Është e domosdoshme që për raste si Dubrava të jepet një shpjegim i qartë dhe i saktë, pa hamendje dhe pa mjegullim. Jo për hir të debatit, por për hir të viktimave, sepse në Dubravë nuk kemi të bëjmë me një episod të zakonshëm lufte. Aty ndodhi një nga aktet më të tmerrshme dhe më rë rënda të krimit shtetërorë: njerëz të ndaluar, të burgosur, nën kontroll, u ekzekutuan pa gjykim, pa procedurë, pa asnjë mbrojtje. Ishte një akt që tejkalon çdo kufi të konfliktit të armatosur – ishte horror i organizuar. Dhe pikërisht për këtë arsye, fjala që përdorim nuk është teknike. Është morale.
Rrethanat që nuk lënë vend për dilemë
Në maj të vitit 1999, në Burgun e Dubravës ndodheshin shqiptarë të arrestuar nga forcat serbe. Ata nuk ishin në vijë fronti. Nuk ishin në përplasje. Ishin: të ndaluar, të çarmatosur nën kontroll të plotë policore dhe ushtarake.
Në këtë gjendje, sipas çdo standardi juridik dhe njerëzor, ata ishin të mbrojtur. Dhe megjithatë, u vranë. Jo në betejë. Jo në përplasje. Por në kushte izolimi. Kjo është ajo që e bën Dubravën një krim të pastër.
Pse saktësia është domosdoshmëri
Kur përdoren terma të paqartë si “persona të armatosur”, krijohet një hapësirë e rrezikshme: sugjerohet një status i diskutueshëm, zbehet pozita e viktimës, hapet rruga për keqinterpretim.
Por Dubrava nuk ka nevojë për interpretim. Ka nevojë për qartësi, sepse aty nuk u vranë “kategori të paqarta”. U vranë njerëz që nuk kishin asnjë mundësi mbrojtjeje.
Prandaj, termi më i drejtë nuk është vetëm juridikisht korrekt. Ai duhet të jetë edhe etikisht i përgjegjshëm: të burgosur të pambrojtur, viktima të ekzekutuara pa gjykim
Qasja humanitare si themel i analizës
Çdo analizë që e humb këtë dimension human, e humb thelbin. Nuk mjafton të jemi të saktë juridikisht. Duhet të jemi të drejtë njerëzisht, sepse në fund: nuk po flasim për kategori, nuk po flasim për definicione po flasim për jetë të ndërprera në mënyrë brutale. Dhe këtu, fjala duhet të jetë në shërbim të dinjitetit, jo të debatit.
Psh kjo ka rëndësi sot, sepse kujtesa kolektive ndërtohet përmes fjalëve!
Nëse fjalët janë të pasakta: kujtesa zbehet, e vërteta relativizohet, drejtësia vonohet. Ndërsa nëse fjalët janë të sakta: viktimat marrin vendin që u takon, historia mbetet e paprekur, përgjegjësia nuk shpërndahet.
Dubrava nuk është vend për eksperimentim terminologjik.
Është vend për përgjegjësi. Sepse aty ndodhi diçka që nuk ka nevojë për zbukurim, as për zbutje: njerëz të ndaluar u ekzekutuan pa gjykim. Dhe kjo kërkon një gjuhë që e pasqyron të vërtetën ashtu siç është – pa devijime.
Kur fjala është e saktë, ajo nuk vetëm përshkruan krimin – ajo mbron dinjitetin e viktimës.
