Ismet Azizi , Gjilan
ANALIZË HISTORIKE
Kur emri nuk e përcakton etninë
Çfarë na mëson Skënder Gashi për antroponimet sllave të shqiptarëve në burimet mesjetare
Studimi i Skënder Gashit tregon se emrat sllavë në dokumentet mesjetare nuk mund të barazohen automatikisht me përkatësinë etnike sllave. Pas shumë prej tyre mund të qëndrojnë shqiptarë të përfshirë në juridiksionin e Kishës Ortodokse Serbe dhe në sistemin administrativ të kohës.
Një emër nuk është certifikatë etnie
Kur studiuesi hap një krisobulë mesjetare ose një defter osman dhe ndesh emra si Bogdan, Branko, Radoslav, Vukashin apo Zhivko, tundimi i parë është që bartësit e tyre të klasifikohen si sllavë. Pikërisht këtë lexim mekanik e vë në pikëpyetje gjuhëtari dhe studiuesi Skënder Gashi në punimin “Antroponimet sllave të shqiptarëve në shekujt XIV dhe XV”, botuar në revistën Onomastica Jugoslavica më 1982.
Gashi nuk pretendon se çdo person me emër sllav ishte shqiptar. Argumenti i tij është më i matur dhe metodologjikisht shumë më i rëndësishëm: emri vetjak, i marrë i vetëm, nuk mjafton për përcaktimin e përkatësisë etnike. Ai duhet të lexohet së bashku me emrin e babait, vëllezërit, katunin, vendbanimin, mikrotoponiminë, përkatësinë kishtare dhe gjuhën e administratës që e ka hartuar dokumentin.
Kisha dhe administrata ndryshonin formën e emrit
Pas ndarjes së Perandorisë Romake dhe të Kishës së krishterë, një pjesë e madhe e shqiptarëve të trevave lindore u përfshi në juridiksionin e Kishës Lindore. Me fuqizimin e Kishës së pavarur serbe dhe përfshirjen e popullsisë shqiptare ortodokse në strukturat e saj, u zgjerua edhe përdorimi i trajtave sllave të emrave të krishterë.
Ky proces nuk duhet ngatërruar automatikisht me ndryshimin e etnisë. Kisha përcaktonte kalendarin e emrave dhe format e pagëzimit; administrata përcaktonte gjuhën e regjistrimit; ndërsa skribët sllavofonë ia përshtatnin emrin sistemit grafik dhe gjuhësor të dokumentit. Kështu, burimi nuk ishte një pasqyrë neutrale e asaj se si personi quhej brenda familjes ose si e kuptonte përkatësinë e vet.
Familjet që e rrëzojnë barazimin emër-etni
Dëshmitë më bindëse të Gashit nuk janë emrat e izoluar, por lidhjet familjare. Në një dokument të viteve 1293-1302, pranë Klinës, përmenden Dragoslavi, i biri i Gjinit, dhe Bratili, dhëndri i Gjonit. Në burime të tjera ndeshen Bogdani, i biri i Gjinit; Gjini, i biri i Bogdanit; Branko, i biri i Tanushit; Jovani, i biri i Gjeloshit; Marko, i biri i Prenkut; Stefani, i biri i Lekës; Vukashi, i biri i Kelmendit; si dhe Gjini e Tanushi, vëllezërit e Vukashit.
Këto raste tregojnë se emrat shqiptarë dhe sllavë bashkëjetonin brenda së njëjtës familje. Një brez mund të mbante emër shqiptar, brezi pasues emër sllav dhe anasjelltas. Kjo flet për përshtatje onomastike në një mjedis të caktuar kishtar dhe politik, jo domosdoshmërisht për zëvendësim ose ndryshim të popullsisë.
“Historia etnike nuk shkruhet duke numëruar emrat, por duke shpjeguar rrethanat në të cilat ata u dhanë, u përdorën dhe u regjistruan.”
Kur dokumenti e quan bartësin Arbanas ose Arnaut
Edhe më të qarta janë rastet në të cilat personi mban emër sllav, por dokumenti e përcakton shprehimisht si Arbanas ose Arnaut. Gashi sjell shembuj si Branko Arbanasi, Millosh Arbanasi, Petro Arbanasi, Vlkoslav Arbanasi, Nikolla Arnauti dhe Pavle Arnauti. Nëse studiuesi do të merrte parasysh vetëm emrin, këta persona do të klasifikoheshin si sllavë; përcaktimi etnik i dokumentit, megjithatë, tregon të kundërtën.
Po aq domethënës është katuni shqiptar pranë Xerxës, ndërmjet Prizrenit dhe Gjakovës. Dokumenti e identifikon bashkësinë si katun të shqiptarëve, ndërsa banorët mbajnë një përzierje emrash shqiptarë, të krishterë dhe sllavë. Në këtë rast, emërtimi i bashkësisë dhe lidhjet familjare kanë peshë më të madhe se forma e izoluar e emrit personal.
Po aq sllavë sa ishin më vonë turq
Gashi e përmbledh argumentin me një krahasim të fuqishëm: duke gjykuar vetëm sipas emrave, shqiptarët e shekujve XIV dhe XV do të dukeshin po aq sllavë sa, pas islamizimit, do të dukeshin turq për shkak të emrave orientalë. Por shqiptari me emrin Vukashin nuk bëhej automatikisht sllav, sikurse shqiptari me emrin Mehmet nuk bëhej automatikisht turk.
