Luan – Asllan Dibrani dhe universi artistik i gdhendur me gur, hekur, beton, ujë, ngjyrë, kujtesë dhe shpirt
Shkruan: Syle Mujaj – Saku
____
Shkrimtar, poet, piktor, skulptor, gazetar dhe ish i burgosur politik
Ka vepra që lindin në qetësinë e një atelieje. Ka të tjera që lindin mes pluhurit, gurëve, hekurit, betonit dhe duarve të lodhura. Dhe ka raste më të rralla kur vetë hapësira bëhet telajo, muri bëhet skulpturë, uji bëhet lëvizje, gjelbërimi bëhet pjesë e kompozimit dhe njeriu nuk qëndron më përballë veprës, por hyn brenda saj.
Pikërisht një krijim të tillë kam nderin ta përshkruaj sot.
Dhe këtë nuk e shkruaj si një kalimtar që u ndal rastësisht para një oborri interesant. E shkruaj për një njeri të cilin e njoh prej dekadash, për një shok burgu, arti, sakrifice dhe qëndrese.
Asllan Dibrani – Luani është një prej atyre njerëzve me të cilët jeta nuk të lidh vetëm përmes njohjes, por përmes përvojës.
Ne nuk u njohëm në rehati. Rrugët tona u kryqëzuan në një kohë kur fjala shqipe mund të paguhej me burg, kur bindja politike kushtonte vite jete dhe kur muret e qelive ishin shumë më të forta se muret e çdo atelieje.
Prandaj, kur sot e shoh me daltë në dorë duke gdhendur betonin, unë shoh më shumë se një artist.
Shoh një njeri që gjithë jetën ka provuar t’i japë formë asaj që mban brenda vetes.
Dikur me fjalë.
Pastaj me poezi.
Me publicistikë.
Me pikturë.
Me skulpturë.
Dhe tash edhe me vetë hapësirën.
Foto hyrëse: Syle Mujaj – Saku dhe Asllan Dibrani – Luani; dy shokë të burgut, penës dhe artit, të lidhur nga një miqësi e farkëtuar në sakrificë dhe krijimtari.
Asllan Dibrani – Luani, në pak fjalë
Asllan Dibrani – Luani lindi më 1961 në Dabishec të Gollakut. Që në fëmijëri u lidh me pikturën dhe më vonë studioi Gjuhë dhe Letërsi Shqipe në Universitetin e Kosovës. Në vitin 1984, për shkak të angazhimit të tij politik kundër regjimit jugosllav, u arrestua dhe u dënua me dhjetë vjet burg. Edhe në burgun e Nishit arti mbeti pjesë e jetës së tij; aty vazhdoi të pikturonte dhe të krijonte krahas shokëve të tjerë të burgut.
Pas daljes nga burgu, përndjekja politike dhe pamundësia për të vazhduar normalisht jetën akademike e çuan drejt emigrimit në Gjermani më 1993. Në Gjermani vazhdoi veprimtarinë kulturore, artistike, publicistike dhe organizative, duke u përfshirë në themelimin dhe drejtimin e organizimeve të ndryshme kulturore shqiptare.
Por figura e tij nuk përkufizohet vetëm nga arti dhe publicistika. Dibrani ndërtoi edhe një rrugë të gjatë si afarist, me veprimtari në transport, turizëm, gastronomi dhe fusha të tjera ekonomike, duke krijuar vende pune dhe duke u bërë mbështetje për shumë familje.
Një vend të veçantë në jetën e tij zë edhe humanizmi. Sipas biografisë së tij, ai ka ndihmuar UÇK-në, spitale, shkolla, familje të varfra dhe individë në nevojë; ndërsa gjatë luftës dhe pas saj familja Dibrani organizoi grumbullimin e ushqimeve, veshmbathjeve dhe ndihmave të tjera për Kosovën, në bashkëpunim edhe me Caritasin gjerman, familje dhe institucione në Gjermani.
Kjo jetë mes burgut, penës, pikturës, skulpturës, biznesit dhe humanizmit e bën më të kuptueshme edhe veprën e vitit 2025 në Schafhausen. Ajo nuk është eksperiment i rastësishëm. Është vazhdim i një biografie ku qëndresa dhe krijimtaria kanë ecur gjithmonë pranë njëra-tjetrës.
