Historia e shpërnguljes së shqiptarëve drejt Turqisë nuk është histori udhëtimesh vullnetare. Ajo është histori dhune, zjarri, urie, kolonizimi dhe marrëveshjesh shtetërore që synonin zbrazjen e trojeve shqiptare. Pas fjalës së butë “shpërngulje” fshihen shtëpi të djegura, toka të grabitura, varre të braktisura dhe familje të tëra që humbën gjuhën, emrin dhe lidhjen me vendlindjen.
Ky nuk ishte thjesht largim i popullsisë. Ishte një proces i gjatë i spastrimit etnik dhe i ndryshimit të dhunshëm të përbërjes demografike të territoreve shqiptare.
Toplica dhe Sanxhaku i Nishit – toka e shqiptarëve e zbrazur me zjarr
Njëra ndër plagët më të rënda u hap gjatë luftërave serbo-osmane të viteve 1877–1878. Ushtria serbe hyri në Toplicë, Nish, Prokuple, Kurshumli, Leskoc, Vranjë, Jabllanicë, Kosanicë dhe Pusta Rekë, duke dëbuar popullsinë shqiptare nga qindra vendbanime.
Burimet historike dëshmojnë se fshatrat e Toplicës, Kosanicës, Jabllanicës dhe zonave përreth banoheshin nga një popullsi e dendur shqiptare. Me përparimin e ushtrisë serbe, shtëpitë u dogjën, pasuritë u konfiskuan dhe banorët u detyruan të largoheshin në mes të dimrit. Lagjja shqiptare e Nishit u dogj, ndërsa refugjatëve iu mohua kthimi në pronat e tyre.
Fëmijë, gra dhe pleq ecën nëpër borë, male dhe pyje pa ushqim, pa strehë dhe pa veshje të mjaftueshme. Shumë prej tyre vdiqën nga të ftohtit, uria dhe sëmundjet. Karvanët e muhaxhirëve lanë pas trupa njerëzish, kafshë të ngordhura dhe gjithçka që një familje kishte krijuar gjatë brezave.
Diplomati britanik Gerald Francis Gould raportonte se banorët paqësorë të Toplicës dhe të luginës së Vranjës qenë dëbuar pamëshirshëm nga shtëpitë e tyre dhe endeshin në gjendje urie. Edhe konsulli austro-hungarez njoftonte për mjerimin, sëmundjet dhe epidemitë ndër refugjatët që arrinin në Kosovë.
Vlerësimet për numrin e të dëbuarve ndryshojnë. Studiues të ndryshëm përmendin nga dhjetëra mijëra deri në mbi njëqind mijë shqiptarë e banorë të tjerë myslimanë të larguar nga territoret që Serbia pushtoi më 1877–1878. Pikërisht nga kjo tragjedi lindi emërtimi muhaxhir, që në Kosovë ende bart dhimbjen dhe kujtesën e vendlindjeve të humbura.
Toplica e sotme administrative ka rreth 2.231 kilometra katrorë dhe nuk është më e madhe se Kosova. Por hapësira historike e dëbimeve ishte shumë më e gjerë se Toplica: ajo përfshinte pjesë të tëra të Sanxhakut të Nishit dhe të Serbisë së sotme jugore. Prandaj tragjedia nuk duhet kufizuar vetëm te një krahinë.
Nga dëbimi ushtarak te shpërngulja e organizuar shtetërore
Pas vitit 1878, politika e zbrazjes së trojeve shqiptare nuk u ndërpre. Ajo vazhdoi në forma të tjera: kolonizim me popullsi sllave, konfiskim pronash, presion ekonomik, dhunë policore, ndalim arsimi, serbizim të emrave dhe trajtim të shqiptarëve si popullsi e padëshiruar.
Më 7 mars 1937, akademiku dhe politikani serb Vasa Çubrilloviq paraqiti memorandumin famëkeq “Dëbimi i shqiptarëve”. Ai propozonte përdorimin e administratës, policisë, tatimeve, propagandës, frikësimit dhe dhunës për t’i detyruar shqiptarët të largoheshin. Ky dokument tregon se shpërngulja nuk ishte vetëm pasojë e rastësishme e luftës, por pjesë e mendimit politik dhe shtetëror për ndryshimin e strukturës etnike të Kosovës.
Marrëveshja jugosllavo-turke e vitit 1938
Më 11 korrik 1938, përfaqësuesit e Mbretërisë së Jugosllavisë dhe të Turqisë përfunduan një konventë për transferimin e 40.000 familjeve, afërsisht 200.000 njerëzve, nga Kosova, Maqedonia Perëndimore dhe vise të tjera të quajtura nga Beogradi “Serbia Jugore”.
Në dokument ata paraqiteshin kryesisht si “turq” ose si popullsi myslimane, por formulimi krijonte mundësi që një numër i madh shqiptarësh të përfshiheshin në shpërngulje. Feja përdorej për t’ua mohuar kombësinë: shqiptari i besimit islam shpallej “turk”, pastaj dërgohej në Turqi si të mos kishte gjuhë, atdhe dhe prejardhje të vetën.
