Safet Sadiku, Himarë
Hulumtim (1)
Ka vende që pushtohen me ushtri, ka vende që pushtohen me ligje, ka vende që ndahen me kufij dhe ka vende që, shumë më ngadalë, pushtohen nga emrat, tregimet, mitologjitë dhe kujtesa e shkruar prej të tjerëve.
Shqipëria dhe hapësirat shqiptare kanë njohur të gjitha këto forma ndikimi, sepse historia e tyre është zhvilluar në një prej udhëkryqeve më të vjetra të Evropës, aty ku qytetërime, perandori, gjuhë, fe dhe kultura të ndryshme janë takuar, janë përplasur dhe, herë-herë, janë përzier me njëra-tjetrën.
Himara – një emër me trashëgimi të lashtë ilire Emri i Himarës lidhet me një traditë të lashtë të kësaj treve, sipas së cilës ai mund të ketë prejardhje nga emri i një prijësi të hershëm të zonës.
Kjo tezë, e parë në kuadrin e trashëgimisë ilire dhe të vazhdimësisë së popullsisë vendase, meriton të shqyrtohet jo vetëm përmes burimeve historike, por edhe përmes gjuhësisë historike dhe etimologjisë.
Vetë forma Himarë paraqet një çështje interesante për studimin e marrëdhënieve ndërmjet emërtimeve të lashta të vendbanimeve dhe leksikut të shqipes. Nëse shqyrtohet në raport me fjalët, rrënjët dhe format fonetike të shqipes, mund të evidentohen afërsi që kërkojnë një analizë të veçantë, sidomos nëse ato përputhen me rregullsitë e njohura të zhvillimit historik të gjuhës shqipe.
Prandaj, Himara nuk duhet parë vetëm si një emër gjeografik i trashëguar, por edhe si një gjurmë e pashlyeshme e kujtesës historike të trevës. Emri, vendi, tradita dhe kujtesa popullore shqiptare flasin për rrënjët e trashigimisë, të cilat formojnë së bashku një shtresë dëshmish që ndihmon për të kuptuar më mirë vazhdimësinë e banimit dhe të kulturës së kësaj zone.
Kjo nuk do të thotë se çdo afërsi fonetike midis një emri të lashtë dhe një fjale shqipe përbën automatikisht provë etimologjike, pa marrë në konsideratë edhe ndikimet e mundshme të jashtme. Përkundrazi, pikërisht këtu fillon hulumtimi: duhet të përcaktohen format më të vjetra të emrit, dëshmitë epigrafike e historike, ndryshimet fonetike ndër shekuj dhe lidhja e mundshme me strukturën e leksikut shqip.
Në këtë këndvështrim, Himara mund të jetë një rast i rëndësishëm për të studiuar marrëdhënien ndërmjet toponimisë së lashtë, trashëgimisë ilire dhe gjuhës shqipe. Në këtë trajtim modest duhet të vlerësohen me kujdes edhe tendencat e Greqisë së sotme për ta përvetësuar ose politizuar trashëgiminë historike të Himarës. Pretendime të tilla, kur mbështeten kryesisht në interesa politike, interpretime selektive ose ngjashmëri të pakontrolluara gjuhësore, nuk mund të konsiderohen prova shkencore.
Çdo tezë mbi prejardhjen e emrit dhe identitetin historik të trevës duhet të mbështetet në burime të verifikueshme, në metoda të gjuhësisë historike dhe në një shqyrtim të paanshëm të dëshmive, jo në interesa politike apo në narrativa nacionaliste.
Një shembull interesant për ta kuptuar këtë dukuri është emri Chimaera, ose Kimera, krijesa e mitologjisë greke që përshkruhet si një qenie e përbërë nga pjesë të ndryshme: luan, dhi dhe gjarpër.
Vetë figura e Kimerës është një metaforë e fuqishme për një realitet të përzier, ku elemente të ndryshme bashkohen në një trup të vetëm dhe më pas paraqiten si një e tërë. Por pyetja që lind përtej mitologjisë është: çfarë ndodh kur një mit, një emërtim ose një interpretim i krijuar në një hapësirë tjetër vendoset mbi një territor që ka historinë, popullsinë dhe kujtesën e vet?
