Përsiatje: Pjekuria e vetëdijes shtetërore

Safet Sadiku, Zvicër

Pjekuria e vetëdijes shtetërore te klasa politike shqiptare në Gadishullin Ilirik dhe përgjegjësia historike e qytetarëve shqiptarë ende janë çështje shumë komplekse. I. Nga vetëdija qytetare te pjekuria shtetërore Nga kultura e pushtetit te kultura e shtetit dhe demokracia e drejtpërdrejtë Pjekuria e vetëdijes shtetërore te klasa politike shqiptare në Gadishullin Ilirik dhe përgjegjësia historike e qytetarëve shqiptarë mbeten ende çështje komplekse. Ato nuk lidhen vetëm me mënyrën se si ndërtohen dhe funksionojnë institucionet, por me një pyetje më të thellë: sa të aftë jemi si shoqëri për ta kuptuar shtetin si pasuri dhe përgjegjësi të përbashkët dhe jo si instrument të pushtetit të radhës? Kjo pyetje merr një rëndësi të veçantë kur vendet shqiptare krahasohen me përvojën e vendeve të Bashkimit Evropian. Integrimi evropian nuk është vetëm proces ekonomik, juridik apo administrativ.

Ai është, mbi të gjitha, një proces i konsolidimit të kulturës demokratike, të shtetit të së drejtës, të përgjegjësisë institucionale dhe të pjesëmarrjes së qytetarëve në vendimmarrje. Përvoja e vendeve evropiane tregon se demokracia nuk përfundon ditën e zgjedhjeve. Zgjedhjet janë vetëm një prej mekanizmave përmes të cilëve qytetari ushtron sovranitetin e tij. Procesi i pjekurisë së vetëdijes shtetërore te shqiptarët mbetet i ndikuar nga historia e gjatë e pushtimeve, konfrontimeve të thella politike, zhvillimeve të pabarabarta institucionale dhe trashëgimisë së kulturave politike të ndryshme që kanë ndikuar në hapësirën shqiptare. Për këtë arsye, pjekuria politike nuk mund të vlerësohet vetëm përmes ekzistencës së institucioneve apo zhvillimit të zgjedhjeve, por përmes aftësisë së klasës politike dhe të qytetarëve për ta kuptuar shtetin si përgjegjësi të përbashkët, për ta dalluar interesin publik nga interesi personal e partiak dhe për ta shndërruar vetëdijen qytetare në pjesëmarrje, vendimmarrje dhe respektim të ligjit.

Pikërisht ky kalim nga kultura e pushtetit te kultura e shtetit përbën një nga sfidat kryesore të shqiptarëve në Gadishullin Ilirik. Prandaj, pjekuria e vetëdijes shtetërore nuk mund të matet vetëm me ekzistencën formale të institucioneve, me numrin e ligjeve të miratuara apo me zhvillimin e proceseve zgjedhore. Ajo matet mbi të gjitha me aftësinë e shoqërisë dhe të klasës politike për ta kuptuar shtetin si një sistem përgjegjësish, rregullash, institucionesh dhe interesash publike, ku pushteti politik është i kufizuar nga ligji dhe ku qytetari nuk konsiderohet vetëm votues, por pjesëmarrës në procesin e vendimmarrjes. Në këtë kuptim, problemi themelor i hapësirës shqiptare në Gadishullin Ilirik nuk është vetëm ndryshimi i individëve që ushtrojnë pushtetin, por ndryshimi i kulturës së administrimit të shtetit. Një klasë politike e pjekur duhet të jetë në gjendje të dallojë qartë interesin publik nga interesi partiak, interesin shtetëror nga interesi personal dhe mandatin elektoral nga pronësia mbi institucionin.

Kjo çështje kërkon një standard të ri të përgjegjësisë politike. Në këtë proces, qytetari ka rol po aq të rëndësishëm sa administratori, ligjvënësi dhe qeveritari, sepse një sistem demokratik nuk mund të funksionojë në mënyrë të qëndrueshme nëse vetëm institucionet kërkojnë përgjegjësi, ndërsa qytetari nuk e ushtron përgjegjësinë e tij përmes informimit, pjesëmarrjes dhe votës së ndërgjegjshme. Pikërisht këtu vendoset si funksion edhe logjika e Programit të “Platformës për Referendum Kombëtar”: me kërkesën që të krijohet një proces ku qytetari informohet, organizohet dhe merr pjesë në mënyrë të ligjshme në çështjet që lidhen me interesin publik dhe vendimmarrjen demokratike.

