Pamje nga protesta e sotshme islamike kundër ndërtimit të një kishe katolike në Zogaj të Vushtrrisë
Valon Jashari, Prishtinë
Beteja për modernitet dhe laicitet në shoqërinë shqiptare mbetet ende e papërmbushur, edhe pse që nga iluministët shqiptarë e deri te dëshmorët e fundit të luftës së UÇK‑së ajo ka qenë një ëndërr dhe një mision i tyre. Kjo betejë, e cila ka filluar që në shekullin XIX me përpjekjet e mendimtarëve të Rilindjes Kombëtare për të shkëputur shoqërinë shqiptare nga prapambetja kulturore dhe ndikimet e huaja, është vazhduar në mënyrë të pandërprerë nga breza të tërë intelektualësh, humanistësh dhe veprimtarësh politikë. Iluministët shqiptarë, të frymëzuar nga mendimi evropian, e shihnin modernitetin si kusht të domosdoshëm për emancipimin shoqëror dhe kombëtar, ndërsa laicitetin si themel të një shteti të drejtë, të barabartë dhe të lirë.
Në periudhat e mëvonshme, sidomos gjatë shekullit XX, koncepti i laicitetit u shndërrua në një element të rëndësishëm të identitetit politik shqiptar. Kjo ide u përforcua edhe më shumë gjatë luftës së fundit në Kosovë, ku dëshmorët e UÇK‑së e artikuluan qartë synimin për një shtet modern, demokratik dhe të orientuar kah vlerat perëndimore. Për ta, moderniteti nuk ishte vetëm një aspiratë kulturore, por një projekt politik që garantonte liri, barazi dhe dinjitet për çdo qytetar, pavarësisht përkatësisë fetare.
Megjithatë, pavarësisht këtyre përpjekjeve historike, shoqëria shqiptare si në Shqipëri, ashtu edhe në Kosovë vazhdon të përballet me sfida të thella në ruajtjen e laicitetit. Ndikimet fetare në hapësirën publike, instrumentalizimi i besimit për qëllime politike, infiltrimet e agjenturave të huaja dhe rrymat radikale që synojnë të sfidojnë rendin kushtetues, paraqesin rreziqe reale për projektin e modernitetit shqiptar. Këto dukuri tregojnë se betejat e iluministëve dhe dëshmorëve nuk janë përmbyllur; ato kërkojnë vazhdimësi, vigjilencë dhe angazhim të ri shoqëror.
Prandaj, ruajtja e laicitetit nuk është vetëm një çështje juridike apo kushtetuese, por një detyrë historike që lidhet drejtpërdrejt me identitetin kombëtar shqiptar dhe me aspiratën për të qenë pjesë e plotë e botës demokratike evropiane. Moderniteti dhe laiciteti mbeten dy shtylla të pandashme të këtij projekti, të cilat kërkojnë mbrojtje të vazhdueshme nga institucionet, intelektualët dhe vetë qytetarët.
Shoqëritë demokratike, rrjedhimisht edhe shtetet demokratike si Kosova një nga demokracitë më të reja evropiane duhet të tregojnë një vigjilencë të lartë sa i përket çështjeve që lidhen me religjionin. Si shtet laik, i përcaktuar qartë në Kushtetutë, ku liria e besimit dhe praktikimit fetar është e garantuar dhe ku institucionet fetare janë të ndara nga shteti, Kosova ka detyrimin që përmes institucioneve kompetente të reagojë me kohë dhe në mënyrë efikase për të ruajtur laicitetin e saj, dhe rrjedhimisht, demokracinë evropiane.
Shoqëritë evropiane, përfshirë atë shqiptare, nga përvoja historike kanë mësuar se religjionet jo rrallë kanë prodhuar konotacione negative në raport me zhvillimin shoqëror dhe demokracinë. Humanistët evropianë dhe shqiptarë, shumica e tyre, e kanë artikuluar qartë se religjioni, nëse nuk është i ndarë nga shteti, shndërrohet në “pengesë për të menduar lirshëm”. Tek shqiptarët, sidomos feja islame, ka kaluar periudha të errëta gjatë pushtimit osman; megjithatë, edhe sot, si pjesë e shoqërisë evropiane, përballemi me probleme elementare që lidhen me ndërhyrjen e rrymave fetare në hapësirën publike. Branko Merxhani, me teorinë e tij të Neo-Shqiptarizmit, synonte modernizimin e kombit shqiptar përmes kulturës, arsimit dhe qytetërimit perëndimor një projekt që mbetet aktual.
Në kontekstin e ngjarjeve të fundit, jo vetëm atyre në Vushtrri, disa rryma radikale islamike po shfaqin hapur tendenca për të sfiduar dhe rrezikuar shtetin laik. Gjatë dekadës së fundit, infiltrimi dhe donacionet e mëdha të agjenturave sllavo‑turke përmes grupeve radikale islamike në Kosovë duke mos përjashtuar as Bashkësinë Islame të Kosovës përbëjnë një shqetësim serioz me pasoja të mundshme në aspektin gjeopolitik shqiptar.
Institucionet dhe partitë politike në Kosovë, kush më pak e kush më shumë, kanë manipuluar me këto grupacione fetare për interesa elektorale dhe ekonomike. Mjafton të përmenden rastet kur dhjetëra liderë partiakë dhe zyrtarë institucionalë marrin pjesë në inaugurime dhe bashkë‑udhëheqje të projekteve fetare, duke shkelur drejtpërdrejt Kushtetutën e Kosovës.
Arrestimet e fundit të disa imamëve në Kosovë sjellin edhe pse me vonesë informacione të mjaftueshme mbi strukturat që qëndrojnë prapa tyre. Do të ishte në interes të shtetit të Kosovës që këto dëshmi të bëhen publike, në mënyrë që qytetarët të jenë më të vetëdijshëm dhe të mos bien pre e rrymave radikale islamike. Deri më tani, nga informacionet e publikuara, prapa disa prej këtyre imamëve është dëshmuar se qëndron BIA serbe. Po ashtu, AKI duhet të japë përgjegjësi para komisioneve kompetente për veprimtarinë e BIA‑s në lidhje me infiltrimin e imamëve dhe të disa grupacioneve të intelektualëve dhe mediave në Kosovë.
BIA serbe, që nga paslufta, ka synuar të depërtojë në Kosovë përmes dy kategorive: komuniteteve fetare dhe disa akademikëve nostalgjikë të Jugosllavisë. Kjo veprimtari ka arritur të krijojë një shtrirje të gjerë në Kosovë, me qëllim sfidimin e institucioneve të shtetit. Imamët islamistë radikalë sot janë ndër sfiduesit më të mëdhenj të shtetit të Kosovës; ata çdo ditë, në hapësira publike dhe në xhami, proklamojnë zbatimin e sheriatit dhe tentojnë të delegjitimojnë çdo simbol kombëtar shqiptar, nga flamuri te figurat historike. Në anën tjetër, nuk është i vogël numri i intelektualëve që dikur ishin funksionarë jugosllavë, e sot shfaqen si islamistë të devotshëm, duke ushtruar ndikim të caktuar në opinion, televizione dhe universitete.