Në hapësirat shqiptare, sidomos në ato të lashta të Ilirisë dhe Epirit, mitologjitë e botës greke kanë qenë pjesë e një kontakti të gjatë kulturor. Kjo nuk duhet kuptuar thjesht si një histori “pushtimi të miteve”, sepse marrëdhëniet ndërmjet popujve të lashtë ishin shumë më komplekse. Kishte tregti, luftëra, aleanca, migrime, shkëmbime kulturore dhe ndikime të ndërsjella.
Megjithatë, me kalimin e shekujve, një problem tjetër u shfaq: kur kultura e një qytetërimi bëhet më e fuqishme në shkrim, ajo mund të bëhet edhe më e fuqishme në përcaktimin e mënyrës se si të tjerët do të kujtohen. Kështu, një vend mund të ketë qenë aty përpara se të shkruhej emri i tij në gjuhën e një fuqie tjetër, një popull që sipas dëshmive ka ekzistuar përpara se kronisti i huaj ta përshkruante, siç mund të ketë ndodhur edhe me “popullsitë paraardhëse” të shqiptarëve, dhe një traditë mund të ketë qenë e gjallë përpara se të regjistrohej në librat e një qytetërimi fqinj.
Dhe, pikërisht këtu, historia dhe mitologjia fillojnë të prekin njëra-tjetrën. Shqiptarët kanë jetuar për shekuj në një hapësirë ku mbi të njëjtin territor kanë kaluar ose janë vendosur fuqi të ndryshme: bota helenike e romake, Bizanti, Perandoria Osmane dhe, më pas, shtete me regjime të ndryshme kombëtare e politike në Ballkan. Secila periudhë ka sjellë administratën e saj, gjuhën e saj zyrtare, hartat e saj, mënyrën e vet të emërtimit dhe interpretimin e vet të historisë. Në disa raste, këto ndikime kanë qenë pjesë e natyrshme e zhvillimit historik, por në raste të tjera, emërtimet dhe interpretimet janë përdorur si mjete të politikës.
Prandaj, kur flasim për “mitologjitë e huaja” në vendbanimet shqiptare, nuk duhet të mendojmë vetëm për perënditë, heronjtë dhe përbindëshat e lashtësisë.
Mitologji mund të bëhet edhe një tregim politik që përsëritet aq gjatë, sa, me kalimin e kohës, fillon të merret si e vërtetë absolute. Mund të bëhet mitologji edhe një hartë që e ndryshon kujtesën e një territori, një emër që zëvendëson një emër më të vjetër, një histori që paraqet vetëm njërën palë dhe hesht për tjetrën. Në këtë kuptim, Kimera është një figurë jashtëzakonisht domethënëse.
Ajo është krijesë e përbërë nga pjesë të ndryshme, por paraqitet si një qenie e vetme.
Edhe historia e Ballkanit sidomos kur u zëvendësua me këtë emër selektiv, emri origjinal i Gadishullit Ilirik, shpesh është paraqitur si një “kimerë”, ku gjuhë, popuj, mite dhe territore janë vendosur pranë njëri-tjetrit, ndërsa më pas secila palë është përpjekur ta shpjegojë të tërën sipas këndvështrimit të vet. Por këtu duhet bërë një dallim i rëndësishëm: ndikimi kulturor nuk është i njëjtë me pushtimin politik, dhe prania e një miti grek, romak, bizantin apo osman në një hapësirë shqiptare nuk provon vetvetiu se ai territor ka qenë gjithmonë grek, romak, bizantin apo osman në kuptimin etnik.
Historia nuk mund të ndërtohet vetëm nga mitet. Ajo kërkon gjuhësinë, arkeologjinë, dokumentet, toponiminë, antropologjinë, burimet historike dhe dëshmitë e tjera që mund të krahasohen në mënyrë kritike. Megjithatë, pushtetet e huaja kanë një veçori që mitologjitë nuk e kanë: ato mund të ndërhyjnë drejtpërdrejt në jetën e njerëzve. Një regjim mund të ndryshojë administratën, sistemin arsimor, mënyrën e regjistrimit të popullsisë, emërtimet zyrtare dhe kufijtë administrativë.