II. Katër funksione për një vetëdije të re shtetërore Në aspektin e veprimtarisë praktike, ky koncept mund të strukturohet në katër fusha themelore: politika dhe përfaqësimi publik, të përfaqësuara nga politikani; hulumtimi dhe evidentimi i gjendjes, të përfaqësuara nga hulumtuesi; shkenca, ekspertiza dhe analiza profesionale, të përfaqësuara nga shkencëtari; si dhe administrimi dhe zbatimi institucional, të përfaqësuara nga administratori i shtetit. Katër figurat, si funksione, nuk paraqesin individë të caktuar, por katër sfera të veprimtarisë që duhet të bashkëpunojnë në mënyrë të koordinuar për të kaluar nga evidentimi i problematikave te analiza, nga analiza te vendimmarrja dhe nga vendimmarrja te zbatimi.

1) Politikani, komunikimi dhe ndërgjegjësimi qytetar Politikani përfaqëson dimensionin e komunikimit me qytetarin. Detyra e tij nuk është të prodhojë vetëm mesazhe emocionale, por ta përkthejë një ide të ndërlikuar politike, juridike apo shoqërore në një komunikim të kuptueshëm për qytetarin. Në kuadër të “Platformës për Referendum Kombëtar”, ky funksion do të përfshijë informimin mbi demokracinë e drejtpërdrejtë, mundësitë e vendimeve të qytetarëve përmes referendumeve, funksionalitetin e shtetit ligjor, të drejtat dhe përgjegjësitë qytetare, sigurinë kombëtare, zhvillimin ekonomik, investimet, administratën publike dhe procesin e integrimit evropian, si një paketë e përbashkët, e cila ka filluar të zhvillohet. Qëllimi është i qartë: qytetari duhet ta kuptojë çështjen përpara se të votojë për të. Në këtë mënyrë, komunikimi përmes bashkëbisedimit nuk është propagandë politike, por instrument i edukimit dhe i ndërgjegjësimit qytetar.

2) Hulumtuesi dhe evidentimi i gjendjes reale Hulumtuesi përfaqëson funksionin e mbledhjes dhe sistemimit të informacionit. Asnjë program serioz nuk mund të ndërtohet vetëm mbi perceptime. Për këtë arsye duhet të evidentohen të dhënat mbi popullsinë, resurset ekonomike, kapacitetet institucionale, nevojat e komuniteteve, problematikat sociale, mundësitë e investimeve dhe çështjet që kërkojnë ndërhyrje juridike apo administrative. Hulumtimi duhet të jetë i dokumentuar, i verifikueshëm dhe i ndarë qartë nga interpretimi politik. Kjo është veçanërisht e rëndësishme për veprimtarinë në terren, sepse një strukturë që synon të propozojë ndryshime duhet së pari të dijë çfarë ekziston, çfarë mungon dhe çfarë mund të ndryshohet ligjërisht. Prandaj, hulumtuesi nuk pyet vetëm: “Çfarë mendojmë se duhet bërë?” Ai pyet: “Çfarë tregojnë faktet?”

3) Shkencëtari, analiza dhe verifikimi i argumenteve Nëse hulumtuesi mbledh të dhënat, shkencëtari i analizon ato. Ky funksion është i domosdoshëm për të shmangur qëndrimet e bazuara vetëm në perceptime politike, emocione apo interpretime të pakontrolluara. Shkencëtari duhet të vlerësojë nëse një propozim është teknikisht, ekonomikisht, juridikisht dhe institucionalisht i realizueshëm. Në këtë kuadër, çdo propozim i “Platformës për Referendum Kombëtar”, që lidhet me referendumet, organizimin qytetar, administratën, investimet, sigurinë, digjitalizimin apo zhvillimin ekonomik duhet të kalojë nëpër një proces të analizës profesionale. Kjo krijon një ndarje të domosdoshme ndërmjet idesë politike, faktit të verifikueshëm dhe vendimit institucional. Një shoqëri e pjekur nuk e refuzon një ide vetëm sepse është e re, por as nuk e pranon vetëm sepse tingëllon bukur. Ajo e teston. 4) Administratori i shtetit dhe zbatimi institucional i vendimeve Administratori i shtetit përfaqëson fazën e fundit të këtij procesi: zbatimin. Nëse politikani komunikon, hulumtuesi evidenton, shkencëtari analizon, atëherë administratori zbaton brenda kompetencave dhe kuadrit ligjor. Ky funksion është vendimtar, sepse një shtet nuk matet vetëm me cilësinë e ligjeve që miraton, por edhe me aftësinë për t’i zbatuar ato.

