Dardan Osmanaj
____
Shiu është komunist, era kapitaliste. Një fjali e tillë, në pamje të parë absurde, fsheh brenda vetes një pyetje serioze: pse njeriu ka kaq shumë nevojë t’u japë emra, ideologji dhe kuptime absolute gjërave që thjesht ekzistojnë? Shiu bie. Era fryn. Natyra nuk kërkon leje nga bindjet tona. Vetëm njeriu përpiqet ta vendosë realitetin brenda kufijve të mendimit të vet. Ndoshta këtu fillon konflikti më i vjetër i njeriut: jo konflikti me tjetrin, por konflikti me mundësinë se mund të jetë gabim. Kur një njeri sfidon një bindje, shumë herë nuk dëgjohet si një njeri që kërkon të kuptojë, por si një kërcënim ndaj rendit të vendosur. Pyetja interpretohet si sulm. Dyshimi si dobësi. Kundërshtimi si armiqësi. Dhe kështu, pa e kuptuar, ne fillojmë të mbrojmë jo të vërtetën, por identitetin tonë të ndërtuar mbi një bindje.
Njeriu mund të falë shumë gjëra, por e ka të vështirë të falë atë që e detyron të shohë veten ndryshe. Kjo është arsyeja pse nuk quhem armik vetëm pse sfidoj një bindje. Të kundërshtosh një ide nuk do të thotë të urresh njeriun që e mban atë ide. Në një shoqëri të shëndoshë intelektuale, personi dhe mendimi i tij nuk duhet të bëhen një trup i vetëm, ku çdo kritikë ndaj mendimit përjetohet si sulm ndaj ekzistencës së individit. Kritika është pjesë e lirisë. Pyetja është pjesë e dijes. Dyshimi është shpesh fillimi i ndërgjegjes. Por ne jetojmë në një kohë ku shumë njerëz kërkojnë siguri më tepër sesa të vërtetën. Siguria u jep atyre një tokë ku mund të qëndrojnë; e vërteta, përkundrazi, mund t’ua lëkundë tokën nën këmbë.
Prandaj është më e lehtë të thuash “ai është armiku” sesa të pyesësh: “Po sikur të ketë të drejtë?” Kjo pyetje e fundit është jashtëzakonisht e rëndë për ndërgjegjen. Sepse në momentin kur pranon mundësinë se mund të gabosh, fillon të humbasësh atë krenari që të mban të lidhur me bindjen tënde. Por pikërisht aty fillon edhe pjekuria intelektuale. Të mendosh nuk do të thotë të kesh gjithmonë të drejtë. Të mendosh do të thotë të jesh i gatshëm të pranosh se e vërteta mund të jetë më e madhe se ti. Prandaj unë nuk kërkoj të bind askënd me kërcënim. Nuk dua ta fitoj një debat duke poshtëruar tjetrin. Nuk dua ta ndërtoj të vërtetën time mbi urrejtjen ndaj dikujt tjetër. Sepse nëse më duhet ta urrej tjetrin për të besuar në atë që besoj, atëherë ndoshta nuk jam duke mbrojtur të vërtetën; jam duke mbrojtur frikën time. Kjo është një ndarje e rëndësishme: ekziston një ndryshim midis të kërkuarit të së vërtetës dhe të kërkuarit të fitores.
Ai që kërkon fitoren dëshiron një kundërshtar të gjunjëzuar. Ai që kërkon të vërtetën dëshiron një pasqyrë. Dhe pasqyra është e pamëshirshme. Ajo nuk të pyet se cilës ideologji i përket, sa njerëz të duartrokasin, sa libra ke lexuar apo sa bindës dukesh përpara të tjerëve. Ajo të pyet vetëm: çfarë je kur nuk ke më nevojë t’i provosh asgjë askujt? Këtu fillon dimensioni më i thellë i lirisë. Liria nuk është vetëm të thuash atë që mendon. Liria është të kesh guximin të shqyrtosh edhe atë që mendon. Është të lejosh një ide tjetër të hyjë në mendjen tënde pa u trembur se ajo do të të shkatërrojë. Është të kuptosh se identiteti yt nuk duhet të varet nga pamundësia për të ndryshuar. Njeriu i lirë nuk është ai që nuk ndryshon kurrë mendim.