Me kalimin e kohës, këto ndryshime mund të ndikojnë edhe në mënyrën se si brezat e rinj e perceptojnë vendin ku kanë lindur. Kjo është arsyeja pse historia shqiptare nuk mund të lexohet vetëm si një varg pushtimesh, por edhe si një histori e vazhdueshme e ruajtjes së identitetit përballë ndryshimeve të imponuara nga jashtë.
Nga lashtësia deri në kohët moderne, shqiptarët kanë jetuar në një hapësirë ku kufijtë politikë kanë ndryshuar shumë më shpesh sesa kujtesa e komuniteteve lokale.
Edhe vendbanimet janë dëshmitarë të kësaj historie.
Një qytet mund të ketë pasur disa emra, një lumë mund të jetë quajtur ndryshe nga banorët vendas dhe ndryshe nga administratat e huaja, një mal mund të ketë mbartur një emër në traditën popullore dhe një tjetër në hartat zyrtare. Emri nuk është gjithmonë thjesht një fjalë.
Shpesh ai është një arkiv i vogël i pushtetit. Prandaj, rikthimi te emrat, toponimet, legjendat dhe traditat vendore nuk duhet të bëhet për të mohuar kulturat e tjera, por për të kuptuar më mirë se si është ndërtuar kujtesa jonë. Një identitet i sigurt nuk ka nevojë të shkatërrojë mitologjinë e fqinjit. Ai ka nevojë të njohë historinë e vet.
Kimera nuk është vetëm një përbindësh i mitologjisë së lashtë greke
Dhe në kohën e sotme, mjerisht, ne si shoqëri dhe si institucione akademike bëjmë pak për njohjen e historisë dhe verifikimin e miteve të huaja në vendbanimet shqiptare. Në fund të fundit, Kimera nuk është vetëm një përbindësh i mitologjisë së lashtë greke.
Ajo mund të lexohet edhe si një metaforë për Ballkanin: një hapësirë ku shumë histori janë bashkuar, ku shumë pushtete kanë lënë gjurmë dhe ku shumë popuj kanë kërkuar ta shpjegojnë të njëjtin territor sipas kujtesës së tyre. Detyra e brezit të sotëm nuk është të krijojë një mitologji të re, por të ndajë mitin nga historia, interpretimin nga fakti dhe kujtesën e imponuar nga kujtesa e trashëguar. Sepse një popull nuk e humb identitetin vetëm kur i pushtohet territori.
Mund të fillojë ta humbasë atë edhe kur harron t’i bëjë pyetjet e duhura për emrat, gjuhën, kujtesën dhe historinë e vendit të vet. Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron kuptimi më i thellë i Kimerës: ajo është një krijesë e përbërë nga shumë pjesë, por pyetja mbetet se kush ia ka vendosur këto pjesë dhe kush ka vendosur ta quajë të tërën me një emër të vetëm.
Himara – kur mitologjia, emri dhe pushteti përpiqen të marrin në pronësi historinë
Në historinë e popujve dhe të territoreve, siç e theksova më sipër, pushteti nuk është ushtruar vetëm përmes ushtrive, armëve dhe administratave, por edhe përmes tregimeve, miteve, emrave dhe mënyrës se si është shkruar dhe si e përcjellë historia. Në periudha të ndryshme, fuqitë e huaja kanë përdorur edhe trashëgiminë mitologjike, emërtimet dhe interpretimet historike për të krijuar lidhje me territore që synonin t’i kontrollonin, t’i administronin ose t’i përfshinin në hapësirën e tyre politike e kulturore.
Një mit i përsëritur brez pas brezi mund të krijojë një kujtesë të caktuar, një emër i vendosur në hartë nga një administratë mund të bëhet, me kalimin e kohës, emërtim i zakonshëm, ndërsa një interpretim historik i përsëritur nga institucionet, shkollat dhe dokumentet mund të fitojë pamjen e një të vërtete të pakontestueshme. Në këtë kuptim, Himara përbën një rast veçanërisht interesant për t’u studiuar, sepse historia e saj është ndërthurur për shekuj me ndikime të ndryshme politike, kulturore dhe gjuhësore, ndërsa miti, emri dhe kujtesa janë bërë pjesë e mënyrës se si ky territor është përshkruar dhe interpretuar.
