____
(në shqip dhe serbisht)
Ka histori që fillojnë me një datë dhe përfundojnë me një pikë.
Historia e familjes Gashi ende nuk ka përfunduar.
Ajo fillon më 25 mars 1999, në fshatin Tërnje pranë Suharekës, dhe vazhdon edhe sot, sepse disa nga viktimat tona nuk kanë varr, disa nga kryesit nuk kanë marrë dënimin që meritojnë, ndërsa disa pyetje ende kalojnë nga një institucion në tjetrin, si dokumente të humbura në ndonjë zyrë ku askush nuk e di se kush e ka çelësin.
Por kjo nuk është histori për dokumente.
Kjo është histori për njerëz.
25 MARS 1999
Më 25 mars 1999, forcat serbe e rrethuan fshatin Tërnje.
Në mesin e civilëve shqiptarë të vrarë atë ditë ishin edhe anëtarë të familjes sonë.
Nëna e Bekim Gashit, Hyra, dhe katër motrat e tij — Luljeta, Selveta, Lumturia dhe Blerta — u vranë së bashku me anëtarë të tjerë të familjes.
Bekimi mbijetoi.
Jo sepse dikush e kurseu.
Mbijetoi sepse u fsheh.
Ishte vetëm 25 vjeç.
Dy ditë qëndroi i fshehur në papafingo. Prej aty pa atë që asnjë njeri nuk do të duhej ta shihte kurrë: vrasjen e njerëzve të tij më të afërt.
Dhe pikërisht këtu fillon edhe një tjetër paradoks i historisë sonë.
Bekimi mbeti gjallë për të dëshmuar për ata që u vranë.
Pra, familja humbi njerëzit e saj më të dashur, por historia fitoi një dëshmitar.
Vetëm se historia, siç do të mësonim më vonë, nganjëherë është shumë më e ngadaltë se plumbi.
22 ANËTARË TË FAMILJES GASHI
Atë ditë në Tërnje u vranë 31 civilë shqiptarë.
Prej tyre, 22 ishin anëtarë të familjes Gashi.
Nëna e Bekimit.
Katër motrat e tij.
Dhe edhe 17 anëtarë të tjerë të familjes.
Gjithsej 22 jetë.
22 njerëz që kishin emra, fytyra, zëra, ëndrra, familje dhe një të nesërme që nuk erdhi kurrë.
Sot, 27 vjet më vonë, për disa prej tyre kemi diçka më shumë se dhimbjen.
Kemi mungesën.
Trupat e trembëdhjetë anëtarëve të familjes sonë ende nuk kanë varr.
Kjo fjali është aq e shkurtër, sa duket sikur mund të zërë vetëm një rresht.
Por pas saj fshihen 13 familje, 13 histori jete dhe 27 vjet pritjeje.
Njeriu mund të mësohet, ndoshta, me shumë gjëra.
Me mungesën e një njeriu — ndoshta kurrë.
Por me mungesën e një varri?
Kjo është një lloj tjetër dënimi.
Sepse varri është vendi ku njeriu shkon për t’i vajtuar të vdekurit e tij.
Kur nuk ka varr, edhe dhimbja mbetet pa adresë.
KU JANË TRUPAT?
Ne dyshojmë fort se trupat e 13 anëtarëve të familjes sonë janë transportuar në Serbi me kamionë frigoriferikë dhe më pas janë hedhur në lumin Danub, së bashku me kamionët dhe rimorkiot.
Ky është dyshimi i familjes sonë dhe ne nuk e paraqesim atë si një fakt të përcaktuar përfundimisht nga gjykata.
Por pikërisht për këtë kërkojmë hetim.
Sepse pyetjet janë shumë të thjeshta:
Ku janë?
Kush i mori?
Kush dha urdhrin?
Kush i transportoi?
Ku përfunduan?
Kush e dinte?
Dhe kush heshti?
Ne nuk kërkojmë që dikush të na besojë verbërisht.
Kërkojmë që kjo të hetohet.
Në një shtet normal, kur zhduken 13 trupa, shteti nuk i përgjigjet familjes me heshtje.
Por në këtë histori duket sikur edhe kufomat kishin një problem administrativ: u humbën rrugës dhe askush nuk e di në cilën zyrë duhet kërkuar formulari për gjetjen e tyre.
Vetëm se këtu nuk bëhet fjalë për dokumente.
Bëhet fjalë për njerëz.
Bekim Gashi, i mbijetuar i masakrës në fshatin Tërnje të Suharekës.
