Gabimi më i madh që mund të bëhet pas një armëpushimi është të besohet se vetë armëpushimi u jep përgjigje pyetjeve që e shkaktuan luftën. Ai ndalon zjarrin. Nuk e zgjidh domosdoshmërisht konfliktin. Ai ngrin një moment. Nuk e zhduk logjikën që çoi drejt përplasjes.
Pikërisht aty ndodhemi tani.
Shumë nga debati publik ngec në një lloj tuneli mediatik. A fitoi Trump apo u tërhoq? A u frikësua Irani apo shpëtoi regjimi fytyrën? A i arriti Izraeli objektivat e tij apo u ndal përgjysmë? Këto pyetje nuk janë të parëndësishme, por janë më pak të rëndësishme sesa duken. Për të kuptuar se ç’ po ndodh realisht, duhet të fillohet në një nivel tjetër: jo me rubrikat e ditës, por me realitetet strategjike bazale.
Realiteti i parë është se interesat e SHBA-së dhe të Izraelit mbivendosen, por nuk përputhen plotësisht. Të dyja duan të dobësojnë aftësinë e Iranit për të kërcënuar rajonin. Të dyja duan të kufizojnë kapacitetet bërthamore dhe ushtarake të Iranit. Të dyja e shohin projektin agresiv rajonal të regjimit iranian si destabilizues. Por kjo nuk do të thotë se kanë të njëjtin prag dhimbjeje, të njëjtin horizont kohor apo të njëjtin përkufizim të fitores.
Për SHBA-në, Irani është një çështje shumë e rëndësishme, por jo e vetmja dhe jo gjithmonë kryesorja. Uashingtoni duhet të marrë parasysh çmimet e naftës, ekonominë globale, politikën e brendshme, ciklet zgjedhore, ngarkesën ushtarake, Kinën, Rusinë dhe hartën më të gjerë strategjike amerikane. Për Izraelin, llogaritja është ndryshe. Irani nuk është një problem mes shumë të tjerëve. Në një masë të madhe, Irani është korniza që përfshin pothuajse të gjitha problemet e tjera: Hezbollah-un, armatosjen rajonale, kërcënimin me raketa, luftën me dronë, çështjen afatgjatë të parandalimit dhe stabilitetit.
Kjo do të thotë se i njëjti armëpushim mund të duket ndryshe, varësisht nga kush e sheh. Për një president amerikan mund të jetë një mënyrë për të stabilizuar një situatë të rrezikshme përpara se kostot të shpërthejnë. Për Izraelin mund të jetë një pauzë operative e përkohshme në një luftë që në esencë vazhdon.
Realiteti i dytë është se luftërat moderne nuk vendosen më vetëm duke shkatërruar ushtrinë klasike të kundërshtarit. Irani mund të humbasë baza ajrore, objekte, qendra komanduese dhe kapacitete prodhuese, dhe megjithatë të ruajë një mjet shumë të rrezikshëm – aftësinë për të krijuar trazira rajonale dhe globale me kosto relativisht të ulët. Pikërisht aty qëndron një nga mësimet reale të kësaj lufte.
Dronët e lirë, depot e shpërndara të raketave, lufta asimetrike e vazhdueshme dhe kërcënimi ndaj pikave kyçe të tregtisë globale, nuk janë fenomene anësore. Ato janë vetë elementi i terrenit të ri strategjik. Nuk është e sigurt që pala që shkatërron më shumë fiton e para. Mund të jetë ajo që e bën më të shtrenjtë për kundërshtarin të vazhdojë, ose më të shtrenjtë për botën ta injorojë.
Prandaj Ngushtica e Hormuzit nuk është një detaj. Prandaj infrastruktura energjetike nuk është një çështje periferike. Prandaj mbrojtja ajrore, rezervat e raketave mbrojtëse, prodhimi dhe logjistika, janë po aq të rëndësishme sa tanket, avionët dhe flotat në epokat e mëparshme. Raundi tjetër i kësaj lufte nuk do të vendoset vetëm nga vullneti politik, por edhe nga kush mëson më shpejt mësimet teknike dhe ekonomike të saj.
Kjo na çon te realiteti i tretë? Paj, luftërat janë gjithashtu shkolla. Çdo luftë e papërfunduar është një klasë për luftën e ardhshme. Një luftë e paqartë ose e ndërprerë është veçanërisht e rrezikshme, sepse të dyja palët dalin prej saj me argumente se nuk kanë humbur ende dhe me një shtysë të fortë për t’u përshtatur, për të korrigjuar dobësitë dhe për t’u rikthyer më të përgatitura.
Izraeli do të nxjerrë përfundimin se mbrojtja ajrore duhet thelluar, rezervat duhen rritur, varësitë nga furnizimet e jashtme duhen zvogëluar dhe se presioni ndaj rrjetit rajonal të Iranit duhet të vazhdojë aty ku është e mundur. Irani do të nxjerrë përfundimin se edhe një regjim i goditur rëndë mund të ushtrojë ende ndikim të madh përmes tregjeve të energjisë, kapaciteteve të qëndrueshme me raketa dhe përfaqësuesve në disa fronte. SHBA-ja do të nxjerrë përfundimin se edhe krizat e kufizuara rajonale mund të konsumojnë burime në mënyrë disproporcionale dhe të kenë pasoja të drejtpërdrejta në politikën e brendshme.