Administratori profesional duhet të jetë i lidhur me institucionin dhe ligjin, jo me interesin e përkohshëm të një partie apo individi. Në këtë kuptim, administrata publike do të jetë vazhdimësi e shtetit edhe kur ndryshojnë qeveritë. Ky është një nga treguesit kryesorë të pjekurisë shtetërore. A) Çfarë mund të mësojmë nga përvoja e vendeve të BE-së? Përvoja evropiane tregon se demokracia funksionale ndërtohet mbi një ekuilibër ndërmjet institucioneve përfaqësuese dhe mekanizmave të pjesëmarrjes së drejtpërdrejtë të qytetarëve. Në vende të ndryshme të Evropës, referendumi, nismat qytetare dhe mekanizmat e konsultimit publik janë përdorur në forma të ndryshme për t’i dhënë qytetarit mundësi të ndikojë drejtpërdrejt në çështje me rëndësi publike. Kjo nuk do të thotë se referendumi është zëvendësim i institucioneve përfaqësuese. Përkundrazi, një demokraci e pjekur kërkon që parlamenti, qeveria, gjykatat, administrata dhe qytetari të funksionojnë brenda një sistemi kontrollesh dhe përgjegjësish reciproke.

Prandaj, mësimi evropian nuk duhet të kopjohet mekanikisht. Ai duhet të përshtatet me realitetin shqiptar. Pyetja që shtrohet nuk është nëse duhet të kopjojmë një model të caktuar evropian, por: çfarë mekanizmash mund të ndërtojmë që qytetari shqiptar të mos mbetet vetëm votues, por të bëhet pjesë aktive e sovranitetit demokratik? Pikërisht këtu merr kuptim Programi i “Platformës për Referendum Kombëtar”.

III. Nga qytetari te vendimmarrja juridike Nëse këto katër funksione vendosen në një sistem të vetëm, krijohet një zinxhir i qartë: Komunikimi → Hulumtimi → Analiza shkencore → Vendimmarrja → Zbatimi → Kontrolli. Në qendër të këtij procesi qëndron qytetari. Vetëdija e qytetarit nuk duhet të mbetet vetëm opinion.

Ajo duhet të jetë në gjendje të shndërrohet, përmes mekanizmave kushtetues dhe ligjorë, në pjesëmarrje politike dhe vendimmarrje demokratike. Këtu merr kuptim edhe ideja themelore e Programit të “Platformës për Referendum Kombëtar”: vetëdija → informimi → organizimi → pjesëmarrja → vota → vendimmarrja. Ndërkaq, referendumi, aty ku parashikohet dhe lejohet nga rendi kushtetues e ligjor, por edhe kur plotësohet çdo mangësi me ligjet e BE-së, është një prej mekanizmave përmes të cilit vullneti qytetar mund të marrë formë institucionale. Prandaj, qëllimi nuk duhet të jetë thjesht organizimi i një votimi, por krijimi i një qytetari që e kupton se çfarë po voton, pse po voton dhe çfarë niveli të përgjegjësisë bart vendimi i tij.

A) Platforma për Referendum Kombëtar si instrument i pjekurisë demokratike Nga ky këndvështrim, “Platforma për Referendum Kombëtar” nuk duhet kuptuar thjesht si një kërkesë për zhvillimin e një referendumi. Ajo synon të vendosë në qendër të procesit politik një parim themelor demokratik: qytetari duhet të ketë një mekanizëm ligjor për të shprehur drejtpërdrejt vullnetin e tij për çështje me interes të veçantë publik dhe kombëtar. Nëse zgjedhjet i japin qytetarit të drejtën të zgjedhë përfaqësuesit e tij, demokracia e drejtpërdrejtë i jep atij mundësinë që, në kushtet dhe procedurat e përcaktuara nga Kushtetuta dhe ligji, të marrë pjesë drejtpërdrejt në vendimmarrje. Kjo është arsyeja pse Programi “Platforma për Referendum Kombëtar” nuk duhet të trajtohet si kundërshtim ndaj institucioneve, por si kërkesë për forcimin e përgjegjësisë së tyre përballë qytetarit. Një sistem ku qytetari voton vetëm një herë në disa vite dhe më pas nuk ka mjete të mjaftueshme për të ndikuar në çështje themelore të interesit publik, rrezikon ta reduktojë demokracinë në një procedurë periodike.