PROCESI GJYQËSOR NË SERBI
Pas shumë vitesh, Serbia zhvilloi një proces gjyqësor për krimin në Tërnje.
Bekim Gashi shkoi në Beograd.
Dëshmoi.
U përball me të akuzuarit.
Dhe familja jonë priti drejtësinë.
Në fund, Rajko Kozlina u dënua përfundimisht me 15 vjet burg për vrasjen e civilëve shqiptarë dhe plagosjen e dy të tjerëve.
Ndërsa Pavle Gavrilović u shpall i pafajshëm.
Kështu, nga një tragjedi me dhjetëra viktima, drejtësia arriti deri te një aktgjykim.
Vetëm se mbeti një problem i vogël.
I dënuari nuk shkoi në burg.
I DËNUARI QË NUK E GJENDI RRUGËN PËR NË BURG
Rajko Kozlina nuk u paraqit për ta vuajtur dënimin.
Më vonë u bë e ditur se ai ishte larguar nga Serbia.
Autoritetet serbe nuk dhanë një shpjegim të qartë se si një person i dënuar për krime lufte arriti të largohej nga vendi.
Dhe këtu historia bëhet aq absurde, sa njeriu do të mendonte se po lexon satirë.
Vetëm se këtu askush nuk qesh.
Sepse Kozlina nuk ishte turist që e kishte humbur autobusin.
Ishte njeri i dënuar për krime lufte.
Madje, sipas dokumentacionit të publikuar nga Radio Evropa e Lirë, ai ende ishte pjesëtar i Ushtrisë së Serbisë kur vendimet gjyqësore iu dorëzuan përmes komandës së tij ushtarake.
Atëherë shtrohet pyetja:
Si është e mundur që shteti nuk mund ta gjejë një njeri për të cilin e di se është dënuar, kur i njëjti shtet e di edhe se ku punon?
Ne, si familje, dyshojmë fort se arratisja e Kozlinës mund të jetë mundësuar ose lehtësuar nga struktura të shtetit serb.
Ne nuk e paraqesim këtë si një fakt të përcaktuar përfundimisht nga gjykata.
E paraqesim si një dyshim serioz që kërkon hetim.
Sepse nëse shteti nuk është në gjendje të shpjegojë se si një kriminel lufte i dënuar u largua nga vendi, atëherë pyetja nuk është vetëm:
Ku është Rajko Kozlina?
Pyetja është:
Kush e ndihmoi të largohej?
PO TË TJERËT?
Kjo është ajo që na dhemb më shumë.
Ne nuk kërkojmë vetëm dënimin e një njeriu.
Kërkojmë përgjegjësi për të gjithë zinxhirin e krimit.
Kush dha urdhrat?
Kush i zbatoi?
Kush i transportoi trupat?
Kush i zhduku?
Kush i fshehu?
Dhe kush e dinte?
Sepse krimi i luftës nuk përfundon automatikisht kur mbyllet një dosje.
Sidomos jo kur 13 viktima ende nuk kanë varr.
DHE PASTAJ U SHFAQ “SHTËPIA E VERDHË”
Ndërsa familjet shqiptare kërkonin trupat e të afërmve të tyre të vrarë në Kosovë, në skenën ndërkombëtare u shfaq një tjetër histori.
“Shtëpia e Verdhë”.
Pretendime për trafikim organesh.
Pretendime të rënda.
Pretendime që morën përmasa ndërkombëtare dhe u bënë pjesë e një procesi politik dhe juridik që më vonë çoi në themelimin e Dhomave të Specializuara të Kosovës.
Raporti i Dick Marty-t për Këshillin e Evropës, i vitit 2010, trajtonte pretendime për ndalime të paligjshme, zhdukje dhe trafikim organesh dhe përmendte një shtëpi në Rripë të Shqipërisë.
Por këtu duhet të jemi të saktë.
Raporti hetimor nuk është aktgjykim.
Pretendimi nuk është provë.
Dhe akuza nuk bëhet fakt vetëm sepse përsëritet mjaftueshëm.
Po të ishte kështu, drejtësia do të ishte shumë e lirë: do të mjaftonin një printer, një mikrofon dhe pak përsëritje.
A U PROVUAN PRETENDIMET?
Hetimet e mëvonshme nuk prodhuan prova të mjaftueshme konkrete që një skemë e tillë trafikimi organesh të provohej para gjykatës.
Dhe pikërisht për këtë duhet të bëjmë dallimin ndërmjet asaj që është pretenduar dhe asaj që është provuar.
Por për ne ekziston edhe një pyetje tjetër.
