Ismet Azizi, Gjilan

BETEJA PËR ZHUÇIN

Fitorja që mbrojti Sarajevën dhe porosia nga jeta e Haxho Asllanit – Shokut

Beteja për Zhuçin: fitorja që mbrojti Sarajevën dhe fati tragjik i heroit Haxho Asllani – Shok

Nga fitorja strategjike e 8 qershorit 1992 te porosia shoqërore që la pas njëri prej diversantëve më të guximshëm të Brigadës së Dytë të Motorizuar “Viteška” të Ushtrisë së Republikës së Bosnjë-Hercegovinës.

Përpunimi redaksional: DardaniaPress

Beteja për kodrën e Zhuçit (Žuč), më 8 qershor 1992, ishte njëra ndër fitoret e para të mëdha të Ushtrisë së Republikës së Bosnjë-Hercegovinës. Ajo pengoi ndarjen e Sarajevës, forcoi lidhjen e mbrojtësve të qytetit me zonën e Vogošćës dhe hapi rrugën për çlirimin e pozicioneve të tjera strategjike. Krahas kujtimit të kësaj fitoreje qëndron edhe historia e Haxho Asllanit – Shokut, heroit me prejardhje shqiptare, të cilin lufta e bëri të njohur, ndërsa paqja pothuajse e harroi.

Zhuçi – pikë kthese në mbrojtjen e Sarajevës

Në pranverën e vitit 1992, Sarajeva po përballej me rrethimin, sulmet e artilerisë dhe përpjekjen e forcave agresore për ta ndarë qytetin dhe vijat e tij mbrojtëse. Kodra e Zhuçit kishte rëndësi të jashtëzakonshme strategjike: nga kuotat e saj kontrolloheshin pjesë të mëdha të Sarajevës, ndërsa pozicionet në Orlić, Vis, Kuotën 850 dhe Golo Brdo përbënin kërcënim të vazhdueshëm për popullsinë dhe mbrojtësit.

Më 8 qershor 1992, njësitë e Mbrojtjes Territoriale nga komunat e Sarajevës – Novi Grad, Novo Sarajevo dhe Vogošća – filluan sulmin kundër një kundërshtari shumë më të armatosur. Mbrojtësit çliruan majën Orlić dhe hapësirën më të gjerë drejt Volujakut e Krstacit, si dhe zonën drejt vendbanimeve Smiljevići e Zabrđe. Në luftime u zunë sasi të konsiderueshme armësh, municioni, pajisjesh ushtarake dhe materiali sanitar.

Kjo fitore vërtetoi rezultatet e Betejës së mëparshme të Pofalićit dhe siguroi një lidhje më të qëndrueshme me mbrojtësit e zonës së Vogošćës, veçanërisht drejt Ugorskos, Bušćes dhe Kobilja Glavës. Pas marrjes së Orlićit u krijuan parakushtet për çlirimin e Kuotës 850, Visit dhe Golo Brdos. Duke i shtyrë pozicionet agresore më larg bërthamës së ngushtë urbane, u zbut trysnia mbi popullsinë e rrethuar dhe përpjekja për ta ndarë mbrojtjen e Sarajevës mori një goditje të rëndë.

“Shpirti fitoi”

Në tubimin e madh popullor të mbajtur në Zhuç më 8 qershor 1996, me rastin e përvjetorit të betejës, presidenti i Republikës së Bosnjë-Hercegovinës, Alija Izetbegović, foli për mrekullinë e rezistencës boshnjake, e cila vështirë shpjegohej vetëm me logjikë ushtarake. Fjalët e tij mbetën një prej interpretimeve më të fuqishme të dimensionit moral të mbrojtjes së Sarajevës:

“Bosnjën gjithmonë e kemi përfytyruar si vend të njerëzve të mirë, të drejtë dhe me dinjitet; kemi besuar se pikërisht aty qëndron fuqia e Bosnjës, por edhe pafuqia e sulmuesve që vazhdimisht janë vërsulur për ta nënshtruar. Kur një ditë të bëhen analizat dhe, nga një largësi historike, të kërkohet shpjegimi i asaj mrekullie të rezistencës boshnjake, jam i sigurt se fshehtësia do të gjendet diku në shpirtin ose karakterin e njerëzve. Kujtojeni pranverën dhe verën e vitit 1992. Ne pothuajse duarthatë, ata të armatosur deri në dhëmbë; e pastaj ne, bashkë me përbindëshat e tyre prej çeliku, i shtynim gradualisht nga qyteti drejt pyjeve, ku edhe e kishin vendin. Ishte një përplasje e vërtetë ndërmjet së mirës dhe së keqes, ndërmjet njeriut dhe jonjeriut. Shpirti fitoi. Sipas asnjë logjike apo llogarie ushtarake, ata atëherë nuk duhej të largoheshin nga Sarajeva. Të gjitha epërsitë ushtarake ishin në anën e tyre, asnjë në anën tonë.”