Një demokraci më e pjekur kërkon edhe mekanizma që e mbajnë qytetarin të lidhur me procesin e vendimmarrjes. Në këtë kuptim, Platforma synon të ndërtojë një urë ndërmjet vetëdijes qytetare, organizimit qytetar dhe vendimmarrjes demokratike. IV. Nga qytetari spektator te qytetari pjesëmarrës Një nga problemet më të mëdha të kulturës politike shqiptare është se qytetari shpesh trajtohet si spektator i politikës: votohet në zgjedhje, pritet nga qeveria, kritikohet pushteti dhe më pas procesi përsëritet.

Pjekuria demokratike kërkon një rol tjetër. Qytetari duhet të informohet, të organizohet, të marrë pjesë, të kontrollojë dhe, kur Kushtetuta dhe ligji e lejojnë, të vendosë drejtpërdrejt. Kjo është edhe filozofia themelore e Programit të “Platformës për Referendum Kombëtar”: nga qytetari që vetëm kërkon ndryshim, te qytetari që merr përgjegjësi për ta ndërtuar ndryshimin në mënyrë demokratike dhe ligjore. Në këtë proces, përgjegjësia nuk i takon vetëm klasës politike. Ajo i takon edhe qytetarit. Një shoqëri nuk mund të kërkojë institucione të forta nëse nuk ndërton një kulturë të fortë qytetare. Nuk mund të kërkojë shtet të së drejtës nëse vetë qytetarët nuk e respektojnë ligjin. Dhe nuk mund të kërkojë demokraci të vërtetë nëse demokracia reduktohet vetëm në pritjen që dikush tjetër të marrë vendime në emër të saj.

A) Nga ideja te veprimi në terren Pas promovimit të librit studimor “Platforma për Referendum Kombëtar”, tryeza e punës duhet të shihet si fazë e kalimit nga koncepti te organizimi praktik. Në këtë kuadër, vendimi i strukturave organizative përkrahëse për referendumin e parë Shqipëri–Kosovë është që të zhvillohen aktivitete të përvitshme, ndër të cilat 2 Marsi, si aktivitet kushtuar Lidhjes së Lezhës, dhe 10 Qershori, si Tryezë Juridike në Prizren. Këto aktivitete do të kenë përmbajtje të përcaktuar paraprakisht, objektiva të matshme dhe dokumentacion, i cili do të jetë në përputhshmëri me Dokumentin Juridik, si dhe do të ketë procesverbal përfundimtar, në mënyrë që proceset e punës praktike të mos mbeten vetëm aktivitete ceremoniale. Në të njëjtën logjikë do të funksionojnë edhe grupet e punës për: 1) Pajtimin dhe ndërmjetësimin e mosmarrëveshjeve;

2) Ndihmat

3) Veprimtaritë humanitare;

4) Studimin e terminologjisë dhe toponimeve të huaja;

5) Edukimin dhe informimin qytetar;

6) Hulumtimin e potencialeve ekonomike dhe shoqërore;

7) Analizën juridike dhe institucionale. Veçanërisht grupi për terminologjinë dhe toponimet duhet të mbështetet në metodologji shkencore dhe juridike, me synim dokumentimin, analizën, kuptimin dhe, kur është e arsyeshme, standardizimin e përdorimit të tyre në gjuhën shqipe.

V. Përgjegjësia e qytetarit shqiptar Këtu ndryshimi më i rëndësishëm nuk është vetëm institucional. Është edhe qytetar. Pjekuria e vetëdijes shtetërore duhet të kalojë nga klasa politike te qytetarët shqiptarë. Qytetari nuk mund të kërkojë një klasë politike më të mirë duke vazhduar të votojë pa analizë, pa informacion dhe pa kërkuar llogari. Ai duhet të kalojë nga pozita e zgjedhësit pasiv në atë të qytetarit aktiv dhe të informuar. Kjo është përgjegjësi politike, por edhe përgjegjësi historike. Sepse vota e sotme nuk përcakton vetëm qeverinë e nesërme. Ajo ndikon në institucionet, në ligjet, në administratën dhe në drejtimin ekonomik e shoqëror të vendit. Për këtë arsye, një qytetar që e kupton fuqinë e votës së tij nuk mund të trajtohet më si numër elektoral. Ai është një aktor i sistemit demokratik.