Nëse Serbia kishte informacione për krime të kryera nga shqiptarët, le t’i paraqesë provat.
Nëse kishte viktima, le t’i identifikojë.
Nëse kishte kryes, le t’i emërtojë.
Ndërkohë, familjet e viktimave shqiptare të masakrave të dokumentuara vazhduan të kërkonin të zhdukurit e tyre.
Ne ende kërkojmë 13 trupa.
AGJENTËT, PARATË DHE “DËSHMITARËT”
Ekziston edhe një kapitull tjetër, edhe më shqetësues.
Janë publikuar raporte dhe materiale që lidhen me persona për të cilët dyshohej se kishin lidhje me shërbimet serbe dhe për të cilët pretendohej se ofronin shuma të mëdha parash për të siguruar dëshmi të rreme kundër shqiptarëve në lidhje me pretendimet për “Shtëpinë e Verdhë”.
Edhe këtu duhet të jemi të kujdesshëm.
Pretendimet për lidhje me BIA-n dhe për blerjen e dëshmive të rreme duhet t’u atribuohen burimeve që i kanë publikuar dhe nuk duhet të paraqiten si fakte të provuara përfundimisht nga gjykata.
Por ekziston një fakt i dokumentuar:
Branislav Nikolić u emërua në vitin 2016 këshilltar politik i presidentit të Kosovës, Hashim Thaçi.
Më vonë, pas publikimit të pretendimeve për lidhjet e tij me shërbimin sekret serb, ai u shkarkua.
Në këtë pikë, historisë nuk i nevojitet më humori.
Vetë historia e ka shkruar shakanë.
Një njeri për të cilin publikisht flitej se kishte lidhje me shërbimin inteligjent të një shteti tjetër arriti të hyjë në zyrën e presidentit të Kosovës.
Ndërsa ne, ndërkohë, ende kërkojmë 13 trupa.
PYETJA QË NUK DUHET TË VDESË
A ishte e gjithë kjo një operacion i organizuar për krijimin e një narrative të rreme?
A u përdorën dëshmitarë të rremë?
A u ofruan para?
A u manipulua opinioni publik ndërkombëtar?
A u përdorën pretendime të paprovuara për ta zhvendosur vëmendjen nga krimet e dokumentuara të forcave serbe në Kosovë?
Këtyre pyetjeve nuk duhet t’u përgjigjet propaganda.
As ajo serbe.
As ajo shqiptare.
As ajo ndërkombëtare.
Atyre duhet t’u përgjigjen provat.
DHOMAT E SPECIALIZUARA
Dhomat e Specializuara të Kosovës u themeluan me mandat të veçantë për krimet e kryera ose të filluara në Kosovë gjatë periudhës 1998–2000, në përputhje me juridiksionin e përcaktuar me ligj.
Ato janë historikisht të lidhura me procesin që pasoi raportin e Dick Marty-t dhe hetimet e mëvonshme.
Por nga këndvështrimi ynë, si familje e viktimave shqiptare nga Tërnja, mbetet një pyetje e madhe:
Ku është drejtësia për viktimat shqiptare të krimeve të kryera nga forcat serbe?
Ne nuk kërkojmë që krimet ndaj serbëve të mos hetohen.
Përkundrazi.
Çdo krim duhet të hetohet.
Çdo viktimë duhet të ketë të drejtën për drejtësi.
Çdo kryes duhet të përgjigjet.
Por drejtësia nuk mund të jetë një peshore që funksionon vetëm në njërën anë.
Nëse një mekanizëm ndërkombëtar i drejtësisë është themeluar për të hetuar krimet e lidhura me Kosovën, familjet shqiptare kanë të drejtë të pyesin pse krimet e dokumentuara të kryera ndaj tyre nuk janë pjesë e të njëjtit horizont të drejtësisë.
Dhe kjo nuk është kërkesë për hakmarrje.
Është kërkesë për barazi para drejtësisë.
NE NUK KËRKOJMË HAKMARRJE
Unë jam Lirim Gashi, i afërm i Bekim Gashit.
Këtë histori nuk e njoh si një kapitull nga një libër.
E njoh si histori të familjes sime.
I njoh emrat.
E njoh dhimbjen.
Dhe e njoh heshtjen që erdhi pas gjithçkaje.
Nuk mund ta kthejmë në jetë nënën e Bekimit.
Nuk mund t’i kthejmë katër motrat e tij.
Nuk mund t’i kthejmë edhe 17 anëtarët e tjerë të familjes sonë.
Nuk mund ta kthejmë kohën.