Emri tregon se në cilën hapësirë fetare, kulturore dhe administrative jetonte personi. Mund të tregojë ndikim, përshtatje, prestigj institucional ose presion. Vetëm në rrethana të caktuara, dhe i mbështetur me tregues të tjerë, ai mund të ndihmojë edhe në identifikimin etnik.
Emrat shqiptarë nuk ishin thjesht modë
Një pjesë e historiografisë kishte sugjeruar se emrat shqiptarë mund të ishin përhapur ndër sllavët si një lloj mode antroponimike. Gashi e kundërshton këtë shpjegim. Një modë zakonisht përhapet nga kultura që ka prestigj dhe epërsi institucionale. Në shekujt XIV dhe XV, shqiptarët nuk zotëronin Kishën ose administratën shtetërore në trevat e studiuara, prandaj nuk ekzistonte mekanizmi për një shqiptarizim të gjerë onomastik të popullsisë sllave.
Për më tepër, emrat Gjin, Gjon, Bard, Gegë, Lul, Lekë, Pal, Prenk, Progon, Tanush, Bushat, Kelmend dhe Dukagjin shfaqen pikërisht në trevat ku prania shqiptare dëshmohet edhe nga dokumentet, detyrimet e katuneve dhe mikrotoponimia. Sipas Gashit, këto janë reliktet e një korpusi autokton shqiptar, pjesa më e madhe e të cilit ishte mbuluar nga trajtat sllave të emërtimit.
Shqiptarët ortodoksë që zhduken nga leximi historik
Studimi ka edhe një pasojë tjetër të rëndësishme. Nëse shqiptarët kërkohen vetëm ndër katolikët, ndërsa çdo ortodoks me emër sllav klasifikohet si serb, atëherë shqiptari ortodoks bëhet i padukshëm në burim. Kjo është arsyeja pse Gashi e kundërshton mendimin e Konstantin Jireçekut se shqiptarët duhen kërkuar vetëm aty ku kishte katolikë.
Megjithatë, edhe këtu kërkohet kujdes. Antroponimia nuk mjafton e vetme për ta përcaktuar besimin e një popullsie. Ajo duhet krahasuar me juridiksionin kishtar, objektet e kultit, detyrimet ndaj manastireve, dokumentet e vendbanimeve dhe të dhënat arkeologjike. Vlera e studimit qëndron pikërisht në hapjen e problemit, jo në zëvendësimin e një skeme të thjeshtë me një skemë tjetër po aq absolute.
Çfarë dëshmon studimi – dhe çfarë nuk dëshmon
Punimi i Gashit nuk dëshmon se çdo bartës i një emri sllav ishte shqiptar. Ai dëshmon se numri i emrave sllavë në një krisobulë ose defter është më i madh se numri i personave që mund të përcaktohen me siguri si etnikisht sllavë. Po kështu, personat me emra qartësisht shqiptarë përfaqësojnë vetëm minimumin e dukshëm të popullsisë shqiptare, jo domosdoshmërisht numrin e saj të plotë.
Ndërmjet këtyre dy skajeve gjendej një popullsi që mund të ishte shqiptare nga prejardhja dhe lidhjet familjare, ortodokse nga besimi, sllavofonë ose dygjuhëshe në komunikim dhe e sllavizuar në formën e emrave të regjistruar. Vetëm shqyrtimi i përbashkët i të gjithë treguesve mund ta afrojë studiuesin me realitetin historik.
Një shkollë metodologjike edhe për Sanxhakun
Mësimi i Gashit ka vlerë edhe për studimin e Peshterit, Bihorit dhe Sanxhakut. Edhe në këto treva, emri vetjak, mbiemri me prapashtesën -iq, emri islam ose emërtimi i një vëllazërie nuk mund të trajtohen si certifikata të pandryshueshme etnike. Ato mund të ruajnë gjurmë të prejardhjes, por edhe të administratës, fesë, gjuhës së mjedisit, migrimit dhe standardizimit të mëvonshëm të mbiemrave.
Prandaj, një studim i ardhshëm krahasues i emrave dhe mbiemrave shqiptarë e boshnjakë duhet të mbështetet në deftere, regjistra të popullsisë, histori familjare, emra vëllazërish, mikrotoponime dhe kujtesë gojore. As një prapashtesë sllave nuk e zgjidh vetvetiu çështjen e prejardhjes, as një gjurmë shqiptare nuk lejon që identiteti i sotëm i pasardhësve të përcaktohet pa dëshmitë dhe vetëdijen e tyre.
Emri është gjurmë, jo vendim përfundimtar
Studimi i Skënder Gashit është një shkollë e mirë e leximit kritik të burimeve. Ai na mëson se historia etnike nuk mund të shkruhet duke numëruar emrat dhe duke i ndarë ata në dy kolona. Emri është një gjurmë historike, por kuptimi i tij ndryshon sipas kohës, pushtetit, fesë dhe gjuhës së dokumentit.
Pas një emri sllav mund të qëndrojë një familje shqiptare e përfshirë në Kishën Ortodokse; pas një emri oriental mund të qëndrojë një shqiptar ose boshnjak që nuk ka pasur kurrë identitet turk. Detyra e historianit nuk është ta shpallë identitetin vetëm nga forma e emrit, por ta rindërtojë kontekstin në të cilin ai emër është dhënë, përdorur dhe regjistruar. Pikërisht këtu qëndron vlera e qëndrueshme e punimit të Gashit.
Burimi kryesor
Skënder Gashi, “Slavenski antroponimi Albanaca u XIV. i XV. stoljeću”, Onomastica Jugoslavica 9 (1982), f. 199-208.
- Analiza dhe përshtatja për media: Ismet Azizi