Konventa parashikonte zhvillimin e transferimit ndërmjet viteve 1939–1944. Ajo nuk u zbatua zyrtarisht në përmasën e planifikuar, për shkak të mosmarrëveshjeve për kompensimin, mosratifikimit dhe shpërthimit të Luftës së Dytë Botërore. Megjithatë, politika e presionit dhe valët e largimit drejt Turqisë vazhduan, veçanërisht pas Luftës së Dytë Botërore. Teksti i konventës së vitit 1938 dhe studimi mbi politikën jugosllave të emigrimit e dokumentojnë këtë projekt të inxhinierisë demografike.
Turqia – atdheu i dytë dhe vendi i humbjes së gjuhës
Sot në Turqi jeton një popullsi shumë e madhe me prejardhje të plotë ose të pjesshme shqiptare. Por numri i saktë nuk dihet, sepse regjistrimet moderne turke nuk japin një pasqyrë të plotë etnike. Vlerësimet e cituara zakonisht lëvizin nga rreth 1,3 milion deri në pesë ose gjashtë milion njerëz me rrënjë shqiptare. Pretendimi se janë “dhjetëra milionë” nuk mbështetet nga statistika të verifikueshme dhe nuk duhet paraqitur si fakt.
Ajo që nuk mund të mohohet është shkalla e madhe e asimilimit. Shumë pasardhës të shqiptarëve nuk e flasin më shqipen. Disa dinë vetëm se gjyshi apo stërgjyshja e tyre erdhi nga Kosova, Shkupi, Presheva, Toplica, Sanxhaku, Çamëria ose viset e tjera shqiptare. Emrat janë turqizuar, mbiemrat janë ndryshuar dhe kujtesa familjare është zbehur.
Ata janë qytetarë të Turqisë dhe i gëzojnë të drejtat qytetare sipas ligjit turk, por shqiptarët nuk kanë statusin dhe hapësirën institucionale që do ta garantonte fuqishëm ruajtjen e gjuhës shqipe në arsim dhe në jetën publike. Prandaj është më e saktë të flasim për mungesë të të drejtave të mjaftueshme kulturore e gjuhësore, jo për mungesë absolute të çdo të drejte.
Asimilimi nuk ndodhi vetëm nga kalimi i kohës. Ai u ndihmua nga politikat shtetërore të homogjenizimit, nga mungesa e shkollave shqipe, nga shpërndarja e familjeve në pjesë të ndryshme të Anadollit dhe nga presioni për t’u shkrirë në identitetin turk.
Kur shqiptarit ia ndërruan kombin sipas fesë
Kjo ishte njëra nga padrejtësitë më të rënda: shqiptari ortodoks paraqitej si grek ose sllav, ndërsa shqiptari i besimit islam paraqitej si turk. Kështu, fuqitë dhe shtetet fqinje e copëtuan identitetin shqiptar sipas përkatësisë fetare.
Por shqiptari nuk bëhet turk pse është mysliman, as grek pse është ortodoks dhe as italian pse është katolik. Feja është zgjedhje dhe bindje shpirtërore; kombësia është gjuhë, prejardhje, kulturë, kujtesë dhe lidhje historike me tokën.
Marrëveshja jugosllavo-turke e vitit 1938 ishte pikërisht një përpjekje për ta shndërruar fenë në instrument dëbimi. Serbia kërkonte tokë pa shqiptarë, ndërsa shqiptarët trajtoheshin si material njerëzor që mund të zhvendosej nga një shtet në tjetrin.
Detyrimi ynë ndaj muhaxhirëve
Institucionet e Shqipërisë dhe të Kosovës duhet të kërkojnë hapjen dhe studimin e arkivave serbe, turke, osmane dhe evropiane. Duhet të hartohen regjistra të vendbanimeve shqiptare të zbrazura, të familjeve të dëbuara dhe të pronave të konfiskuara. Historia e muhaxhirëve duhet të mësohet në shkolla dhe të mos mbetet vetëm kujtim familjar.
Duhet gjithashtu të krijohen programe kulturore për shqiptarët e Turqisë: kurse të gjuhës shqipe, botime, qendra kulturore, shkëmbime rinore dhe mundësi për të rizbuluar prejardhjen familjare. Nuk kërkohet armiqësi me popullin turk, por njohje e së vërtetës dhe respekt për identitetin e pasardhësve shqiptarë.
Ata njerëz nuk ikën sepse nuk e donin vendin e tyre. Ikën sepse u dogjën shtëpitë, iu mor toka, iu kërcënua jeta dhe para tyre u hap vetëm një rrugë: mërgimi.
Toplica nuk është vetëm një emër në hartën e Serbisë. Ajo është një varr i madh i kujtesës shqiptare. Sanxhaku i Nishit nuk është kapitull i mbyllur, por dëshmi se si një popull mund të dëbohet nga toka e tij dhe më pas të fshihet edhe nga librat e historisë.
Ne ua kemi borxh muhaxhirëve ta themi të vërtetën: ata nuk e braktisën atdheun – atdheu iu mor me zjarr, me dhunë dhe me marrëveshje të hartuara mbi kokat e tyre.
Shpërndani te miqtë tuja.