Por mund të kërkojmë të vërtetën.
Mund të kërkojmë që kryesit të përgjigjen.
Mund të kërkojmë të përcaktohet zinxhiri komandues.
Mund të kërkojmë të përcaktohet fati i 13 anëtarëve të familjes sonë.
Mund të kërkojmë të dimë se ku janë.
Dhe kemi të drejtë të pyesim pse një njeri i dënuar për krime lufte nuk e vuajti dënimin e tij.
Sepse drejtësia nuk është vetëm të shkruash në aktgjykim se dikush është fajtor.
Drejtësia është edhe që dënimi të zbatohet.
Drejtësia nuk është vetëm të shkruash se dikush është vrarë.
Drejtësia është që familja të ketë një varr ku mund të vendosë lule.
Drejtësia nuk është vetëm të hapësh një dosje.
Drejtësia është ta hapësh deri në fund.
Dhe ne nuk do të ndalemi.
Sepse 13 anëtarë të familjes sonë ende nuk kanë varr.
Për ta, lufta nuk përfundoi më 12 qershor 1999.
Për familjet e tyre, lufta vazhdon çdo ditë, përderisa një pyetje mbetet pa përgjigje.
Ku janë?
Kjo është pyetja jonë.
Dhe kjo do të mbetet pyetja jonë derisa të marrë përgjigje.
Ne nuk kërkojmë hakmarrje.
Kërkojmë drejtësi.
Nuk kërkojmë urrejtje.
Kërkojmë të vërtetën.
Nuk kërkojmë që dikush të dënohet sepse është serb.
Kërkojmë që ai që ka kryer krim të përgjigjet sepse ka kryer krim.
Dhe mbi të gjitha:
Kërkojmë varret e anëtarëve të familjes sonë.
Sepse edhe të vdekurit kanë të drejtë të kthehen në shtëpi.
ZINXHIRI KOMANDUES QË NUK DUHET TË HARROHET
Por ekziston edhe një emër tjetër, shumë më lart në zinxhirin komandues, që nuk mund të lihet jashtë kësaj historie: Božidar Delić.
Delić ishte komandant i Brigadës së 549-të të Motorizuar të Ushtrisë së Jugosllavisë, një formacion ushtarak brenda të cilit vepronin njësi të lidhura me operacionet në Kosovë, përfshirë edhe zonën e Suharekës.
Dhe pikërisht këtu lind pyetja që për familjen tonë është e pashmangshme:
Nëse ushtarët gjykohen për krimet që kanë kryer në terren, çfarë ndodh me strukturën komanduese që i ka drejtuar?
Në rastin e Tërnjës, në bankën e të akuzuarve u ulën Pavle Gavrilović dhe Rajko Kozlina.
Kozlina u dënua.
Gavrilović u shpall i pafajshëm.
Por Božidar Delić nuk ka qenë kurrë subjekt i një procesi gjyqësor për masakrën në Tërnje, as për përgjegjësinë e tij të mundshme komanduese.
Dhe pikërisht kjo është një nga pyetjet më të mëdha të cilës drejtësia ende nuk na i ka dhënë përgjigje.
Ne nuk pretendojmë se Delić është dënuar dhe më pas është liruar.
Jo.
Problemi është pikërisht më i thjeshtë dhe më serioz:
Atij për këtë nuk i është gjykuar fare.
Kjo do të thotë se gjykata kurrë nuk ka pasur mundësinë të përcaktojë nëse ai kishte përgjegjësi penale për veprimet e njësive nën komandën e tij, nëse kishte dhënë urdhra, nëse kishte dijeni për krimet, nëse kishte ndërmarrë masa për t’i parandaluar ato, nëse pas krimeve kishte ndërmarrë masa apo nëse kishte mundësuar që kryesit të mbeteshin të pandëshkuar.
Në një proces të plotë drejtësie, pyetja nuk duhet të ndalet te dora që tërhoqi këmbëzën.
Duhet të arrijë edhe te tavolina ku është dhënë urdhri.
Dhe pikërisht për këtë përgjegjësia komanduese është kaq e rëndësishme.
Ushtari nuk është domosdoshmërisht fundi i zinxhirit.
Pas tij është eprori.
Pas eprorit është komandanti.
Dhe pas komandantit është struktura që mundësoi funksionimin e të gjithë mekanizmit.
Në rastin e Tërnjës, familja jonë ka të drejtë të pyesë:
Kush komandonte?
Kush jepte urdhrat?
Kush e dinte?
Kush mund t’i parandalonte krimet?