Kur askush nuk e kuptonte se çfarë po lindte
Në vitin 2025, pranë shtëpisë së tij në Weil der Stadt–Schafhausen, Asllani nisi një punë që në fillim për shumë kalimtarë dukej si një kantier i pakuptueshëm.
Gurë të shpërndarë.
Hekur.
Rrjeta metalike.
Beton.
Dhe.
Vegla.
Forma pa përfundim.
Pranë një shtëpie moderne, të ndërtuar sipas standardeve bashkëkohore gjermane, u krijua përkohësisht një kontrast i fortë: një pamje që ngjante më shumë me gërmadhë sesa me art.
Disa kalimtarë pyesnin se çfarë po ndërtohej.
Disa habiteshin.
Disa ndoshta mendonin se gjithë ajo rrëmujë do ta prishte pamjen e shtëpisë.
Por artisti shihte diçka që të tjerët ende nuk mund ta shihnin.
Ai e kishte veprën në mendje përpara se ajo të ekzistonte në realitet.
Foto: pamja fillestare e gërmadhës – hapësira para transformimit, ku pakkush mund ta imagjinonte rezultatin përfundimtar.
Foto: gurë, beton, hekur dhe rrjeta metalike – materia e papërpunuar para se të hynte dora e artistit.
Skeleti i një ideje
Përpara se të lindnin trungjet, shkëmbinjtë, urat dhe relievet, duhej ndërtuar skeleti.
Armatura dhe rrjetat metalike u kthyen në anatominë e padukshme të veprës.
Nën çdo formë që sot duket organike, nën çdo trung artificial, çdo shkëmb dhe çdo reliev, ekziston një strukturë e menduar më parë.
Kjo është një nga pjesët më interesante të procesit: publiku sheh vetëm përfundimin, ndërsa artisti ka jetuar çdo fazë të padukshme që e ka bërë të mundur atë përfundim.
Foto: konstruksionet prej hekuri dhe rrjetat – skeleti i veprës para modelimit.
Shtatë muaj mes betonit, daltës dhe imagjinatës
Për rreth shtatë muaj, Asllan Dibrani punoi me dalta, mjete gravimi, furça, pigmente dhe mjete skulptori.
Në këtë fazë puna pushon së qeni thjesht ndërtim.
Bëhet modelim.
Bëhet gdhendje.
Bëhet eksperiment.
Bëhet skulpturë.
Betoni gërryhet, pritet, shtresohet, stilizohet dhe ngjyroset.
Një sipërfaqe merr pamjen e gurit.
Një shtyllë merr damarët e drurit.
Një mur fiton reliev.
Një masë e ftohtë fillon të fitojë karakter.
Foto: Asllan Dibrani – Luani gjatë punës, mes gurëve dhe strukturave.
Foto: gravimi dhe gdhendja e betonit me daltë – vijë pas vije krijohet iluzioni i drurit dhe shkëmbit.
Kur betoni fillon të mashtrojë syrin
Në disa pjesë duhet të afrohesh për ta kuptuar se ajo që duket si dru është beton.
Ajo që duket si shkëmb është modeluar me dorë.
Ajo që duket e vjetër është krijuar në vitin 2025.
Ky është momenti kur mjeshtëria teknike kalon në gjuhën e artit.
Sepse mjeshtri di të ndërtojë.
Por artisti di t’i japë materialit një identitet që materiali vetë nuk e ka.
Betoni këtu nuk është më vetëm beton.
Është iluzion.
Është sipërfaqe.
Është ritëm.
Është dritë dhe hije.
Foto: dora e skulptorit mbi betonin e freskët; furça, dalta dhe gravimi formojnë strukturën përfundimtare.
Nga elementet e veçanta në një univers të vetëm
Me kalimin e muajve u shfaqën harqet, kalimet, urat, shkëmbinjtë artificialë, trungjet, vendet për t’u ulur, oxhaku, shkallët dhe tarraca.
Por vlera e projektit nuk qëndron vetëm te secili prej tyre.
Qëndron te mënyra se si lidhen.
Një element të çon te tjetri.
Një hark të drejton drejt një kalimi.
Një strukturë e gurit vazhdon te uji.
Një mur takohet me gjelbërimin.
Një shkallë nuk është më vetëm shkallë, por bëhet pjesë e kompozimit.
Foto: faza kur hapësira fillon të marrë formë dhe elementet e ndryshme krijojnë një tërësi.
