____
Imuniteti shqiptar përballë politizimit të fesë.
Në Kosovë, debatet mbi fenë shpesh paraqiten si çështje thjesht lokale. Në realitet, ato bëjnë pjesë në një proces shumë më të gjerë që po prek shoqëri të ndryshme: rishikimin e marrëdhënies midis fesë, identitetit, shtetit dhe lirisë individuale.
Në disa vende ky proces merr formën e një rikthimi te rrënjët historike. Në vende të tjera, shfaqet si largim gradual nga format e forta dhe të politizuara të religjionit. Edhe pse duken të kundërta, të dyja këto dukuri ndajnë të njëjtin impuls: kërkimin e kontrollit mbi identitetin dhe fatin e shoqërisë.
Gjeorgjia ofron një shembull të qartë. Në Adjarë, një pjesë e gjeorgjianëve etnikë që ishin islamizuar gjatë periudhës osmane, pas rënies së Bashkimit Sovjetik u afruan përsëri me traditën ortodokse. Për shumë prej tyre, ky nuk ishte thjesht një ndryshim besimi, por një rikthim te një shtresë e vjetër e identitetit historik. Fenomeni tregon se identiteti kombëtar nuk ndërtohet vetëm mbi bindjen fetare të momentit. Kujtesa, gjuha, kultura dhe trashëgimia shpesh mbijetojnë edhe kur përkatësia fetare e një shoqërie ndryshon. Kur një popull ndien se një pjesë e identitetit të tij po zëvendësohet, ai fillon të kërkojë në të kaluarën ato elemente që e lidhin me historinë e vet.
Në anën tjetër, në disa vende me shumicë myslimane po vërehet një proces i kundërt. Të dhënat e Arab Barometer dhe studime të tjera tregojnë rritje të numrit të njerëzve që deklarohen më pak fetarë ose që distancohen nga praktikat tradicionale, sidomos mes të rinjve. Në Iran, pas dekadash të një sistemi teokratik, kundërshtimi ndaj imponimit fetar, protestat kundër detyrimit të hixhabit dhe kërkesat për më shumë liri individuale kanë bërë të qartë se një pjesë e shoqërisë nuk pranon që shteti të përcaktojë se si duhet të besojë, të vishet apo të jetojë. Kur feja shndërrohet në instrument pushteti, ajo nuk prek më vetëm besimin; prek lirinë.
Pikërisht këtu hapet edhe çështja e Kosovës.
Kosova nuk vjen nga një sistem teokratik. Kushtetuta e saj e përcakton shtetin si laik dhe garanton lirinë e besimit. Sfida, pra, nuk është lufta kundër një feje, por parandalimi që përkatësia fetare të shndërrohet në kriter politik, kulturor apo kombëtar. Problemi nuk është shqiptari që është mysliman. Problemi fillon atëherë kur islami përdoret si projekt politik dhe kur përkatësia fetare tentohet të vendoset mbi identitetin kombëtar, mbi shtetin laik dhe mbi lirinë individuale.
Një mysliman shqiptar është po aq shqiptar sa një katolik, ortodoks, ateist apo person që nuk identifikohet me asnjë fe. Shqiptaria nuk mund të reduktohet në një besim, sepse ajo është më e gjerë: është gjuhë, histori, kulturë, kujtesë dhe përvojë e përbashkët. Shqiptarët nuk u shfaqën në histori me islamizimin. Popullsia shqiptare dhe paraardhësit e saj kanë ekzistuar shekuj përpara ardhjes së Perandorisë Osmane. Krishterimi ishte pjesë themelore e hapësirës shqiptare mesjetare dhe la gjurmë të thella në kulturë, art, arkitekturë, shkrim dhe institucione.