Kush duhej t’i dënonte kryesit?
Dhe mbi të gjitha:
Pse përgjegjësia nuk arriti kurrë deri në nivelin më të lartë të komandimit?
Ironia e hidhur është se drejtësia arriti te një ushtar, trokiti në derën e një oficeri tjetër, por disi nuk arriti ta gjente adresën e komandës.
Por këtu nuk duhet të ketë ironi.
Sepse pas kësaj heshtjeje qëndrojnë 31 civilët e vrarë në Tërnje, 22 anëtarët e familjes sonë mes tyre dhe 13 trupa që edhe sot nuk kanë varr.
Prandaj kërkesa jonë është e thjeshtë:
Nëse ekzistojnë prova për përgjegjësi të zinxhirit komandues, ato duhet të hetohen.
Nëse nuk ka prova, le të thuhet se nuk ka.
Por ajo që nuk mund ta pranojmë është që përgjegjësia gjithmonë të përfundojë në nivelin më të ulët, ndërsa zinxhiri komandues të mbetet i paprekur.
Sepse drejtësia nuk mund të jetë një shkallë që ngjitet vetëm deri te vendi ku fillon komanda.
Ajo duhet të shkojë deri në majë.
Edhe kur maja ka emër, uniformë dhe gradë.
Edhe kur ai emër quhet Božidar Delić.
TËRNJE, 25. MART 1999. – PRAVDA KOJU PORODICA GASHI JOŠ UVEK TRAŽI
Autor: Lirim Gashi
Postoje priče koje počinju datumom i završavaju se tačkom.
Priča porodice Gashi još nije završena.
Ona počinje 25. marta 1999. godine, u selu Tërnje kod Suve Reke, i traje i danas, jer neke od naših žrtava nemaju grob, neki počinioci nisu dobili kaznu koju zaslužuju, a neka pitanja i dalje kruže od jedne institucije do druge, kao izgubljeni dokumenti u nekoj kancelariji u kojoj niko ne zna ko ima ključ.
Ali ovo nije priča o dokumentima.
Ovo je priča o ljudima.
25. MART 1999.
Dana 25. marta 1999. godine, srpske snage opkolile su selo Tërnje.
Među ubijenim albanskim civilima tog dana bili su i članovi naše porodice.
Majka Bekima Gashija, Hyra, i njegove četiri sestre — Luljeta, Selveta, Lumturia i Blerta — ubijene su zajedno sa drugim članovima porodice.
Bekim je preživeo.
Ne zato što ga je neko poštedeo.
Preživeo je zato što se sakrio.
Imao je samo 25 godina.
Dva dana je proveo skriven na tavanu. Odatle je gledao ono što nijedan čovek nikada ne bi trebalo da vidi: ubistvo svojih najbližih.
I upravo ovde počinje još jedan paradoks naše istorije.
Bekim je ostao živ da bi svedočio o onima koji su ubijeni.
Dakle, porodica je izgubila svoje najmilije, ali je istorija dobila svedoka.
Samo što je istorija, kao što ćemo kasnije saznati, ponekad mnogo sporija od metka.
22 ČLANA PORODICE GASHI
U Tërnju je tog dana ubijen 31 albanski civil.
Od toga su 22 bili članovi porodice Gashi.
Bekimova majka.
Njegove četiri sestre.
I još 17 članova porodice.
Ukupno 22 života.
22 čoveka koji su imali imena, lica, glasove, snove, porodice i sutrašnji dan koji nikada nije došao.
Danas, 27 godina kasnije, za neke od njih imamo nešto više od bola.
Imamo odsustvo.
Trinaest tela članova naše porodice i dalje nema grob.
Ova rečenica je toliko kratka da izgleda kao da može stati u jedan red.
Ali iza nje kriju se 13 porodica, 13 životnih priča i 27 godina čekanja.
Čovek se možda može naviknuti na mnoge stvari.
Na odsustvo nekog čoveka — možda nikada.
Ali na odsustvo groba?
To je drugačija vrsta kazne.
Jer grob je mesto na koje čovek odlazi da oplakuje svoje mrtve.
Kada groba nema, čak i bol ostaje bez adrese.
GDE SU TELA?
Mi snažno sumnjamo da su tela 13 članova naše porodice prevezena u Srbiju hladnjačama i da su potom bačena u reku Dunav zajedno sa kamionima i prikolicama.
To je sumnja naše porodice i mi je ne predstavljamo kao činjenicu koja je pravosnažno utvrđena pred sudom.
Ali upravo zato zahtevamo istragu.