Kur në skulpturë hyn uji
Në pjesën e sipërme të kompleksit, aty ku relievi ngrihet si një shkëmb, nis ujëvara e parë.
Uji zbret pranë vazove të luleve, të projektuara, formuara dhe gdhendura po ashtu me dorë.
Kështu skulptura fiton një dimension të ri.
Nuk kemi më vetëm formë.
Kemi lëvizje.
Tingull.
Freski.
Reflektim.
Jetë.
Në hyrjen e kopshtit është krijuar edhe ujëvara e dytë, e cila e shoqëron vizitorin në hyrje dhe e vazhdon këtë dialog mes materialit të fortë dhe elementit të gjallë.
Foto: ujëvara e parë që nis nga relievi i lartë dhe zbret pranë vazove të gdhendura.
Foto: ujëvara e dytë pranë portës së kopshtit.
Nga ujëvara te pishina e peshqve
Në pjesën fundore të këtij rrugëtimi ndodhet pishina e peshqve.
Pas zhurmës së ujëvarave vjen qetësia e sipërfaqes së ujit.
Pranë saj është menduar edhe hapësira për fëmijët.
Kështu vepra bëhet jo vetëm objekt shikimi, por ambient jetese.
Aty ecet.
Ulesh.
Dëgjon ujin.
Sheh peshqit.
Fëmijët luajnë.
Arti përzihet me jetën.
Foto: pishina e peshqve dhe zona e fëmijëve – aty ku arti, uji dhe jeta familjare takohen.
Tarraca, muri dytësor dhe gjelbërimi
Kompleksi përfshin edhe një tarracë të vogël, të menduar për pushim dhe soditje.
Në anën e rrugës është ndërtuar një mur dytësor, i cili përgatit hapësirën për një pemë të madhe dhe për gjelbërimin e ardhshëm.
Kjo ka rëndësi.
Sepse gjelbërimi këtu nuk është dekor që shtohet pasi përfundon vepra.
Ai është menduar si pjesë e saj që në koncept.
Foto: tarraca dhe hapësira e përgatitur për pemën dhe gjelbërimin.
Edhe funksioni bëhet art
Oxhaku dhe shkallët mund të ishin thjesht elemente funksionale.
Por këtu ato janë modeluar, gdhendur, punuar me daltë e brushë dhe ngjyrosur në të njëjtën gjuhë me gjithë kompleksin.
Në këtë pikë kupton se autori nuk ka dashur të vendosë art mbi funksionin.
Ai ka dashur që vetë funksioni të bëhet art.
Foto: oxhaku dhe shkallët e gdhendura, ku edhe pjesët utilitare marrin karakter skulpturor.
Kur piktura hyn në skulpturë
Asllan Dibrani është edhe piktor.
Prandaj brenda kompleksit u realizua edhe një pikturë me motivin e urës artistike, e punuar me ngjyra vaji.
Kjo pikturë nuk është një objekt i shkëputur.
Ajo hyn në të njëjtin univers figurativ.
Aty ku mbaron relievi, fillon ngjyra.
Aty ku skulptura nuk mjafton, hyn piktura.
Foto: piktura me motivin e urës, e realizuar me ngjyra vaji.
Delja – kujtesa lokale e Shafhausenit
Një element tjetër me rëndësi të veçantë është delja, simboli i hershëm i Schafhausenit në Weil der Stadt.
Ndryshe nga ura e realizuar në pikturë, delja është punuar me gravim dhe gdhendje, duke u bërë pjesë e vetë strukturës skulpturore.
Ky detaj i jep veprës një dimension të bukur kulturor.
Autori nuk fut në të vetëm kujtesën e vet.
Fut edhe kujtesën e vendit ku jeton.
Në këtë mënyrë, vepra krijon një urë mes identitetit të krijuesit dhe identitetit lokal.
Foto: delja e gdhendur, simboli tradicional i Shafhausenit.
Çfarë lloj arti është ky?
Ky kompleks nuk mund të reduktohet në “dekor kopshti”.
Ai afrohet me artin ambiental, artin hapësinor, skulpturën e integruar në arkitekturë dhe artin e aplikuar në mjedisin jetësor.
Vepra nuk qëndron si objekt i veçuar.
Vetë hapësira është vepra.
Kjo është arsyeja pse një krijim i tillë kërkon shumë më tepër sesa teknikë.
