Në historinë e pasur të gjuhës shqipe, ekzistojnë faqe ende të pazbuluara plotësisht, të cilat dëshmojnë për përpjekjet e vazhdueshme të shqiptarëve për të ruajtur gjuhën dhe identitetin e tyre përmes shkrimit, pavarësisht kushteve historike, politike e fetare. Një ndër këto dëshmi është një dorëshkrim i vitit 1868, i shkruar në gjuhën shqipe me alfabetin cirilik, që besohet të jetë krijuar nga një shqiptar ortodoks nga Reka e Epërme – një krahinë malore në pjesën perëndimore të Maqedonisë së sotme së Veriut.
Ky dorëshkrim është një dokument unik, jo vetëm për faktin që përmban tekst në shqip të shkruar me grafi cirilike, por edhe sepse pasqyron një variant dialektor të të folmes së Rekës së Epërme, që shpesh është lënë në harresë nga studimet zyrtare gjuhësore. Përdorimi i alfabetit cirilik nga shqiptarët ortodoksë nuk ishte rastësi: ai lidhej ngushtë me përkatësinë e tyre fetare në kishën ortodokse, ku cirilikja ishte alfabeti liturgjik dhe edukativ.
Në këtë tekst fetar, që ngjan me një predikim ose përkthim të një pjese nga Shkrimi i Shenjtë, përmenden emra si Pjetri dhe Gjoni, dhe flitet për përhapjen e fjalës së Zotit në Maqedoni, për “kanunin” dhe urdhrin hyjnor. Megjithëse është shkruar në cirilik, përmbajtja e tij është pa mëdyshje shqip, duke treguar se autorët e tij janë përpjekur të ruajnë gjuhën amtare brenda një konteksti kulturor dhe fetar që favorizonte gjuhën sllave.
Zbulime të tilla – siç është ky dorëshkrim – janë thelbësore për të kuptuar kontributin e shqiptarëve ortodoksë në ruajtjen dhe zhvillimin e gjuhës shqipe, sidomos në kohë kur alfabeti latin nuk ishte ende i përhapur në mesin e komuniteteve lindore. Ato tregojnë se ndarja fetare nuk e ka ndalur ndjenjën etnike dhe përpjekjet për të ruajtur trashëgiminë gjuhësore.
“Maqedonia është e mbushur me mësimet e apostujve. Apostujt mësuan fjalët e shenjta të Zotit, Pjetri e Gjoni, siç u urdhërua nga Zoti. Ata shkuan dhe e përhapën Ungjillin dhe e vendosën kanunin e shenjtë. Gjoni e do dhe e ruan këtë porosi.”