Jer pitanje je veoma jednostavno:
Gde su?
Ko ih je odneo?
Ko je izdao naređenje?
Ko ih je prevezao?
Gde su završili?
Ko je znao?
I ko je ćutao?
Mi ne tražimo od bilo koga da nam slepo veruje.
Tražimo da se ovo istraži.
U normalnoj državi, kada nestane 13 tela, država ne odgovara porodici ćutanjem.
Ali u ovoj priči izgleda kao da su čak i leševi imali administrativni problem: izgubili su se putem i niko ne zna u kojoj kancelariji treba tražiti obrazac za njihovo pronalaženje.
Samo što ovde nije reč o dokumentima.
Reč je o ljudima.
SUDSKI POSTUPAK U SRBIJI
Posle mnogo godina, Srbija je sprovela sudski postupak za zločin u Tërnju.
Bekim Gashi je otišao u Beograd.
Svedočio je.
Suočio se sa optuženima.
A naša porodica je čekala pravdu.
Na kraju je Rajko Kozlina pravosnažno osuđen na 15 godina zatvora zbog ubistva albanskih civila i ranjavanja još dvojice.
Dok je Pavle Gavrilović oslobođen.
Tako je, iz tragedije sa desetinama žrtava, pravda stigla do jedne presude.
Samo je ostao jedan mali problem.
Osuđeni čovek nije otišao u zatvor.
OSUĐENI KOJI NIJE PRONAŠAO PUT DO ZATVORA
Rajko Kozlina se nije javio radi izdržavanja kazne.
Kasnije je objavljeno da je napustio Srbiju.
Srpske vlasti nisu dale jasno objašnjenje kako je osoba osuđena za ratne zločine uspela da napusti zemlju.
I ovde priča postaje toliko apsurdna da bi čovek pomislio da čita satiru.
Samo što se ovde niko ne smeje.
Jer Kozlina nije bio turista koji je promašio autobus.
Bio je čovek osuđen za ratne zločine.
Štaviše, prema dokumentaciji koju je objavila Radio Slobodna Evropa, on je i dalje bio pripadnik Vojske Srbije kada su mu sudske odluke uručene preko njegove vojne komande.
Tada se nameće pitanje:
Kako je moguće da država ne može da pronađe čoveka za koga zna da je osuđen, kada ista ta država zna i gde radi?
Mi, kao porodica, snažno sumnjamo da je bekstvo Kozline moglo biti omogućeno ili olakšano od strane struktura srpske države.
Ne predstavljamo to kao pravosnažno utvrđenu činjenicu.
Predstavljamo to kao ozbiljnu sumnju koja zahteva istragu.
Jer ako država nije u stanju da objasni kako je osuđeni ratni zločinac napustio zemlju, onda pitanje nije samo:
Gde je Rajko Kozlina?
Pitanje je:
Ko mu je pomogao da ode?
A GDE SU OSTALI?
To je ono što nas najviše boli.
Ne tražimo samo kaznu za jednog čoveka.
Tražimo odgovornost za čitav lanac zločina.
Ko je izdao naređenja?
Ko ih je izvršio?
Ko je prevozio tela?
Ko ih je uklonio?
Ko ih je sakrio?
I ko je znao?
Jer ratni zločin se ne završava automatski kada se zatvori jedan predmet.
Pogotovo ne kada 13 žrtava još uvek nema grob.
A ONDA SE POJAVILA „ŽUTA KUĆA“
Dok su albanske porodice tražile tela svojih najmilijih ubijenih na Kosovu, na međunarodnoj sceni pojavila se druga priča.
„Žuta kuća“.
Tvrdnje o trgovini organima.
Teške tvrdnje.
Tvrdnje koje su dobile međunarodne razmere i postale deo političkog i pravnog procesa koji je kasnije doveo do formiranja Specijalizovanih veća Kosova.
Izveštaj Dika Martija Savetu Evrope iz 2010. godine bavio se tvrdnjama o nezakonitim pritvaranjima, nestancima i trgovini organima i pominjao jednu kuću u Rripi u Albaniji.
Ali ovde moramo biti precizni.
Istražni izveštaj nije presuda.
Tvrdnja nije dokaz.
A optužba ne postaje činjenica samo zato što se dovoljno puta ponovi.
Kada bi bilo tako, pravda bi bila veoma jeftina: bio bi dovoljan jedan štampač, jedan mikrofon i malo ponavljanja.
DA LI SU TVRDNJE DOKAZANE?