— Fjalimi i Alija Izetbegovićit në Zhuç, 8 qershor 1996

Prandaj, Beteja për Zhuçin nuk mbeti vetëm një operacion ushtarak. Ajo u shndërrua në simbol të rezistencës së një qyteti që, pavarësisht epërsisë materiale dhe teknike të agresorit, arriti t’i ruante pozicionet kyçe mbrojtëse dhe idenë politike të një Bosnjë-Hercegovine të tërësishme.

“Krahët e lirisë” – monument i fitores dhe kujtesës

Në Golo Brdo, në kuadër të Kompleksit Memorial Zhuç, më 8 qershor 2024 u përurua solemnisht monumenti “Krahët e lirisë”. Gurthemeli ishte vendosur në vitin 2022, ndërsa zogu monumental i stilizuar, si simbol i lirisë, ka një hapje krahësh rreth 25 metra dhe lartësi rreth 16 metra. Monumenti i ndriçuar shihet nga shumë pika të Sarajevës, si edhe nga drejtimi i aeroportit, Bjelašnicës dhe Trebevićit.

Monumenti e ruan kujtimin për luftëtarët që e mbrojtën Sarajevën, por porosia e tij e plotë nuk gjendet vetëm në gur. Ajo gjendet edhe në jetën e luftëtarëve të mbijetuar – në plagët, traumat e pasluftës dhe kujdesin shpesh të pamjaftueshëm të shoqërisë. Pikërisht këtu kujtesa për Zhuçin takohet me historinë e jetës së Hadžo Aslanit, të njohur si Shok.

Haxho Asllani – Shok, shqiptari ndër mbrojtësit e Sarajevës

Hadžo Aslani, i njohur si Shoku i Zhuçit, ishte diversant i Brigadës së Dytë të Motorizuar “Viteška” të Ushtrisë së Republikës së Bosnjë-Hercegovinës dhe njëri prej luftëtarëve që bashkëluftëtarët e kujtonin për trimëri të jashtëzakonshme. Ishte shqiptar me prejardhje, i lindur në Shkup; një pjesë të jetës e kishte kaluar në Kumanovë, ndërsa disa vjet para luftës ishte shpërngulur në Sarajevë. Nofka e tij lidhej me fjalën shqipe shok – mik e bashkëluftëtar.

Ishte trupvogël, i tërhequr dhe fjalëpakë, por në fushëbetejë, sipas dëshmive të bashkëluftëtarëve, shndërrohej në një forcë që ua hapte rrugën njësive të Ushtrisë së Republikës së Bosnjë-Hercegovinës. Nuk i pëlqente të fliste për bëmat e veta. Thoshte se gjithçka kishte qenë vullnet i Zotit dhe se, po të ishte përsëri e nevojshme, do ta merrte sërish pushkën për ta mbrojtur Bosnjë-Hercegovinën.

Sulmi në Vis dhe thirrja: “Mos qëlloni, është Shoku ynë!”

Në një aksion në Vis, gjatë dimrit të vitit 1992, Shoku u plagos, por vazhdoi përpara dhe mori llogoret kundërshtare. Përjetimin e tij e përshkroi më vonë pa zbukurime, me gjuhën e një njeriu që kishte mbijetuar një përleshje trup më trup:

“Kur arritëm te llogoret, dikush duhej të ngrihej i pari dhe të sulmonte. U ngrita, fillova të hidhja bomba në llogoren e parë dhe të qëlloja me automatik. Kishin mbetur edhe dy ushtarë kundërshtarë. Njërin e godita, pastaj më mbaruan plumbat. Tjetri ishte trupmadh; më ngriti nga toka dhe filloi të më mbyste. Desha ta nxirrja thikën, por nuk munda. Disi mblodha forcën dhe e godita. Pastaj pashë ‘mbjellësin e vdekjes’, e kapa dhe fillova të qëlloja. Kur dola nga llogorja, arritën bashkëluftëtarët e mi dhe menduan se isha ushtar armik. Dikush bërtiti: ‘Mos qëlloni, është Shoku!’ Ua dhashë armën dhe shkova te mjeku, sepse më kishin goditur tre plumba. Atëherë Zoti ma shpëtoi jetën. Një herë kam lindur dhe një herë do të vdes; për Bosnjën nuk më dhimbset as të bie.”