Duhet syri i piktorit, sepse duhet kuptuar ngjyra.
Duhet dora e skulptorit, sepse materiali duhet formuar.
Duhet ndjenjë për arkitekturën, sepse çdo element duhet të lidhet me hapësirën.
Duhet njohje e materialit, sepse betoni, hekuri, uji dhe gjelbërimi sillen ndryshe.
Dhe mbi të gjitha duhet vizion, sepse artisti duhet ta shohë tërësinë para se ajo të ekzistojë.
Teknikën mund ta mësojë shumëkush.
Mund të mësohet si përzihet betoni.
Mund të mësohet si përdoret një kallëp.
Mund të mësohet edhe një teknikë gdhendjeje.
Por nuk mund të blihet gatshëm aftësia për të parë një univers artistik brenda një grumbulli materiali të papërpunuar.
Pikërisht aty fillon autori.
A është ky art i zakonshëm?
Jo në këtë formë të kombinuar.
Në Evropë gjenden skulptura ambientale, instalacione në natyrë, art i integruar në ndërtesa, parqe skulpturore dhe ndërhyrje artistike në hapësira publike e private.
Por kjo nuk do të thotë se çdo punim i tillë është i njëjtë.
Vlera përcaktohet nga origjinaliteti, përpunimi, raporti me hapësirën, koncepti dhe aftësia e autorit për t’i bashkuar të gjitha elementet në një gjuhë të vetme.
Në këtë vepër kemi pikërisht një ndërthurje të pazakontë: skulpturë, gravim, pikturë, arkitekturë të vogël, ujë, gjelbërim, simbolikë lokale dhe funksion familjar.
Kjo e bën Asllan Dibranin – Luani jo vetëm piktor apo skulptor në kuptimin klasik, por edhe krijues të hapësirës artistike.
Dhe kjo është një kategori që kërkon shumë më tepër sesa një aftësi të vetme.
Një art që nuk shikohet vetëm – por përjetohet
Në një galeri, vizitori qëndron përpara një pikture.
Në një muze, ecën rreth një skulpture.
Këtu ai hyn brenda veprës.
Kalojnë pranë tij harqet.
Dëgjon ujin.
Sheh pishinën.
Prek relievin.
Ulet në një element të integruar në kompozim.
Shikon pikturën.
Kalojnë pranë tij bimët, shkëmbinjtë artificialë dhe elementet e gdhendura.
Kjo do të thotë se vepra krijon përjetim, jo vetëm pamje.
Dhe pikërisht këtu qëndron një nga vlerat e saj më të mëdha.
Ajo është e kuptueshme për artistin, por edhe për fëmijën.
Për kritikun, por edhe për kalimtarin.
Për njeriun që frekuenton galeri, por edhe për atë që kurrë nuk ka hyrë në një muze.
Arti del nga institucioni dhe takohet me njeriun.
Nga kalimtarë në vizitorë
Në fillim njerëzit pyesnin:
“Çfarë po ndërtohet këtu?”
Më vonë filluan të ngadalësonin.
Pastaj të ndaleshin.
Dhe në fund të vinin posaçërisht për ta parë.
Familje.
Fëmijë.
Nxënës.
Grupe të organizuara.
Qytetarë.
Njerëz të profesioneve të ndryshme.
Disa e vizituan.
Disa u fotografuan pranë saj.
Disa hynë brenda për të parë detajet.
Dhe në atë moment një projekt privat filloi të fitojë edhe audiencë publike.
Kjo ka rëndësi të veçantë.
Sepse një vepër fillon të jetojë vërtet kur nuk i përket më vetëm autorit, por hyn në kujtesën e të tjerëve.
Foto: pamja e përfunduar nga brenda, ku vizitori hyn fizikisht në hapësirën artistike.
Foto: pamja nga rruga, ku kompleksi shfaqet si pikë e dallueshme artistike pranë shtëpisë.
Një autobiografi e heshtur
Për mua, si njeri që e kam njohur Asllanin në një epokë krejt tjetër të jetës, kjo vepër ka edhe një kuptim simbolik.
Nuk është pa domethënie që një ish i burgosur politik merr sot hekur, gur dhe beton dhe u jep një kuptim të ri.
Dikur muret e mbanin brenda.
Sot ai ndërton mure që hapin imagjinatën.
Dikur hekuri ishte simbol i prangës.
