Intervistë në “Nacional” të Tiranës me rastin e 80 vjetorit të jetës dhe 60 vjet krijimtari (2)

-Në një bisedë të gjerë për “Nacional”, Jusuf Buxhovi flet për marrëdhëniet midis fiksionit dhe faktit historik, për rolin e intelektualit dhe për sfidat e identitetit në kohë moderne. Në këtë bisedë të gjerë mbi krijimtarinë, kujtesën historike dhe identitetin shqiptar, autori ndalet edhe te sfidat e historiografisë bashkëkohore…

-Nacional: Demonstratat e vitit 1968, 1981, 1989 në Prishtinë dhe pastaj lufta e UCK-se 1998-1999, përbëjnë momentet kyçe në historinë moderne të Kosovës. Si i përjetuat ato në plan personal dhe çfarë gjurmësh lanë në vetëdijen tuaj krijuese dhe qytetare?

J. Buxhovi: Demonstratat e vitit 1968, siç i vlerësoj në veprën historiografike “Kosova” në tetë vëllime dhe “Kosova histori e shkurtër”, janë historike. Meqë paraqesin atë kthesën më të rëndësishme të emancipimit shoqëror-politik të Kosovës, drejt barazisë dhe ngritjes së saj në subjekt të federatës jugosllave (me amendamentet kushtetuese të vitit 1968 dhe kushtetutën e vitit 1974). Si historike, këto demonstrata mund të merren edhe për atë se me kërkesën për Republikën e Kosovës, pra për barazi në federatën jugosllave, shënojnë shkëputjen midis lëvizjeve ilegale me platformë të irredentizmi ideologjik, të filluar nga viti 1953 me grupin e Kadri Halimit e të tjerëve për të vazhduar mandej me Demaçin, i cili për herë të parë, në vitin 1963, doli me një program për bashkim revolucionar me Shqipërinë. Ndërsa, demonstratat e vitit 1981, dinamizuan kërkesën për Republikën e Kosovës, që u pranua edhe nga grupet ilegale jashtë vendit me platformë ideologjike. Shfaqja e këtyre demonstratave, në rrethanat pas vdekjes së Titos, lidhej kryekëput me konceptin hegjemonist serb që Jugosllavia e Titos të kthej në Serbollavi, siç veproi Millosheviqi. Kosova ishte shkas dhe fushëbetejë e paralajmëruar qysh nga Qosiqi në vitin 1968 dhe “Libri i Kaltër” në vitin 1979. Ishin edhe shumë faktorë të tjerë të jashtëm, veçmas ai sovjetik në përputhje me doktrinën mbi sovranitetit të kufizuar të Hrushqovit, e aktualizuar edhe nga Brezhjevi, që nxitin intervenimin ushtarak sovjetik në Hungari në vitin 1955 dhe atë Çekosllovaki në gusht 1968. Por, ishte edhe vetë faktori intelektual shqiptar, që e dinte se pas Titos, duhej shfaqur me këtë kërkesë për t’u mbrojtur nga hegjemonizmi serb. Ndërsa viti 1989, kur u rrënua autonomi e Kosovës nga Serbia më 23 mars 1989, me tanke, u përjetua si ripushtim i tretë i Kosovës nga Serbia, gjë që hapi kutin e Pandarës të reagimit shqiptar nga demonstrata e përgjakshme të marsit-prill, që mandej, u përcollën me reagimin e shkrimtarëve dhe intelektualeve, që të marrin përgjegjësinë politike me të cilën i ngarkonte historia në ato rrethana, me themelimin e Lidhjes Demokratike të Kosovës, më 23 dhjetor 1989. Këtij brezi i kam takuar, si bashkëthemelues i LDK-së dhe pjesëmarrës i zhvillimeve që çuan te projekti i rezistencës institucionale-aktive-paqësore me shtetin paralel nga viti 1992-1999, që ia hapi rrugën protektoratit ndërkombëtar dhe në vitin 2008 pavarësisë së Kosovës. Rezistenca institucionale-aktive, me shtetin paralel kishte edhe projektin e rezistencës së armatosur në përputhje me rrethanat dhe veçmas në bashkëveprim me aleatët amerikanë, që sugjeronin dy linja paralele: atë të politikës pa luftë (shtetin paralel) dhe të luftës pa politikë. Kjo e fundit, pra rezistenca e armatosur, kushtëzohej me kohën për të, në përputhje me planet amerikane dhe të NATO-s. Siç ndodhi me ultima ration nga 24 marsi deri më 10 qershor 1999. Nga ky këndvështrim, dalja në skenë e UÇK-së në nëntor 1997, ishte pjesë e këtij projekti, pra e rezistencës së përgjithshme, gjë që UÇK krijoi rrethana që lufta e deriatëhershme diplomatike të kthehet në diplomaci të luftës, me çka u krijuan rrethanat edhe për ndërhyrjen e armatosur të NATO-s, ndonëse me pretekste humanitare.

