“Me pranga e pa to”, ekspozita u përmbyll, por rrugëtimi i saj duhet të vazhdoj

Pas ditësh të mbushura me dhimbje, krenari, kujtime dhe emocione të rralla, në Hamamin e Haxhi Beut në Pejë u përmbyll ekspozita “ME PRANGA E PA TO”, me veprat e krijuara në burg nga Sak Muji dhe Hydajet Hyseni, të shoqëruara nga këngët e burgut të Musli Kosumit.

Dyert e ekspozitës u mbyllën, por mesazhi i saj nuk duhet të mbyllet. Përkundrazi, kjo përmbyllje duhet të bëhet fillimi i një nisme shtetërore për mbledhjen, evidentimin dhe mbrojtjen e gjithë krijimtarisë së të burgosurve politikë shqiptarë.

“ME PRANGA E PA TO” nuk ishte vetëm një ngjarje artistike. Çdo vizatim, këngë, letër dhe objekt i paraqitur brenda saj ishte një histori më vete dhe një dëshmi e gjallë e kohës kur shqiptarit mund t’ia lidhnin duart, por nuk mund t’ia burgosnin shpirtin, mendimin dhe idealin e lirisë.

Veprat u krijuan në qeli, në izolim, pa materiale dhe nën kërcënimin e ndëshkimeve të reja. Ato lindën nga tuli i bukës, lapsat e fshehur, kujtesa, malli për familjen dhe revolta ndaj padrejtësisë.

Këngët e Musli Kosumit ua dhanë zërin qelive. Vizatimet e Hydajet Hysenit dhe Sak Mujit ua dhanë atyre fytyrën. Së bashku, ato krijuan një rrëfim për rininë e burgosur, qëndresën dhe ëndrrën e Kosovës së lirë.

Ekspozita u nderua nga pjesëmarrja e përfaqësuesve institucionalë, diplomatëve, deputetëve dhe ish-deputetëve, profesorëve, shkrimtarëve, artistëve, ish-të burgosurve politikë, familjarëve, të rinjve dhe qytetarëve nga të gjitha trevat shqiptare.

Për domethënien historike të ekspozitës foli edhe Faruk Ajeti, ambasador i Republikës së Kosovës në Gjermani. Me fjalët e tyre e nderuan shkrimtari dhe veprimtari Musa Jupolli, profesori Avdi Gjata, Hydajet Hyseni, Reshat Nurboja, si dhe shumë personalitete të tjera të jetës politike, akademike dhe kulturore.

Një vizitë me emocion të veçantë ishte ajo e ish-konsullit dhe bashkëvuajtësit të Burgut të Nishit, Salih Sefa. Pas dekadash, ne u takuam jo më brenda qelive, por në Kosovën e lirë, përpara veprave që lindën gjatë burgimit tonë.

Mirënjohje Lidhjes së Shkrimtarëve të Komunës së Pejës, me kryetarin Esat Loshaj, dhe Klubit Letrar “Podguri”, me kryetarin Nuradin Imeraj, për vlerësimin dhe mirënjohjet e ndara.

Faleminderit Shoqatës së të Burgosurve Politikë të Kosovës, poetëve, shkrimtarëve, profesorëve, familjeve të ish-të burgosurve dhe çdo qytetari që u ndal përpara veprave me respekt.

Falënderim i veçantë për mediat që i dhanë zë ekspozitës: Radio Peja dhe Rrustem Gërguri, RadioNjëshi dhe Linda Gjakova, Portali Drini, televizionet, radiot dhe portalet e tjera që e përcollën mesazhin tonë.

Prania e të rinjve ishte shpresa më e madhe e kësaj ekspozite. Shumë prej tyre i panë me lot në sy dëshmitë e një kohe për të cilën kishin dëgjuar pak ose aspak.

Mirënjohje edhe familjeve tona, bashkëshorteve, nënave, motrave dhe fëmijëve që na pritën, na mbështetën dhe e ruajtën kujtesën tonë. Pa sakrificën e tyre, shumë nga këto dëshmi nuk do të kishin mbijetuar.

Qëllimi i ekspozitës nuk ishte vetëm paraqitja e veprave të Sak Mujit, Hydajet Hysenit dhe këngëve të Musli Kosumit. Ajo u hap si një thirrje për të gjithë ish-të burgosurit politikë dhe familjet e tyre.

Nëpër shtëpi, biblioteka dhe arkiva private ende ruhen:

vizatime dhe piktura të burgut;

letra të dërguara nga qelitë;

poezi, tregime dhe ditarë;

këngë të krijuara ose kënduara në burg;

gdhendje dhe punime nga druri;

objekte nga tuli i bukës;

fotografi, dokumente dhe sende personale;

suvenire dhe dëshmi të tjera të burgimit politik.

U bëjmë thirrje ish-të burgosurve dhe trashëgimtarëve të tyre që të mos i lënë këto materiale të humbasin. Çdo letër, vizatim dhe send i burgut është një copëz e historisë së Kosovës.

