“Shqiptarët janë njerëz me bisht”, sipas Vladan Gjorgjeviqit

____

Ish-prokurorja e EULEX-it, Maria Bamieh, në një intervistë për mediat shqiptare, ndër të tjera deklaroi se gjyqtari i Dhomave të Specializuara, Charles Smith, në vitin 2014 kishte thënë: “Shqiptarët janë kafshë që duhet zbutur”.

Nëse kjo deklaratë është thënë vërtet në këtë formë, atëherë kemi përpara një çështje që nuk mund të kalohet lehtë dhe as të trajtohet si një detaj periferik. Pyetja është e pashmangshme:

Prej nga erdhi ky konstatim i Smith për shqiptarët? Nga u inspirua ky njeri? Kush e ndikoi? Kush e përgatiti këtë qasje?

Për mua, kjo ngre një pikëpyetje serioze mbi burimet intelektuale dhe politike që kanë ushqyer perceptime të tilla për shqiptarët. Por, nëse pretendohet se pas kësaj qëndron Serbia, atëherë duhet të studiohet mirë e mirë biografia e këtij gjyqtari që flet në emër të popullit të Kosovës.

Kur e dëgjova këtë fjali të thnë nga Smith, menjëherë m’u kujtua një fjali e profesorit tim, patriotit dhe veprimtarit të çështjes kombëtare, Isa Demaj. Ai, duke na frymëzuar për çështjet kombëtare, na thoshte se duhet ta lexojmë edhe armikun. Na udhëzonte të njihnim jo vetëm historinë dhe kulturën tonë, por edhe mënyrën se si na kanë përshkruar dhe trajtuar kundërshtarët tanë.

Ai na tregonte elaborate dhe citate të autorëve serbë që denigronin kulturën, kombin dhe identitetin shqiptar.

Më vonë, gjatë jetës sime në Zvicër, rastësisht hasa në disa prej këtyre autorëve serbë të përkthyer në gjuhën gjermane. Në mesin e tyre ishte edhe autori serb me prejardhje vllehe, Vladan Đorđević, dhe vepra e tij:

Die Albanesen und die Großmächte, Leipzig, Verlag von S. Hirzel, 1913

Арнаuti и велике силе, Beograd, 1913

Në kontekst, po veçoj vetëm dy nga citatet e tij famëkeqe:

„Die Albanesen haben keinen nationalen Typus, haben keine einheitliche Sprache, haben kein nationales Territorium, haben nie einen nationalen Staat gebildet, haben sogar nie versucht, zu einem eigenen nationalen Staatswesen zu gelangen.

Në shqip:

“Shqiptarët nuk kanë tip kombëtar, nuk kanë gjuhë të njësuar, nuk kanë territor kombëtar, nuk kanë formuar kurrë një shtet kombëtar dhe madje nuk kanë provuar kurrë të arrijnë krijimin e një shteti të tyre kombëtar.”

Ai kishte shkuar aq larg sa na kishte quajtur njerëz primitivë:

„geschwänzte Menschen“

Fjalë për fjalë: “Njerëz me bisht”.

Dhe më tej:

„Једино међу Арнаутима изгледа као да је и у XIX веку живео још по који репат човек.

Dhe sot?

Sa është e afërt fjalia e Smith “Shqiptarët janë kafshë që duhet zbutur”.

me fjalinë e Gjorgjervićit Arnautet janë “Njerëz me bisht”

A kemi të bëjmë me një deklaratë të tij të shkëputur nga konteksti? Me një bindje personale? Me një formulim të ndikuar nga materiale të caktuara? Apo kemi të bëjmë me një perceptim të ndërtuar më herët dhe të ushqyer nga literaturë, raporte apo elaborate të caktuara?

Këtu duhet të kërkojmë përgjigje dhe prova.

Historia na mëson se dehumanizimi i një populli nuk fillon domosdoshmërisht me armë. Shpesh fillon me fjalë. Fillon duke i mohuar një populli gjuhën, territorin, historinë, kulturën, identitetin dhe të drejtën për të pasur shtet. Pastaj, në një fazë tjetër, ai popull paraqitet si i prapambetur, primitiv, i paaftë për vetëqeverisje ose si një popull që duhet “civilizuar” dhe “zbutur”.