Kasnije istrage nisu proizvele dovoljno stvarnih dokaza da bi se pred sudom dokazala takva šema trgovine organima.
I upravo zato moramo praviti razliku između onoga što je tvrdnjeno i onoga što je dokazano.
Ali za nas postoji još jedno pitanje.
Ako je Srbija imala informacije o zločinima koje su počinili Albanci, neka dostavi dokaze.
Ako je bilo žrtava, neka ih identifikuje.
Ako je bilo počinilaca, neka ih imenuje.
Ali u međuvremenu, porodice albanskih žrtava dokumentovanih masakara nastavile su da traže svoje nestale.
Mi i dalje tražimo 13 tela.
AGENTI, NOVAC I „SVEDOCI“
Postoji i jedno drugo, još uznemirujuće poglavlje.
Objavljivani su izveštaji i materijali povezani sa osobama za koje se sumnjalo da su povezane sa srpskim službama i za koje se tvrdilo da su nudile velike količine novca kako bi obezbedile lažna svedočenja protiv Albanaca u vezi sa tvrdnjama o „Žutoj kući“.
I ovde moramo biti oprezni.
Tvrdnje o vezama sa BIA-om i o kupovini lažnih svedočenja treba pripisati izvorima koji su ih objavili i ne treba ih predstavljati kao pravosnažno sudski dokazane činjenice.
Ali postoji jedna dokumentovana činjenica:
Branislav Nikolić je 2016. godine imenovan za političkog savetnika predsednika Kosova Hašima Tačija.
Kasnije je, nakon objavljivanja tvrdnji o njegovim vezama sa srpskom obaveštajnom službom, smenjen.
U ovom trenutku istoriji više nije potreban humor.
Sama istorija je napisala šalu.
Čovek za koga se javno govorilo da je povezan sa obaveštajnom službom druge države uspeo je da uđe u kancelariju predsednika Kosova.
A mi, u međuvremenu, još uvek tražimo 13 tela.
PITANJE KOJE NE SME DA UMRE
Da li je sve to bila organizovana operacija stvaranja lažnog narativa?
Da li su korišćeni lažni svedoci?
Da li je nuđen novac?
Da li je međunarodna javnost bila manipulisana?
Da li su nedokazane tvrdnje korišćene kako bi se pažnja skrenula sa dokumentovanih zločina srpskih snaga na Kosovu?
Na ova pitanja ne treba da odgovori propaganda.
Ni srpska.
Ni albanska.
Ni međunarodna.
Na njih treba da odgovore dokazi.
SPECIJALIZOVANA VEĆA
Specijalizovana veća Kosova osnovana su sa posebnim mandatom za zločine počinjene ili započete na Kosovu tokom perioda 1998–2000, u skladu sa nadležnošću utvrđenom zakonom.
Ona su istorijski povezana sa procesom koji je usledio nakon izveštaja Dika Martija i kasnijih istraga.
Ali iz perspektive nas, kao porodice albanskih žrtava iz Tërnja, ostaje jedno veliko pitanje:
Gde je pravda za albanske žrtve zločina koje su počinile srpske snage?
Mi ne tražimo da se zločini nad Srbima ne istražuju.
Naprotiv.
Svaki zločin mora biti istražen.
Svaka žrtva mora imati pravo na pravdu.
Svaki počinilac mora odgovarati.
Ali pravda ne može biti vaga koja radi samo na jednoj strani.
Ako je jedan međunarodni pravosudni mehanizam osnovan da istražuje zločine povezane sa Kosovom, albanske porodice imaju pravo da pitaju zašto dokumentovani zločini počinjeni nad njima nisu deo istog horizonta pravde.
I to nije zahtev za osvetom.
To je zahtev za jednakošću pred pravdom.
MI NE TRAŽIMO OSVETU
Ja sam Lirim Gashi, bliski rođak Bekima Gashija.
Ovu priču ne poznajem kao poglavlje iz knjige.
Poznajem je kao porodičnu priču.
Poznajem imena.
Poznajem bol.
I poznajem tišinu koja je došla posle svega.
Ne možemo vratiti Bekimovu majku u život.
Ne možemo vratiti njegove četiri sestre.
Ne možemo vratiti još 17 članova naše porodice.
Ne možemo vratiti vreme.
Ali možemo zahtevati istinu.
Možemo zahtevati da počinioci odgovaraju.
Možemo zahtevati da se utvrdi komandni lanac.
Možemo zahtevati da se utvrdi sudbina 13 naših članova porodice.
Možemo zahtevati da saznamo gde su.