— Haxho Asllani – Shok, sipas një dëshmie të botuar më herët

Pamja e luftëtarit të plagosur që dilte nga llogorja me mitraloz të rëndë në duar, ndërsa bashkëluftëtarët bërtisnin të mos qëllonin, hyri në kujtesën gojore të luftëtarëve të Zhuçit. Megjithatë, heroizmi në fushëbetejë nuk e mbrojti nga jeta e rëndë në paqe.

Paqja i solli traumë, varfëri dhe harresë

Pas luftës, Hadžo Aslani u përball me çrregullim të rëndë të stresit post-traumatik. Për vite jetoi pa një strehë të sigurt, duke u larguar nga njerëzit dhe duke pasur turp nga varfëria e vet. Ngrohej në tramvaje, flinte në shtëpi të braktisura e të rrënuara në Zhuç dhe jetonte me atë që ia jepnin njerëzit. Nuk kërkonte shumë dhe përpiqej ta ruante dinjitetin.

Gjatë viteve të fundit, qytetarët e Sarajevës e shihnin në udhëkryqin e Boljakov Potokut, ku shiste aromatizues për vetura, madje edhe pasi kishte pësuar goditje në tru. Tregonte se ndonjëherë, kur e njihnin, njerëzit i linin edhe nga njëqind marka të konvertueshme për një aromatizues.

Vetëm në vitet e fundit të jetës mori mbështetje më serioze nga bashkëluftëtarët e Brigadës së Dytë të Motorizuar “Viteška” dhe nga organizatat humanitare. Organizata Pomozi.ba bëri të ditur se, që nga viti 2022, ishte përpjekur t’i qëndronte pranë: ishte hapur një apel për rinovimin e hapësirës ku jetonte dhe i siguroheshin nga 1.000 marka të konvertueshme në muaj për nevojat themelore. Mesazhi i tyre i lamtumirës e përmblodhi fatin e tij: dikur hero e luftëtar, më vonë i pastrehë që flinte pa çati mbi kokë, në të ftohtë e në shi.

Hadžo Aslani – Shok ndërroi jetë më 3 dhjetor 2025. Namazi i xhenazes iu fal më 4 dhjetor në Varrezat e Qytetit Vlakovo, në Alejën e Veteranëve. Në njoftimin mortor, ndër të pikëlluarit u radhitën veteranët e Brigadës së Dytë të Motorizuar “Viteška” të Ushtrisë së Republikës së Bosnjë-Hercegovinës, bashkëluftëtarët, vëllezërit e luftës, diversantët, fqinjët dhe miqtë – njerëzit që e dinin se kush kishte qenë ai në të vërtetë.

Nuk është Shoku turpi ynë – turp është që u la në harresë

Hadžo Aslani nuk është turpi i shoqërisë. Përkundrazi, ai ishte njeriu që, në çastin më të rëndë, u rreshtua në mbrojtje të Sarajevës dhe të Bosnjë-Hercegovinës. Turp është mënyra se si u detyrua të jetonte pas luftës: pa siguri, pa trajtim të mjaftueshëm dhe pa kujdes institucional të denjë për një veteran lufte.

“Krahët e lirisë” në Zhuç sot e ngrenë simbolin prej guri mbi Sarajevë. Por asnjë monument nuk mund ta përmbushë qëllimin e vet moral nëse shoqëria, ndërsa u ngre monumente të rënëve dhe heronjve, nuk ua zgjat dorën luftëtarëve të gjallë që i bartin pasojat e luftës. Prandaj, historia e Shokut nuk është vetëm një in memoriam për një njeri trim. Ajo është porosi se liria nuk ruhet vetëm duke i kujtuar fitoret, por edhe duke u kujdesur për ata që i bënë të mundura ato fitore.

Shënim redaksional

Teksti është redaktuar nga transkripti i dërguar. Përcaktimet relative të kohës janë zëvendësuar me data të sakta, ndërsa emrat e vendeve dhe njësive janë harmonizuar me burimet e renditura në fund të versionit boshnjak të këtij dokumenti.

Beteja për Zhuçin

Shkrime relevante