Këto vepra duhet të mblidhen me pëlqimin e autorëve dhe familjeve, të regjistrohen profesionalisht dhe të mbrohen duke respektuar pronësinë dhe të drejtat autoriale.

Nga përmbyllja e ekspozitës “ME PRANGA E PA TO”, i drejtohemi publikisht:

Ministrisë së Kulturës, Rinisë dhe Sportit;

departamentit përgjegjës për trashëgiminë kulturore;

Shoqatës së të Burgosurve Politikë të Kosovës;

Burgut-Muze të Prishtinës;

Arkivit të Kosovës;

institucioneve muzeale, universitare dhe shkencore.

Kërkojmë që krijimtaria e burgjeve politike të njihet zyrtarisht si pjesë e trashëgimisë historike, kulturore dhe shpirtërore të Republikës së Kosovës.

Nevojitet një program shtetëror që të përfshijë:

Formimin e një komisioni profesional me historianë, muzeologë, arkivistë, konservues, artistë dhe përfaqësues të ish-të burgosurve politikë;

Krijimin e një regjistri kombëtar të krijimtarisë së burgjeve politike;

Evidentimin e autorit, titullit, vitit, dimensioneve, materialit dhe historisë së çdo vepre;

Grumbullimin dhe digjitalizimin e vizatimeve, këngëve, letrave, dorëshkrimeve, fotografive dhe objekteve të burgut;

Konservimin profesional dhe mbrojtjen fizike të materialeve origjinale;

Rregullimin e pronësisë, të drejtave autoriale dhe qasjes së autorëve e familjeve në veprat e tyre;

Krijimin e një fondi të përhershëm në Burgun-Muze dhe në institucionet shtetërore;

Përfshirjen e kësaj trashëgimie në botime, dokumentarë dhe programe mësimore.

Në këtë proces duhet të përfshihet edhe atelieja ime në Pejë, së bashku me fondin e veprave të artit që ruhet brenda saj.

Aty gjenden qindra vizatime të burgut dhe mërgimit, mozaikë, pirografi, portrete, dokumente dhe materiale të tjera historike. Atelieja nuk është vetëm vendi im i punës; ajo është një arkiv i gjallë i kujtesës personale dhe kombëtare.

Kërkoj që një ekip profesional i Ministrisë së Kulturës ta vizitojë, ta evidentojë dhe ta përfshijë këtë fond në programin shtetëror të mbrojtjes, pa cenuar pronësinë dhe të drejtat e autorit.

Ekspozita nuk duhet të mbetet një ngjarje që u hap dhe u mbyll vetëm në Pejë.

Propozojmë që “ME PRANGA E PA TO” të shndërrohet në një ekspozitë shtetërore të gjallë dhe lëvizëse, e cila të udhëtojë në:

Prishtinë dhe qytetet e tjera të Kosovës;

Shqipëri, Maqedoni të Veriut, Mal të Zi dhe Luginën e Preshevës;

Zvicër, Gjermani dhe shtetet ku jeton mërgata shqiptare;

parlamente, ambasada, universitete, muze dhe qendra kulturore ndërkombëtare.

Shpenzimet e transportit, sigurimit, konservimit, vendosjes dhe prezantimit duhet të përballohen përmes një programi shtetëror, sepse ekspozita nuk përfaqëson vetëm autorët e saj. Ajo përfaqëson historinë e Kosovës dhe sakrificën mbi të cilën është ngritur shteti ynë.

Në çdo qytet mund t’i bashkohen edhe veprat dhe dëshmitë e ish-të burgosurve të atij rajoni. Në këtë mënyrë, ekspozita do të rritet vazhdimisht dhe do të bëhet një arkiv lëvizës i kujtesës kombëtare.

Ekspozita “ME PRANGA E PA TO” u përmbyll, por misioni i saj sapo ka filluar.

Ne nuk kërkojmë privilegje personale. Kërkojmë që shteti i Kosovës ta mbrojë kujtesën e njerëzve që vuajtën për lirinë e tij.

Veprat tona u krijuan kur Kosova nuk ishte e lirë. Sot, Kosova e lirë ka detyrimin moral, kulturor dhe shtetëror t’i ruajë ato.

Le të bashkohemi përsëri — jo në qelitë e Burgut të Nishit dhe burgjeve të tjera jugosllave, por në Burgun-Muze, në qytetet tona dhe përpara botës, së bashku me veprat, këngët dhe letrat tona.

Prangat ranë.

Veprat mbetën.

Dëshmia duhet të mbrohet.

Kujtesa duhet të bëhet trashëgimi shtetërore.

“ME PRANGA E PA TO” duhet ta vazhdojë rrugëtimin si ekspozitë e gjallë lëvizëse e Republikës së Kosovës!

“ME PRANGA E PA TO”