J. Buxhovi: Siç thash, fillimet e punës në gazetari, në “Rilindje”, përkojnë me një kohë të kthesave historike, që ndodhen pas Plenumit të Brioneve të vitit 1966, kur Kosova, e liruar nga presioni i Serbisë, u fut në një zhvillim të hovshëm të emancipimit kulturor po e dhe politik drejt shkëputjes nga Serbia dhe lidhjes me federatën jugosllave, si njësi e barabartë me tetëshen, siç ndodhi nga viti 1968 dhe me kushtetutën e vitit 1974 kur kjo komponentë fitoi dimensionin kushtetues. Në këto rrethana, të punojë si gazetar kërkonte përgjegjësi profesionale, por njëherësh paraqiste edhe një mundësi të madhe për të qenë pjesë e rrjedhave kulturore dhe atyre politike të kohës, që mund të cilësohen edhe si rilindje kombëtare. Gazetaria, për krijuesin, krahas faktorit dinamikë, si pozitiv, paraqet edhe rrezik, që të humbet baraspesha midis ngjarjes si aktualitet dhe ngjarjes si përpunim imagjinate. Kam bërë përpjekje që ta mbaj larg këtë “rrezik”.

J. Buxhovi: Kam pasë fatin që të jem korrespondent i parë i “Rilindjes” në Europë, me qendër në Gjermani (Bon). Duhet theksuar me këtë rast, se nga viti 1968, “Rilindja” tashmë me mision kulturor, por edhe diplomatik dhe politik, në kuadër të identitetit institucional të Kosovës si njësi federative, vendosi të hapë korrespodenturat në botë, siç kishte “Politika” e Beogradit, “Vjesniku” i Zagrebit, “Delo” e Lubjanës dhe “Oslobogjenje” e Sarajevës. Korrespodentura e parë e “Rilindjes” jashtë u hap në Liban, meqë atëherë Jugosllavia si liderë Botës së tretë (të të painkuadruarve) paraqiste një interes të caktuar. Gazetari ynë atje, Nehat Islami, krahas punës gazetareske, bëri punë të mirë në hulumtimin e rolit të shqiptarëve në atë pjesë gjatë Perandorisë Osmane, ku kishte shumë guvernatorë shqiptar, i fundit Vaso Pasha. Shkuarja ime në Bon, po ashtu kishte si mision studimin e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit në dokumentet gjermane që magjistrova në vitin 1979, por në përgjithësi edhe të nxjerrjes në dritë lidhjeve historike dhe kulturore gjermano-shqiptare edhe për atë se studiuesit gjermanë, nga shekulli XVIII e këndej, me Xylanderin, Laibnicin, Hahnin e deri te Gustav Majeri, i vunë bazat shkencës së albanologjisë. Gjatë qëndrimit të parë në Gjermani, solla shumë fejtone rreth këtyre pikëpjekjeve kulturore dhe historike. Fejtoni, në njëzet vazhdime, për 100 vjetorin e Kongresit të Berlinit, bëri jehonë të madhe, saqë edhe shtypi jugosllav i kohës, shumë pjesë i barti. Po ashtu, edhe disa gazeta gjermane iu referuan fejtonit, me rastin e shënimit të kësaj ngjarjeje. Edhe fejtoni për Princ Vidin, ai për Arnold von Harfin dhe fjalorin gjermanisht-shqip prej 50 fjalësh nga viti 1496, po ashtu u ndoqën me interesim të madh. Në vitin 1979, Shoqata e Gazetarëve të huaj në Bon, me nderoi me çmimin vjetor. Dhe, po ashtu, mirënjohje mora edhe nga Ministria e jashtme gjermane për “mirëkuptim midis popujve”.

Gjatë qëndrimit si korrespodent në gjermani, krahas takimeve, bisedave dhe intervistave me politikanët më të njohur, ndër ta me kancelarët: V. Brantin, H. Shmitin, H. Kolin, G. Shroderin dhe A. Merkelin; mandej me politikanët shumë të rëndësishëm: Shtrausin, Horst Emken, Egon Barin e deri te Joshka Fisherin; takime të shumta edhe me botën kulturore, nga shkrimtarët nobelistë: H. Bëll, G. Gras, regjisorët dhe artistët e njohur: R. Fasbender, Hercog, Shrëndorf, H. Shegulla e të tjerë, e deri te sportistët me famë botërore, F. Bekenbauer, G. Myller, që kishin luajtur edhe ndeshjet historike me Shqipërinë në Tiranë kur luajtën baras. Këto lidhje vazhduan gjatë gjithë kohës sa qëndrova atje (deri në vitin 2008), të cilat, në rrethanat kritike, siç ishin ato nga viti 1990-1999, i shërbyen njohjes së opinionit gjerman dhe atij politik me çështjen e Kosovës, për ç’gjë , shumë nga politikanë e njohur gjermanë, intelektualët dhe krijuesit e rëndësishëm (G. Gras, filozofi Habermas e të tjerë) mbështetën edhe ndërhyrjen e armatosur të NATO-s për ta parandaluar gjenocidin dhe etnocidin ndaj shqiptarëve të Kosovës.