Njeriu i lirë është ai që nuk ka frikë ta ndryshojë mendimin kur përballet me një të vërtetë më të fortë. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse njerëzit e lexuar, njerëzit që kanë kaluar gjatë nëpër libra, histori, filozofi dhe përvoja njerëzore, shpesh arrijnë në një përfundim të çuditshëm: sa më shumë mëson, aq më pak i sigurt bëhesh për disa gjëra. Dituria nuk të mbush vetëm me përgjigje. Ajo të mëson të respektosh pyetjen. Të lexosh nuk do të thotë të grumbullosh citate për t’ua treguar të tjerëve. Të lexosh do të thotë të lejosh mendjet e njerëzve që nuk i ke takuar kurrë të hyjnë në ndërgjegjen tënde dhe ta trazojnë atë. Një libër i madh nuk të lë gjithmonë më të sigurt.
Ndonjëherë të lë më të shqetësuar, sepse të ka treguar se bota nuk është aq e thjeshtë sa doje të besoje. Dhe ndoshta ky shqetësim është i dobishëm. Sepse vetëm ai që është i gatshëm të shqetësohet nga pyetjet mund të afrohet me një përgjigje të sinqertë. Prandaj, kur them se shiu është komunist dhe era kapitaliste, nuk po kërkoj të ndërtoj një teori mbi shiun apo erën. Po flas për ne. Për ne, njerëzit, që gjithmonë përpiqemi t’i fusim gjërat në kategori, t’u vendosim etiketa dhe pastaj të luftojmë për to sikur vetë ekzistenca jonë të varet prej tyre. Por shiu nuk ka nevojë të jetë komunist. Era nuk ka nevojë të jetë kapitaliste. Dhe njeriu nuk ka nevojë të jetë armik vetëm sepse mendon ndryshe.
Ndoshta duhet të mësojmë të bashkëjetojmë me dallimin pa e kthyer atë në urrejtje. Sepse një shoqëri ku të gjithë mendojnë njësoj mund të duket e qetë, por ajo qetësi mund të jetë vetëm heshtje. Ndërsa një shoqëri ku njerëzit kundërshtojnë njëri-tjetrin pa u urryer, ku idetë mund të përplasen pa u shndërruar njerëzit në armiq, është shumë më afër lirisë së vërtetë. Në fund, e vërteta nuk është pronë e askujt. As e imja, as e jotja, as e një ideologjie, as e një grupi, as e një njeriu që mendon se ka të drejtë absolute mbi të tjerët. E vërteta nuk të jep pushtet mbi njerëzit.
Përkundrazi, të çliron nga nevoja për të pasur pushtet mbi ta. Ajo të kthen drejt vetes. Të detyron të shohësh frikën tënde, krenarinë tënde, kontradiktat e tua dhe gënjeshtrat e vogla që ia ke treguar vetes për vite me radhë. Dhe kjo është më e vështirë se çdo debat me një kundërshtar. Sepse kundërshtarin mund ta mundësh me fjalë. Veten nuk mund ta mashtrosh përgjithmonë. Prandaj kërkimi i së vërtetës nuk është një luftë për të sunduar të tjerët. Është një luftë e heshtur për të mos qenë rob i vetvetes.
Dhe ndoshta në fund nuk dalim prej saj më të fuqishëm, por më të vetëdijshëm. Jo me një kurorë mbi kokë, por me më pak errësirë brenda vetes. Sepse e vërteta, kur është vërtet e kërkuar dhe jo e përdorur si armë, nuk të ngre mbi të tjerët.
Të kthen në dritë përballë vetes.
