dëshiron ta pranojë.
Dhe kështu lind tragjedia ballkanike:
jo nga dallimet, por nga mohimi i ngjashmërisë.
Në këtë dramë të heshtur, shkenca shfaqet si një gjykatës i ftohtë.
Ajo nuk njeh mite.
Nuk njeh lavdi.
Nuk njeh kombe.
Ajo e thotë vetëm një gjë:
“Ti je një përzierje.”
Dhe kjo fjali, aq e thjeshtë, peshon më rëndë se çdo akuzë.
Sepse ajo i rrëzon të gjitha kështjellat e krenarisë, të gjitha rrëfimet e pastërtisë dhe të gjitha legjendat që njeriu i ka ndërtuar për të mos u ndjerë i humbur.
Por ndoshta pikërisht aty fshihet shpëtimi.
Jo në pretendimin se jemi “100% ilirë”,
as në mohimin e tjetrit,
por në pranimin e një të vërtete më të thellë dhe më të dhimbshme:
Se jemi bij të përzierjes.
Se jemi vazhdimësi, jo pastërti.
Se historia nuk është një vijë e drejtë, por një plagë që trashëgohet.
Dhe kur njeriu e pranon këtë, ndodh diçka e çuditshme:
urrejtja fillon të humbasë kuptimin.
Sepse si mund ta urresh tjetrin, kur ai, në një mënyrë të padukshme, është pjesë e jotja?
Në fund, mbetet vetëm një e vërtetë e heshtur, pothuajse e sikletshme për t’u pranuar:
Në Ballkan, ne nuk jemi armiq që luftojnë për prejardhje.
Ne jemi një familje e përçarë që grindet për kujtesën.
Dhe ndërsa debatojmë për ilirë e sllavë, për pastërti e identitet,
ADN-ja jonë — kjo dëshmitare e ftohtë dhe e pamëshirshme,
qesh në heshtje.
