APO KUR PUSHTETI FILLON TA GËRRYEJË MORALIN E ATYRE QË PREMTUAN TA NDRYSHOJNË SISTEMIN
____
Ka kritika që lindin nga urrejtja dhe ka kritika që lindin nga zhgënjimi. Kritika ime ndaj Vjosa Osmanit nuk buron nga bindja se ajo është rrezik për demokracinë apo për interesat kombëtare të Kosovës.
Përkundrazi. Sado therëse dhe satirike të tingëllojnë fjalët e mia, unë kurrë nuk e kam parë atë si figurë të krahasueshme me kastën politike që për vite me radhë e trajtoi shtetin si plaçkë lufte dhe pushtetin si pronë private të një klani të paprekshëm.
Sepse Kosova ka kaluar një periudhë kur kundërshtari politik nuk shihej si rival në debat demokratik, por si pengesë që duhej eliminuar. Një kohë kur gazetarët kritikë dhe analistët e pavarur nuk kërcënoheshin vetëm me gjuhë linçuese, por me mekanizma realë frike, ku shumë prej këtyre kërcënimeve përfunduan në heshtjen mortore të arkivoleve.
Dhe ironia më tragjike e kësaj historie është se ata që dikur ulërinin nëpër fushata kundër kësaj errësire, më vonë u bënë bashkëudhëtarë të saj.
Isa Mustafa, për shembull, gjatë fushatave elektorale e paraqiste Hashim Thaçin dhe rrethin e tij si përgjegjës për vrasjet e aktivistëve më të njohur të LDK-së. Retorika e tij tingëllonte si një aktakuzë morale para një populli të plagosur. Por sapo përfundonin zgjedhjet, ai i afrohej po atij pushteti me një butësi pothuajse fëminore — si një fëmijë i uritur që i hidhet në prehër të atit me shpresën se do të marrë një copë çokollatë si shpërblim.
Dhe çokollatat nuk munguan.
Hashim Thaçi nuk u tregua dorështrënguar me aleatët e tij të rinj. Përkundrazi, ai u tregua bujar me pasurinë që nuk i përkiste. Pasuri shtetërore, favore ekonomike, ndikim institucional — gjithçka shpërndahej me një arrogancë të natyrshme, sikur Kosova të ishte trashëgimi private dhe jo pronë e një populli të tërë.
Sepse njeriu bëhet i pakursyer vetëm me atë që nuk e ka fituar me djersën e vet.
Ndërkohë, krimet e pasluftës mbetën të varura mes dosjeve të pluhurosura dhe një drejtësie të gjymtuar.
Formalisht u hapën hetime, u dhanë deklarata dhe u premtua zbardhje. Por në thelb, e vërteta mbeti e varrosur bashkë me viktimat.
Dhe pikërisht kjo heshtje institucionale e krijoi një kastë të re zhurmuesish publikë: analistë, gazetarë dhe opinionistë që sot flasin për epokën e Thaçit dhe Mustafës me një nostalgji pothuajse romantike, sikur ta kishin harruar frikën, korrupsionin dhe kalbëzimin moral të asaj kohe.
Shumë prej tyre nuk janë rojtarë të së vërtetës, por altoparlantë të një oligarkie që për vite të tëra ka pastruar para të pista, duke i futur ato në sistemin bankar legal dhe duke i shndërruar në kulla betoni që po mbijnë si kërpudha mbi tokat bujqësore të Kosovës.
Çdo pallat i ri që ngrihet mbi një arë të zhdukur është metaforë konkrete e mënyrës se si lakmia po e përpin të ardhmen e vendit. Kosova po e humb ngadalë frymën e saj natyrore dhe po shndërrohet në një peizazh çeliku, xhami dhe betoni, ku toka pjellore po sakrifikohet për luksin e një pakice.
Dhe pikërisht këtu qëndron zhgënjimi im ndaj Vjosa Osmanit.
Sepse ajo u ngrit në sytë e qytetarëve si simbol i refuzimit të këtij mentaliteti. Njerëzit e panë si zërin e një morali tjetër politik — si një figurë që kishte guximin të përballej me kastën e privilegjuar dhe me arrogancën e pushtetit të vjetër.
Por kur një figurë politike, e cila identitetin e saj e ka ndërtuar mbi kritikën ndaj një sistemi, fillon të adoptojë stilin e jetës, estetikën dhe distancën emocionale të po atij sistemi, atëherë zhgënjimi bëhet më i madh se zemërimi.
Sepse populli fal shumë gjëra, por rrallëherë fal humbjen e autenticitetit.
Megjithatë, kjo nuk do të thotë se rikthimi i saj në LDK duhet refuzuar apriori.
Frika nuk duhet të vijë nga emri i partisë, por nga fakti që kjo strukturë politike e ka ndryshuar vetëm fasadën, ndërsa brenda e ka ruajtur të njëjtën logjikë pushteti, të njëjtën etje për privilegje dhe të njëjtin raport cinik me shtetin.
Në fund të fundit, problemi më i madh i Kosovës nuk kanë qenë kurrë vetëm individët. Problemi ka qenë aftësia e sistemit për t’i gëlltitur edhe ata që dikur premtonin ta ndryshonin atë.
