Ndoshta sonte, në amshim, të parët tanë nuk po flenë të qetë.
Ndoshta janë mbledhur diku, në atë kuvend të heshtur të të vdekurve të gjallë, dhe po e shikojnë Kosovën.
Po e shikojnë gjatë.
Dhe po qajnë.
Qan ai katoliku i Vushtrrisë së vitit 1671, që meshën e dëgjonte fshehurazi në një shtëpi të zakonshme, me dyer të mbyllura dhe me një njeri jashtë që ruante rrugën.
Qan nëna që ua mësonte fëmijëve lutjen me zë të ulët, që të mos dëgjohej përtej murit.
Qan meshtari i Vushtrrisë që e ngrinte Bukën e shenjtë me duar që ndoshta dridheshin jo nga mosha, por nga frika se dera mund të hapej në çdo çast.
Qajnë ata që kërkonin vetëm një copë vend ku të gjunjëzoheshin para Zotit të tyre.
Dhe nuk e kishin.
Sikur njëri prej tyre të çohej sonte nga varri e të ecte rrugëve të Vushtrrisë, do të habitej.
Do t’i shihte rrugët e asfaltuara.
Do t’i shihte makinat.
Do t’i shihte telefonat në duart tona.
Do ta shihte flamurin e Kosovës.
Do ta dëgjonte fjalën Republikë.
Do t’i flisnim për demokraci, Kushtetutë, Evropë, të drejta të njeriut e liri fetare.
Ai do të na dëgjonte në heshtje.
Pastaj, ndoshta, do të pyeste:
Po kishën tonë në Vushtrri, a mund ta ndërtojmë tash?
Dhe papritur, pas gjithë fjalëve tona të mëdha, do të bëhej heshtje.
Një heshtje e rëndë.
Sepse do të duhej t’i shpjegonim se kanë kaluar 355 vjet, por se në gushtin e vitit 2026 gurthemeli i një kishe katolike në Zogaj të Vushtrrisë përsëri u bë shkak ndalimi, kundërshtimi dhe tensioni.
Ai ndoshta nuk do ta kuptonte.
Po sulltani ku është?
Ka vdekur perandoria e tij.
Po sunduesit e huaj?
Kanë ikur.
Atëherë kush nuk ju lë?
Kjo është pyetja para së cilës historia na ul kokën.
Dhe diku pranë tij, në atë kuvend të amshimit, dua ta përfytyroj edhe Pjetër Bogdanin.
Atë burrë të shekullit XVII që e njohu këtë tokë në kohë shumë më të errëta se tonat.
Bogdani do ta njihte mirë këtë dhimbje.
Do ta njihte frikën.
Do ta njihte një Kosovë ku feja, gjuha, libri dhe identiteti shpesh mbijetuan jo falë fuqisë së institucioneve, por falë kokëfortësisë së njerëzve të zakonshëm që refuzuan t’i harronin.
Ndoshta Bogdani nuk do të na qortonte shumë.
Vetëm do ta ulte kokën.
E ka raste kur ulja e kokës së një të vdekuri është qortim më i rëndë se një mijë fjalë të të gjallëve.
Sepse çfarë t’i themi?
Se në shekullin XXI ende trembemi nga një gurthemel?
Se ende mund ta shohim tempullin e tjetrit si rrezik?
Se kemi kaluar luftëra për të fituar lirinë tonë, por ende kemi vështirësi ta duam lirinë e tjetrit?
E pastaj, ndoshta, do të afrohej Fishta.
Ai Fishtë që na la një nga porositë më të thjeshta dhe më të mëdha:
“Vërtet ne kemi Bajram e Pashkë, por Shqiptarinë e kemi bashkë.”
Sa lehtë e recitojmë.
Sa bukur tingëllon në akademi, përvjetorë e fotografi.
Por vargjet nuk janë shkruar vetëm për t’u recituar.
Ka ditë kur vargjet kërkojnë të jetohen.
Dhe pikërisht këtu provohet nëse e kemi kuptuar Fishtën.
Jo kur katoliku mbron kishën e vet.
Por kur myslimani thotë:
Kjo kishë duhet të ndërtohet, sepse liria e vëllait tim është edhe liria ime.
Dhe jo kur myslimani mbron xhaminë e vet.
Por kur katoliku ngrihet dhe thotë:
Kjo xhami duhet të jetë e lirë, sepse besimi i fqinjit tim nuk është kërcënim për besimin tim.
Atëherë Fishta nuk është më vetëm varg.
Atëherë bëhet ndërgjegje.
Një kishë nuk ia merr askujt Zotin.
Një kryq nuk ia zbeh askujt gjysmëhënën.
Një kambanë nuk e vret ezanin.
Dhe ezani nuk e shuan kambanën.
Përkundrazi.
Kur të dyja mund të dëgjohen pa frikë nën të njëjtin qiell, atëherë e kupton se nën atë qiell jetojnë njerëz të lirë.
Prandaj dhemb Vushtrria.
Jo vetëm për katolikët.
Duhet të dhembë për secilin prej nesh.
Sepse sot është gurthemeli i kishës së dikujt tjetër.
Nesër mund të jetë e drejta jote.
Liria është e çuditshme: ose e mbron edhe për tjetrin, ose dalëngadalë e humb edhe për vete.
E imagjinoj sonte një nënë të vjetër nga Vushtrria e shekullit XVII.
Nuk ia dimë emrin.