Asgjë nga kjo nuk tregon një luftë të përfunduar. Gjithçka tregon një luftë që ndryshon formë.
Kjo na çon te një pikë e katërt që shpesh keqkuptohet… konflikte të tilla nuk drejtohen vetëm nga interesa në kuptimin e ngushtë, por edhe nga mënyra se si aktorët e kuptojnë veten, historinë dhe atë që është në rrezik. Kjo nuk do të thotë se liderët janë të robëruar nga ideologjia. Do të thotë se nuk mund të zvogëlohen vetëm në oportunizëm të pastër.
Irani nuk e sheh veten si një shtet të zakonshëm. Vetëkuptimi i regjimit ndërtohet mbi rezistencën, qëndrueshmërinë, sakrificën dhe bindjen se historia mund të përmbyset përmes vullnetit dhe përballjes së gjatë. Kjo e bën regjimin të aftë të përballojë vuajtje në një mënyrë që shumë sisteme më pragmatike nuk mund ta bëjnë. Në të njëjtën kohë, Izraeli nuk është vetëm një fuqi ushtarake që reagon mekanikisht ndaj kërcënimeve. Izraeli e lexon këtë konflikt edhe përmes përvojës së vet historike – se armiqtë që flasin hapur për eliminim duhet marrë seriozisht, se dështimi në parandalim kushton shtrenjtë dhe se luftërat e lëna përgjysmë kanë prirjen të rikthehen në kushte më të këqija.
Kur përplasen dy mënyra të tilla të të menduarit, armëpushimet janë pothuajse gjithmonë të brishta. Jo sepse askush nuk dëshiron qetësi, por sepse qetësia nuk i përgjigjet pyetjes që secila palë e konsideron vendimtare.
Për Iranin, pyetja është nëse regjimi mund të imponojë ende peshë, frikë dhe hapësirë strategjike pavarësisht humbjeve ushtarake. Për Izraelin, pyetja është nëse armiku është privuar realisht nga aftësia e tij për të vepruar në të ardhmen apo vetëm është dëmtuar përkohësisht. Për SHBA-në, pyetja është nëse mund të kufizohen kostot pa ftuar kosto edhe më të mëdha më vonë.
Kjo mund të përshkruhet si një moment diplomatik. Është më e saktë ta quajmë një gjendje ndërmjetëse.
Kjo nuk do të thotë se një luftë e madhe është e pashmangshme nesër. Nuk do të thotë se çdo armëpushim është i pakuptimtë. Nuk do të thotë as se të gjithë aktorët kërkojnë përshkallëzim maksimal. Do të thotë diçka më e kufizuar, por edhe më serioze – shkaqet themelore të luftës mbeten në masë të madhe të paprekura, ndërsa mësimet praktike nga kjo fazë tashmë po formojnë tjetrën.
Prandaj ajo që duhet ndjekur tani nuk janë vetëm deklaratat publike, por katër pyetje më të thella.
E para: a e sheh SHBA-ja këtë armëpushim si fund apo si një pauzë?
E dyta: a ka Izraeli hapësirë për të vazhduar goditjet ndaj rrjeteve iraniane jashtë Iranit?
E treta: sa shpejt mund ta rikuperojë Irani kapacitetin e tij për të rivendosur parandalimin?
E katërta: a e kupton Perëndimi seriozisht se dronët, raketat dhe pikat kyçe përcaktojnë luftën e ardhshme?
Nëse përgjigjja ndaj kësaj të fundit është jo, atëherë lufta tashmë ka filluar të përgatisë humbjen e radhës. Sepse ajo që sapo ndodhi nuk ishte vetëm një përplasje mes Izraelit, Iranit dhe SHBA-së. Ishte një demonstrim i brishtësisë së botës moderne përballë aktorëve që kombinojnë këmbëngulje ideologjike me mjete të lira për të shkaktuar goditje të mëdha. Një regjim nuk ka nevojë të dominojë qiellin për të krijuar panik global. Nuk ka nevojë të fitojë një luftë klasike për të ndryshuar llogaritë politike në Uashington, në tregjet e naftës apo në debatet e sigurisë në Evropë.
Prandaj pyetja “a ka përfunduar lufta?” është shumë e thjeshtë.
Pyetja më e mirë do ishte: në ç’ lloj lufte ndodhemi tani?
Dhe përgjigjja është se nuk bëhet më fjalë kryesisht për një ofensivë apo një armëpushim të vetëm. Bëhet fjalë për një provë të zgjatur të vullnetit, këmbënguljes, kapacitetit industrial, përshtatjes teknologjike dhe nervit politik. Në këtë pikë, asgjë nuk mund të quhet “e përfunduar”.
Lufta nuk ka përfunduar.
Ajo thjesht ka hyrë në fazën më të rrezikshme, në atë ku të gjithë marrin mësim.
Në foto: Ngushtica e Hormuzit, një nga pikat më të ndjeshme të ekonomisë globale, ku konflikti lokal mund të ketë pasoja botërore.