Të rikujtosh këtë nuk është sulm ndaj myslimanëve. Është refuzim për të lejuar që historia shqiptare të fillojë aty ku fillon historia e një feje të caktuar. Dhe pikërisht për këtë arsye, rikthimi te rrënjët historike e kulturore mund të funksionojë si një lloj imuniteti kombëtar. Imuniteti nuk do të thotë luftë kundër dikujt. Do të thotë aftësi për të mbrojtur organizmin nga një ndikim që mund ta dëmtojë. Një shoqëri që njeh historinë e vet, që dallon fenë nga politika dhe që e mbron trashëgiminë e saj, është më pak e cenueshme ndaj çdo ideologjie që synon ta zëvendësojë identitetin kombëtar me një identitet ekskluziv fetar.
Prandaj duhet të jemi të kujdesshëm edhe ndaj ndikimeve të jashtme. Investimet, fondet dhe projektet fetare apo kulturore nga jashtë nuk janë problematike thjesht sepse vijnë nga vende myslimane. Problemi lind kur financimi shoqërohet me agjenda që synojnë ndikim politik, ndryshim të strukturës kulturore ose dobësim të karakterit laik të shtetit. Shteti nuk duhet të ketë frikë nga feja, por feja nuk duhet të ketë pushtet mbi shtetin.
Kosova duhet të mbetet shtet laik jo sepse është kundër fesë, por sepse liria fetare ka nevojë për një shtet që nuk i përket asnjë feje. Në këtë kuptim, kishat, manastiret, traditat e krishtera dhe trashëgimia e hershme shqiptare nuk janë relikte që duhen fshehur. Ato janë pjesë e historisë sonë dhe duhet të njihen e të mbrohen njësoj si çdo pjesë tjetër e trashëgimisë. Të rikthesh kujtesën nuk do të thotë të imponosh fenë. Të njohësh krishterimin si pjesë të historisë shqiptare nuk do të thotë t’ua mohosh shqiptarëve myslimanë identitetin e tyre fetar. Përkundrazi, një komb që e njeh të gjithë historinë e vet bëhet më i fortë.
Stema e “Vëllazërisë Myslimane”
Rikthimi te rrënjët është kulturor dhe historik. Detyrimi fetar është politik. I pari forcon identitetin; i dyti e ngushton atë.
Gjeorgjia tregon se një shoqëri mund të kërkojë në të kaluarën elemente të identitetit të saj. Irani dhe disa shoqëri arabe tregojnë se kur religjioni politizohet dhe imponohet, një pjesë e shoqërisë reagon duke kërkuar më shumë liri. Kosova duhet të nxjerrë mësimin e vet. Ne nuk kemi nevojë të zgjedhim midis islamit dhe krishterimit si dy kampe politike. Kemi nevojë të zgjedhim midis lirisë dhe instrumentalizimit të fesë; midis identitetit të hapur shqiptar dhe reduktimit të shqiptarisë në një identitet fetar; midis shtetit laik dhe politizimit të besimit.
Kjo është beteja e vërtetë. Shqiptaria nuk ka nevojë të luftojë fenë për të mbijetuar. Ajo ka nevojë të mos lejojë që feja të përdoret për ta përkufizuar shqiptarin. Secili ka të drejtë të jetë mysliman, katolik, ortodoks, ateist ose të mos deklarojë asgjë. Por po aq e rëndësishme është e drejta e shoqërisë për ta njohur historinë e vet pa censurë dhe për të refuzuar çdo përpjekje që identitetin kombëtar ta zëvendësojë me një identitet të instrumentalizuar.
Rrënjët nuk janë kthim prapa. Janë kujtesë. Dhe kujtesa është mbrojtje. Në një kohë kur identitetet përdoren gjithnjë e më shumë si mjete politike, shqiptarët duhet ta dinë kush janë, nga vijnë dhe çfarë i bashkon — jo për të përjashtuar tjetrin, por për të mos lejuar që dikush tjetër t’u tregojë se kush janë.
Rikthimi te rrënjët historike dhe kulturore nuk është nostalgji. Është vetëdije. Është rezistencë ndaj instrumentalizimit. Dhe, mbi të gjitha, është imunitet.