Prandaj, hulumtimi nuk synon të mohojë asnjë shtresë të historisë, por të shtrojë pyetjen themelore: kur një territor interpretohet përmes miteve, emrave dhe tregimeve të krijuara ose të përcjella nga të tjerët, a mund të ndikojë kjo, me kalimin e kohës, edhe në mënyrën se si ai territor perceptohet, administrohet dhe pretendohet politikisht?
Pse politika shqiptare nuk iu përgjigj dhe ende nuk i përgjigjet me argumente politikës greke?
Në rastin e Himarës, çështja merr një dimension edhe më të ndjeshëm, sepse gjatë periudhës së tranzicionit politik shqiptar janë shfaqur vazhdimisht narrativa, pretendime dhe forma propagandistike që kanë prirje ta lidhin këtë territor me një hapësirë të caktuar historike e kulturore greke. Përmes përdorimit të miteve, simboleve, emërtimeve dhe interpretimeve historike, këto narrativa kanë synuar të krijojnë një lidhje të veçantë midis Himarës dhe botës greke, duke ndikuar edhe në mënyrën se si territori perceptohet jashtë Shqipërisë.
Përballë kësaj, politika shqiptare gjatë më shumë se tri dekadave të tranzicionit shpesh është shfaqur e pasigurt, e ndarë në mes veti dhe pa një strategji të qëndrueshme historike, kulturore e diplomatike për t’iu përgjigjur pretendimeve dhe narrativave që prekin identitetin dhe integritetin territorial të vendit.
Pse ka ndodhur kjo?
A ka qenë mungesë e dijes historike, mungesë e ekspertizës akademike, frikë politike nga përplasja me një shtet fqinj dhe anëtar të Bashkimit Evropian, interesa të ngushta politike, dobësi institucionale apo mungesë e një strategjie shtetërore për mbrojtjen dhe dokumentimin e trashëgimisë historike shqiptare?
Kjo pyetje, dhe të tjerat që lidhen me të, nuk mund të marrin përgjigje vetëm nga bindjet politike.
Ajo kërkon shqyrtimin e dokumenteve, politikave shtetërore, teksteve shkollore, hartografisë, qëndrimeve diplomatike, studimeve akademike dhe mënyrës se si është trajtuar Himara në diskursin publik shqiptar dhe grek gjatë këtyre tri dekadave. Shqipëria nuk mund dhe nuk duhet të jetë e detyruar t’i nënshtrohet politikisht asnjë shteti fqinj, përfshirë Greqinë, vetëm për të siguruar përkrahjen e tij në procesin e anëtarësimit në Bashkimin Evropian. Integrimi evropian duhet të mbështetet mbi kriteret, parimet dhe rregullat e përbashkëta të Bashkimit Evropian, jo mbi kushtëzime dypalëshe që prekin historinë, identitetin, gjuhën, territorin apo të drejtat e një populli tjetër.
Po aq e rëndësishme është që Bashkimi Evropian të mos lejojë standarde të dyfishta: Shqipëria nuk mund të ndëshkohet apo të pengohet në procesin e integrimit thjesht sepse nuk pranon interpretime historike ose kërkesa politike të një shteti anëtar. Nëse kërkohet respektimi i shtetit të së drejtës, atëherë i njëjti parim duhet të vlejë për të gjithë. Dhe, nëse kërkohet respektimi i historisë dhe i të drejtave të komuniteteve, këto standarde duhet të jenë të barabarta.
Marrëdhëniet e mira me Greqinë janë të rëndësishme, por ato nuk mund të ndërtohen mbi nënshtrimin politik të Shqipërisë, as mbi rishkrimin e historisë sipas interesave të ditës. Shqipëria ka të drejtë të mbrojë historinë, identitetin dhe interesat e saj kombëtare, duke i trajtuar njëkohësisht me respekt dhe në mënyrë të barabartë edhe të drejtat e fqinjëve dhe të minoriteteve.
Himarë, gusht 2026
(Dorëshkrime nga sirtari 205)