Historia politike shqiptare është e mbushur me figura që në fillim janë dukur si premtime të mëdha morale, por që me kalimin e kohës janë tretur në komoditetin e pushtetit dhe në joshjen e rrethit oborrtar. Pothuajse çdo epokë ka prodhuar njerëz që kanë hyrë në skenë si kritikë të rendit ekzistues dhe kanë përfunduar duke imituar pikërisht sjelljet që dikur i denonconin me zjarr.
Dhe kjo nuk ndodh vetëm sepse pushteti ua ndryshon stilin e jetës. Kjo ndodh sepse pushteti — kur nuk kontrollohet nga vetëdija morale dhe nga kujtesa historike — fillon ta deformojë gradualisht mënyrën se si njeriu e percepton vetveten.
Prandaj zhgënjimi im ndaj Vjosa Osmanit nuk lidhet vetëm me vendime konkrete politike, por me një ndjenjë më të thellë: me ndjesinë se një figurë që dikur dukej si mishërim i revoltës qytetare kundër elitave të vjetra, po rrezikon të absorbohet nga kultura e tyre psikologjike dhe estetike.
Historikisht, pushtetet në Ballkan rrallëherë janë rrëzuar nga kundërshtarët; ato janë kalbur nga brenda. Perandoritë, partitë dhe liderët zakonisht nuk shkatërrohen në momentin kur humbin forcën, por në çastin kur humbin aftësinë për ta dëgjuar realitetin.
Dhe realiteti fillon të humbet pikërisht atëherë kur lideri rrethohet nga njerëz që nuk i flasin më me sinqeritet, por me kalkulim, me servilizëm dhe me interes personal.
Në aspektin filozofik, problemi i çdo pushteti është se ai krijon iluzionin e vetë-mjaftueshmërisë morale. Njeriu fillon të besojë se vetëm pse dikur ka qenë në anën e drejtë të historisë, automatikisht do të mbetet aty përgjithmonë.
Por morali nuk është medalje që fitohet një herë e përgjithmonë. Morali është disiplinë e përditshme shpirtërore. Është aftësia për t’i rezistuar narcizmit që pushteti e prodhon gradualisht.
Dhe pushteti e prodhon narcizmin në mënyrë tepër të sofistikuar. Fillimisht ta ndryshon gjuhën. Pastaj ta ndryshon rrethin shoqëror. Më vonë ta ndryshon mënyrën si e sheh popullin. Derisa vjen dita kur lideri nuk jeton më mes njerëzve, por mes pasqyrimeve të vetes së tij në sytë e oborrtarëve.
Psikologjikisht, kjo është një nga tragjeditë më të zakonshme të figurave publike: kalimi nga autenticiteti në performancë. Në fillim njeriu flet sepse beson. Më vonë fillon të flasë sepse duhet ta ruajë imazhin e vet.
Dhe pikërisht në atë moment ndodh ndarja më e rrezikshme: ndarja mes personit real dhe figurës publike. Kur kjo ndarje bëhet e madhe, lideri fillon të jetojë në një realitet artificial ku kritika interpretohet si tradhti, ndërsa servilizmi si lojalitet.
Etikisht dhe moralisht, problemi nuk është se Vjosa Osmani ka ndryshuar si njeri — sepse çdo njeri ndryshon. Problemi qëndron te perceptimi se ajo po largohet nga thjeshtësia morale që e bëri të besueshme për qytetarët e zakonshëm.
Populli nuk e admiroi sepse ishte e pagabueshme. E admiroi sepse dukej e paprekur nga kasta që e kishte lodhur vendin me arrogancë, me klientelizëm dhe me luks të shkëputur nga realiteti social i shumicës.
Kur një figurë politike fillon të duket më afër elitës që dikur e kritikonte sesa ndaj qytetarëve që e ngritën, atëherë fillon konsumimi moral i figurës së saj publike. Dhe konsumimi moral është shumë më i rrezikshëm se humbja elektorale, sepse zgjedhjet mund të fitohen sërish, por besimi moral rikthehet shumë më vështirë.
Prandaj këshilla ime për Vjosa Osmanin do të ishte kjo:
Të mos ketë frikë nga kundërshtarët, por nga oborri që e duartroket pa kushte.
Sepse liderët rrallë rrëzohen nga armiqtë; zakonisht rrëzohen nga ata që i bindin se janë të pagabueshëm.
Ajo duhet të distancohet nga këshilltarët që e ushqejnë me iluzione madhështie — nga njerëzit që çdo kritikë e interpretojnë si sulm personal dhe çdo rezervë qytetare si komplot politik. Duhet të largohet nga ata që ia ndërtojnë një realitet artificial ku gjithçka duket perfekte, ndërkohë që lidhja emocionale me qytetarin e zakonshëm fillon të zbehet.
Sepse vepra jetësore e një politikani nuk rrezikohet vetëm nga kundërshtarët politikë. Shpesh ajo shkatërrohet nga rrethi i ngushtë që, në emër të “mbrojtjes” së liderit, e izolon atë nga e vërteta.
Nëse Vjosa Osmani dëshiron të mbetet figurë historike dhe jo thjesht një episod kalimtar politik, atëherë ajo duhet ta rikthejë kontaktin me realitetin e njerëzve të zakonshëm, t’i dëgjojë zërat kritikë pa arrogancë mbrojtëse dhe ta kuptojë se madhështia politike nuk matet me protokoll, me luks apo me imazh, por me aftësinë për ta ruajtur integritetin edhe pasi pushteti t’i ketë ofruar të gjitha tundimet për ta humbur atë.