Sot hekuri bëhet skelet i artit.
Dikur betoni ishte mur burgu.
Sot betoni bëhet trung, shkëmb, ujëvarë, shkallë dhe reliev.
Ky kontrast më duket një nga elementet më të fuqishme të veprës.
Në jetë, dhimbjen e kthyem në qëndresë.
Në art, Asllani e ktheu materien e ftohtë në shpirt.
Për këtë arsye, unë e shoh këtë kompleks edhe si një autobiografi të heshtur.
Jo të shkruar me bojë në letër.
Por me gur.
Hekur.
Beton.
Ujë.
Ngjyrë.
Dhe gjurmën e dorës.
Nga gërmadha në kujtesë
Koha do të kalojë.
Bimët do të rriten.
Pema do të japë hijen e saj.
Ngjyrat mund të kërkojnë restaurim.
Edhe vetë rruga mund të ndryshojë.
Por fotografitë e procesit do të ruajnë një të vërtetë:
Kjo vepër nuk u ble e gatshme.
U mendua.
U ndërtua.
U modelua.
U gdhend.
U pikturua.
U korrigjua.
U jetua.
Dhe u realizua me dorë gjatë shtatë muajve të vitit 2025.
Foto përmbyllëse: kompleksi i përfunduar, ku bashkohen skulptura, piktura, uji, gjelbërimi dhe arkitektura e vogël.
Nga gërmadha – harmoni.
Nga hekuri – formë.
Nga betoni – iluzion.
Nga ngjyra – jetë.
Nga uji – lëvizje.
Nga kujtesa – simbol.
Nga dora – art.
Dëshmia ime për shokun tim
Unë nuk po shkruaj për këtë vepër si kalimtar.
Po shkruaj si njeri që e njeh autorin prej dekadash.
E kam njohur në burg.
Në sakrificë.
Në art.
Në pikturë.
Në fjalë.
Në publicistikë.
Në qëndresë.
Prandaj e di se kjo vepër nuk është vetëm beton, ujë dhe ngjyrë.
Është një pjesë e jetës së Asllan Dibranit – Luani, e kthyer në formë.
Kam nderin që këtë përshkrim t’ia kushtoj shokut tim të burgut, artit dhe betejave tona të përbashkëta.
Nga qelitë e burgjeve te atelietë.
Nga fjala e ndaluar te fjala e botuar.
Nga piktura te skulptura.
Nga një gërmadhë në Schafhausen, në një hapësirë ku sot njerëzit ndalojnë dhe pyesin se kush e krijoi.
Dhe ndoshta kjo është fjalia që e përmbledh më mirë gjithë veprën:
Nuk është e vështirë të blesh gur, hekur apo beton. E vështirë është të shohësh artin brenda tyre, përpara se ai të ekzistojë. Pikërisht aty fillon artisti.
Ky është Asllan Dibrani – Luani që njoh unë:
piktor, skulptor, krijues i hapësirës artistike, poet, publicist, gazetar, afarist, humanist dhe ish i burgosur politik.
Një njeri që edhe kur i jepet materie e ftohtë, kërkon brenda saj një formë.
Dhe kur e sheh atë formë, nuk ndalet derisa t’i japë shpirt.
Syle Mujaj – Saku
Shkrimtar, poet, piktor, skulptor, gazetar dhe ish i burgosur politik
Kartela dokumentuese e veprës
Autor: Asllan Dibrani – Luani
Titulli përshkrues: Kur betoni mori shpirt
Viti i realizimit: 2025
Kohëzgjatja: rreth 7 muaj
Vendndodhja: Weil der Stadt–Schafhausen, Gjermani
Teknika: konstruksion metalik, modelim dhe gravim manual në beton, gdhendje me dalta e mjete skulptori, punim me brushë, pigmentim, pikturë me ngjyra vaji dhe ndërthurje materialesh.
Elementet kryesore: dy ujëvara, vazo të gdhendura, pishinë peshqish, hapësirë për fëmijë, tarracë, mur dytësor për gjelbërim dhe pemë, oxhak, shkallë të gdhendura, harqe, ura, trungje dhe shkëmbinj artificialë, piktura e urës dhe delja e gdhendur si simbol i Schafhausenit.
Karakteri artistik: art ambiental dhe hapësinor, skulpturë e integruar në ambient, pikturë dhe art i aplikuar