A) Pjekuria shtetërore si përgjegjësi historike Për shqiptarët në Gadishullin Ilirik, kjo çështje ka edhe një dimension historik. Pas një historie të gjatë ku vendimmarrja politike shpesh është përcaktuar nga faktorë të jashtëm, nga pushtete të centralizuara dhe nga struktura politike që kanë kufizuar pjesëmarrjen qytetare, sfida e sotme është ndërtimi i një kulture ku sovraniteti ushtrohet përmes institucioneve demokratike dhe pjesëmarrjes së qytetarëve. Prandaj, pjekuria e vetëdijes shtetërore nuk duhet të kuptohet vetëm si pjekuri e klasës politike. Ajo është një proces i dyanshëm: klasa politike duhet të mësojë ta respektojë qytetarin si bartës të sovranitetit, ndërsa qytetari duhet të mësojë ta ushtrojë këtë sovranitet me përgjegjësi, dije dhe respekt për ligjin. Këtu qëndron edhe përgjegjësia historike e “Platformës për Referendum Kombëtar”: jo të zëvendësojë institucionet, jo të krijojë një pushtet paralel, por të kërkojë një demokraci ku institucionet janë të përgjegjshme dhe qytetari ka mjete reale, kushtetuese dhe ligjore për të marrë pjesë në vendimmarrje. Nëse përvoja e vendeve të Bashkimit Evropian na mëson diçka thelbësore, është se shteti demokratik nuk ndërtohet vetëm nga lart.

Ai ndërtohet edhe nga poshtë, përmes qytetarëve të informuar, institucioneve të përgjegjshme dhe mekanizmave që e bëjnë sovranitetin qytetar të ushtrueshëm. Prandaj, pjekuria e vetëdijes shtetërore te shqiptarët nuk duhet të matet vetëm me pyetjen se kush qeveris, por me pyetjen shumë më të rëndësishme: sa të aftë jemi ta bëjmë qytetarin bashkëpërgjegjës për shtetin? Pikërisht në këtë pikë, “Platforma për Referendum Kombëtar” e vendos referendumin jo si qëllim në vetvete, por si një nga instrumentet e një procesi më të gjerë: kalimin nga demokracia formale te demokracia pjesëmarrëse, nga kultura e pushtetit te kultura e shtetit dhe nga qytetari votues te qytetari aktiv në ushtrimin e sovranitetit.

VI. Përfundimi është një standard i ri i shtetësisë Nëse politikani e ndërgjegjëson qytetarin, hulumtuesi mbledh faktet, shkencëtari i analizon dhe administratori i shtetit i përkthen vendimet në zbatim institucional, atëherë krijohet një model i ri i funksionimit të përgjegjësisë publike. Ky model nuk synon zëvendësimin e institucioneve kushtetuese. Përkundrazi, synon forcimin e kulturës qytetare dhe institucionale që i bën ato të funksionojnë më mirë. Kjo është edhe pika ku duhet të vendoset pjekuria e vetëdijes shtetërore shqiptare në Gadishullin Ilirik. Klasa politike duhet të kuptojë se mandati nuk është pronësi. Administratori duhet të kuptojë se detyra nuk është privilegj.

Hulumtuesi duhet të kuptojë se faktet janë bazë e vendimit. Shkencëtari duhet të ruajë standardin profesional. Politikani duhet ta informojë qytetarin pa e manipuluar. Dhe qytetari duhet të kuptojë se vota është një instrument përgjegjësie historike.

Vetëm atëherë mund të krijohet kalimi i vërtetë: nga qytetari që kërkon shtetin, te qytetari që ndërton shtetin; nga politikani që kërkon votën, te politikani që përgjigjet për mandatin; nga administrata që zbaton urdhrin, te administrata që zbaton ligjin; dhe nga një shoqëri që pret ndryshimin, te një shoqëri që merr përgjegjësi për ndryshimin. Ky është kuptimi praktik i pjekurisë së vetëdijes shtetërore.

Dhe pikërisht këtu “Platforma për Referendum Kombëtar” mund ta vendosë veprimtarinë e saj: jo vetëm si ide e formuar me norma juridike për një mekanizëm demokratik, por si një proces edukimi, hulumtimi, analize, organizimi dhe pjesëmarrjeje qytetare, gjithmonë brenda Kushtetutës dhe ligjeve në fuqi.

Sepse një shtet i pjekur nuk ndërtohet vetëm nga politikanët, por ndërtohet edhe nga qytetarë që dinë se çfarë shteti kërkojnë dhe pranojnë përgjegjësinë për ta ndërtuar atë.