I imamo pravo da pitamo zašto čovek osuđen za ratne zločine nije izdržao svoju kaznu.
Jer pravda nije samo napisati u presudi da je neko kriv.
Pravda je i da se kazna izvrši.
Pravda nije samo napisati da je neko ubijen.
Pravda je da porodica ima grob na koji može da položi cveće.
Pravda nije samo otvoriti predmet.
Pravda je otvoriti ga do kraja.
I mi nećemo stati.
Jer 13 članova naše porodice još uvek nema grob.
Za njih rat nije završen 12. juna 1999. godine.
Za njihove porodice rat traje svakog dana dok jedno pitanje ostaje bez odgovora.
Gde su?
To je naše pitanje.
I ono će ostati naše pitanje sve dok ne dobije odgovor.
Mi ne tražimo osvetu.
Tražimo pravdu.
Ne tražimo mržnju.
Tražimo istinu.
Ne tražimo da neko bude kažnjen zato što je Srbin.
Tražimo da onaj ko je počinio zločin odgovara zato što je počinio zločin.
I iznad svega:
Tražimo grobove svojih članova porodice.
Jer i mrtvi imaju pravo da se vrate kući.
KOMANDNI LANAC KOJI NE SME BITI ZABORAVLJEN
Ali postoji još jedno ime, mnogo više u komandnom lancu, koje ne može biti izostavljeno iz ove priče: Božidar Delić.
Delić je bio komandant 549. motorizovane brigade Vojske Jugoslavije, vojne formacije u okviru koje su delovale jedinice povezane sa operacijama na Kosovu, uključujući i područje Suve Reke.
I upravo ovde nastaje pitanje koje je za našu porodicu neizbežno:
Ako se vojnicima sudi za zločine koje su počinili na terenu, šta se dešava sa komandnom strukturom koja ih je vodila?
U slučaju Tërnja, na optuženičkoj klupi su se našli Pavle Gavrilović i Rajko Kozlina.
Kozlina je osuđen.
Gavrilović je oslobođen.
Ali Božidar Delić nikada nije bio predmet sudskog postupka zbog masakra u Tërnju niti zbog svoje moguće komandne odgovornosti.
I upravo to je jedno od najvećih pitanja na koje nam pravda još nije dala odgovor.
Mi ne tvrdimo da je Delić bio osuđen pa potom oslobođen.
Ne.
Problem je upravo jednostavniji i ozbiljniji:
Njemu za ovo uopšte nije suđeno.
To znači da sud nikada nije imao priliku da utvrdi da li je imao krivičnu odgovornost za postupke jedinica pod njegovom komandom, da li je izdavao naređenja, da li je znao za zločine, da li je preduzeo mere da ih spreči, da li je nakon zločina preduzeo mere ili da li je omogućio da počinioci ostanu nekažnjeni.
U potpunom procesu pravde, pitanje ne sme da se zaustavi na ruci koja je povukla obarač.
Mora da stigne i do stola za kojim je naređenje izdato.
I upravo zato je komandna odgovornost toliko važna.
Vojnik nije nužno kraj lanca.
Iza njega je pretpostavljeni.
Iza pretpostavljenog je komandant.
A iza komandanta je struktura koja je omogućila funkcionisanje čitavog mehanizma.
U slučaju Tërnja, naša porodica ima pravo da pita:
Ko je komandovao?
Ko je izdavao naređenja?
Ko je znao?
Ko je mogao da spreči zločine?
Ko je morao da kazni počinioce?
I iznad svega:
Zašto odgovornost nikada nije stigla do najvišeg nivoa komandovanja?
Gorka ironija je u tome što je pravda stigla do jednog vojnika, pokucala na vrata jednog drugog oficira, ali nekako nije uspela da pronađe adresu komandovanja.
Ali ovde ne bi trebalo da bude ironije.
Jer iza ove tišine stoje 31 ubijeni civil u Tërnju, 22 člana naše porodice među njima, i 13 tela koja ni danas nemaju grob.
Zato je naš zahtev jednostavan:
Ako postoje dokazi o odgovornosti komandnog lanca, oni moraju biti istraženi.
Ako dokaza nema, neka se kaže da ih nema.
Ali ono što ne možemo prihvatiti jeste da odgovornost uvek završi na najnižem nivou, dok komandni lanac ostane netaknut.
Jer pravda ne može biti stepenište koje se penje samo do mesta na kojem počinje komanda.
Ona mora da ide sve do vrha.
Čak i kada vrh ima ime, uniformu i čin.
Čak i kada se to ime zove Božidar Delić.