J. Buxhovi: Historiografia dhe letërsia kanë të përbashkët ngjarjen, por me ndryshime të papajtueshme: meqë historiografia e paraqet atë përmes fakteve deri te absolutizimi i tyre, ndonëse mbesin të diskutueshme përherë nga ndjeshmëria e interpretimit, jo rrallë në përputhje me diktatin e fitimtarit, pastaj të dogmës ideologjike dhe religjioze, që kërkon rishqyrtim dhe rishkrim madje. Ndërsa letërsia (krijimtaria në përgjithësi), ngjarjet i paraqet si kujtesë. Ky raport, i ka krijuar dhe i krijon letërsisë (krijimtarisë) përparësi të madhe ndaj historiografisë së lëndueshme nga pushteti i të fortit, ideologjia dhe religjioni. Meqë kujtesa letrare është njëherësh edhe vetëdije historike, që i qëndron kohës dhe kthehet madje në monument të përhershëm, siç ndodh me “Iliadën”, me shumë e shumë vepra të artit dhe të kulturës, nga të cilat mësohet historia. Ndaj, nuk është e rastit kur thuhet se monumentet që i krijon arti dhe krijimtaria janë të përhershme, ndërsa ato historike, të përkohshme dhe të rrënueshme madje, siç është rasti me monumentet grandioze të Stalinit, Enverit dhe diktatorëve të tjerë, që u rrënuan sapo ra diktati ideologjik që i kishte krijuar…

Për t’i ilustruar këto raporte midis fuqisë së faktit krijues dhe atij dokumentues, si të paqëndrueshëm – që e ka historia, mund të na shërbejnë konceptet filozofike, në njërën anë ai i I. Kantit “Das Ding an sich” ( “Gjëja në vetvete”), që lidhet me arsyen e krijuar nga brenda, vetvetja dhe, në tjetrën anë, te ai i Hajdegerit: (“Sein und Zeit” – “Qenia dhe Koha”) si koncept i “Dasein-it”, ku determinohet qenia përgjatë kohës historike…

J. Buxhovi: Kjo është pjesë e konceptit tim krijues, që fakti historik të kthehet në materie estetike, që t’i takojë kujtesës…

-Nacional: A mendoni se romani historik shqiptar ende mbetet i lidhur me paradigmën romantike të shekullit XIX, apo vepra juaj synon një rishkrim postmodern të historisë?

J. Buxhovi: Në letërsinë tonë, hiq veprën e M. Barletit “Histori e Skënderbeut” nga shekulli XV, nuk kemi roman të mirëfilltë historik. Madje as romani “Ali Pashë Tepelena”, i Sabri Godos, i vlerësuar si i tillë, nuk i përmbushë këto kritere. As veprat e mia, si “Shënimet e Gjon Nipollë Kazazit”, “Libri i të mallkuarve”, “Dosja B”, trilogjia “Prapë vdekja”, “Letra për Krye princin” e të tjera, me personazhe historikë dhe ngjarje historike, ndonëse shpesh vlerësohen si “pjesë e historisë”, në disa aspekte, mund të thuhet që synojnë rishkrim post modern të historisë, si letërsi.

J. Buxhovi: Ciklin “Kosova” dhe “Librin e të mallkuarve”, që Ju përmendni, duhet parë si binom raportesh të fakteve dhe të kujtesës, ku ato kundërshtohen dhe plotësohen, gjithnjë me përparësitë e krijimtarisë, meqë ajo është në gjendje që memories kolektive t’ia diferencoje faktet nga ngjarjet, që edhe përsëritën deri te përmasat e traumave…

Nacional: A mund të thuhet se tek ju identiteti shqiptar ndërtohet si një tekst i hapur, në kuptimin e Umberto Eco, apo si një strukturë e qëndrueshme e kodifikuar në histori?

J. Buxhovi: Kujtoj se kjo më shumë lidhet me atë vlerësimin e Ecos rreth strukturës së qëndrueshme e kodifikuar, jo gjithaq në histori, por përmes historisë…

Nacional: Në ç ‘mënyrë personazhet tuaja funksionojnë si bartës të ndërgjegjes historike dhe njëkohësisht si figura ekzistenciale që tejkalojnë kohën konkrete?

J. Buxhovi: Ndërgjegjja historike është pjesë e kujtesës historike. Ato janë të ndërlidhura. Letërsia i diferencon përmes trajtimit imagjinativ…

(Vijon)