Historia nuk i ka regjistruar emrat e njerëzve të vegjël.
Ndoshta ka hyrë në një shtëpi me fëmijën për dore.
Dera është mbyllur.
Dritaret janë mbuluar.
Jashtë qëndron roja.
Brenda, meshtari fillon meshën.
Ajo e afron fëmijën pranë vetes dhe i pëshpërit:
Mos fol fort, bir.
Mos fol fort.
Dy fjalë.
Ndoshta krejt tragjedia e një epoke mund të futet brenda tyre.
Dhe unë dua ta përfytyroj atë nënë duke na shikuar sot nga amshimi.
Ajo sheh vitin 2026.
Sheh Kosovën shtet.
Sheh policinë me emblemën e Kosovës.
Sheh Kushtetutën e Kosovës.
Sheh Evropën drejt së cilës themi se duam të ecim.
Dhe pyet:
Bijtë e mi…
unë i thosha fëmijës tim “mos fol fort” sepse jetonim nën perandori.
Po ju, pse ende keni frikë nga një kishë?
Çfarë përgjigjeje kemi?
Kosova ka shumë varre.
Shumë.
Në këtë tokë ka nëna që ende e mbajnë fotografinë e djalit në mur.
Ka familje që ende presin një eshtër.
Ka njerëz që dhanë rininë.
Ka njerëz që dhanë shtëpinë.
Ka njerëz që dhanë jetën.
Dhe për çfarë?
Që një ditë këtu të jetonin njerëz të lirë.
Jo vetëm shqiptarë të lirë.
Jo vetëm myslimanë të lirë.
Jo vetëm katolikë të lirë.
Jo vetëm shumica e lirë.
Njerëz të lirë.
Sepse shteti nuk provohet me mënyrën si sillet me të fuqishmin.
Shteti provohet para derës së të dobëtit.
Demokracia nuk provohet kur dhjetë mijë veta kërkojnë një të drejtë.
Ajo provohet kur atë të drejtë e kërkojnë dhjetë.
Madje edhe një.
Dhe shteti u thotë:
Mos ki frikë. Edhe ti je i yni. Edhe liria jote është e shenjtë.
Prandaj gurthemeli i Zogajt është shumë më tepër se një gur.
Mbi atë gur nuk po provohet vetëm nëse do të ndërtohet një kishë.
Po provohet nëse kemi arritur ta ndërtojmë Kosovën.
Kosovën e Kushtetutës apo Kosovën e turmës.
Kosovën e qytetarit apo Kosovën e numrave.
Kosovën e frikës apo Kosovën e lirisë.
Dhe mbi të gjitha:
Kosovën që ua premtuam të vdekurve tanë.
Ndoshta sonte ata janë të gjithë bashkë.
Katoliku i Vushtrrisë që lutej fshehurazi.
Nëna që i thoshte fëmijës të mos fliste fort.
Meshtari që kremtonte meshën pas dyerve të mbyllura.
Bogdani.
Fishta.
Frashëri.
Rugova.
Dhe mijëra burra e gra pa emër që kaluan mbi këtë tokë para nesh.
Ata nuk kërkojnë hakmarrje.
Nuk kërkojnë urrejtje.
Nuk kërkojnë që një fe të triumfojë mbi tjetrën.
Vetëm na shikojnë.
Dhe ndoshta na thonë:
Ne vuajtëm që ju të mos vuani.
Ne u fshehëm që ju të mund të dilnit në dritë.
Ne u lutëm në heshtje që ju të mund t’i binit kambanës pa frikë.
Ne jetuam nën sundues të huaj. Mos u bëni ju sundues të njëri-tjetrit.
Dhe kjo e fundit është më e rënda.
Sepse është e lehtë ta mallkosh perandorinë që të ka shtypur.
Shumë më e vështirë është të sigurohesh që, kur të vijë dita e lirisë sate, të mos fillosh ti t’ia ngushtosh lirinë dikujt tjetër.
Mos na e bëni Kosovën vend ku të vdekurit qajnë.
Kemi derdhur mjaft lot në këtë tokë.
Mos i shtoni edhe lotët e atyre që prehen nën të.
Le të ndërtohet kisha.
Le të ndërtohet xhamia.
Le të dëgjohet kambana.
Le të dëgjohet ezani.
Le të lutet secili sipas ndërgjegjes së vet.
Dhe kur një ditë ne vetë të kalojmë në amshim e të takohemi me ata që qenë para nesh, të mos kemi nevojë ta ulim kokën.
Të mund t’u themi:
Po, të parët tanë.
Na e latë një tokë të plagosur dhe ne u përpoqëm ta bënim shtëpi.
Na e latë kujtimin e robërisë dhe ne nuk e përdorëm për t’ia marrë lirinë askujt.
Na mësuat të mbijetojmë. Ne mësuam të jetojmë së bashku.
Dhe atëherë, ndoshta, plaku i Vushtrrisë së vitit 1671 do të buzëqeshë.
Nëna do ta marrë përsëri fëmijën për dore.
Por kësaj here nuk do t’i thotë:
Mos fol fort, bir.
Do t’i thotë:
Fol.
Lutu.
Këndo.
Bjeri kambanës.
Sepse më në fund je i lirë.
Dhe vetëm atëherë do të kemi të drejtë ta quajmë këtë tokë jo vetëm Kosovë –
por Kosovë të lirë.
Don Anton Uka,
Luzern, 18 gusht 2026