Kjo është arsyeja pse citate të tilla historike nuk duhen parë si fjalë të vdekura në libra të vjetër. Ato duhen studiuar, krahasuar dhe vendosur përballë diskurseve që shfaqen në periudha të ndryshme.

Por pikërisht këtu duhet të jemi edhe më të kujdesshëm: nëse pretendojmë se ekziston një lidhje ndërmjet këtyre diskurseve historike dhe proceseve bashkëkohore, duhet ta dëshmojmë atë lidhje. Nuk mjafton ngjashmëria e fjalëve. Duhen dokumente, burime, dëshmi dhe një zinxhir i verifikueshëm faktesh.

Nëse vërtet ka pasur përgatitje të dosjeve, dëshmitarëve, materialeve apo narrativave të caktuara nga aktorë të jashtëm, atëherë kjo duhet hetuar deri në fund. Nëse ka pasur ndikime të tilla, duhet të dalin në dritë. Nëse nuk ka prova, atëherë duhet të kemi guximin ta themi po aq qartë.

Drejtësia nuk mbrohet me bindje. Mbrohet me prova. Nuk e di! Ndoshta një nga gabimet tona më të mëdha ka qenë vetëkënaqësia.

U mbështetëm shumë në analizat e mediave dhe të disa avokatëve kosovarë se “punët po shkojnë mirë”, se nuk kishte pse të brengoseshim dhe se gjithçka do të përfundonte në favorin tonë. Por një shoqëri serioze nuk duhet ta ndërtojë sigurinë e saj mbi dëshira, deklarata televizive apo optimizëm politik.

Ndoshta, treguesit e arsimit dhe rezultatet e testit PISA duhej të na shërbenin si një kambanë alarmi për gjendjen tonë shoqërore, jo për të na poshtëruar, por për të na kujtuar se kemi probleme të thella me arsimin, mendimin kritik dhe aftësinë për të analizuar informacionin.

Ndoshta kemi menduar se jemi në një nivel botëror, ndërkohë që kemi harruar të ndërtojmë një shoqëri që di të lexojë dokumentet, të kontrollojë burimet dhe të dallojë faktin nga propaganda.

Duket se kemi besuar tepër se do të na ndihmonte një aleat. Ne është dashur ta kuptojmë se, një popull nuk mund t’ia delegojë askujt tjetër mbrojtjen e historisë, identitetit dhe dinjitetit të vet.

Problemi sot nuk është vetëm se si na kanë përshkruar të tjerët historinë e arnautëve. Jo !Problemi është se si po fillojmë ta përshkruajmë ne veten në historinë e së ardhmes.

Po shohim një kategori gjithnjë e më të zëshme të shoqërisë që po bëhet antiperëndimore dhe antiamerikane, ndërkohë që në anën tjetër po shfaqen përpjekje për të përmbysur, relativizuar apo denigruar lashtësinë, historinë, heronjtë dhe kulturën tonë.

Një shoqëri që nuk e mbron dhe nuk e njeh të kaluarën e saj bëhet e pambrojtur ndaj çdo narrative që i ofrohet, pushtohet ngadalë nga brenda si një trup i pushtuar nga metastaza kancerogjene,- dhe në fund, krejt në fund vdekja mbetet zgjidhje, që shuan trupin dhe sëmundjen. Metastaza të tilla kulturore e ideologjikë po pushtojnë nga brenda shoqërinë tonë.

Dikur na thanë se nuk kemi gjuhë, nuk kemi territor, nuk kemi histori, nuk kemi shtet dhe madje jemi “njerëz me bisht”, sot sfida nuk është vetëm t’u përgjigjemi atyre që e kanë shkruar këtë. Por dhe këtyre, që sot, para syve tanë dhe para syve të shtetit po na denigrojnë kulturën dhe vlerat tona kombëtare. Po provojnë që përsëri ta ndryshojnë historinë tonë sipas dëshirave të tyre.