Dialog me priftin Dom Marjan Uka

Vëllau im në Krishtin, Dom Marjan Uka,

E lexova me shumë vëmendje letrën tënde të hapur dhe ndjeva se, ashtu siç ma drejtove publikisht këtë letër, ishte e drejtë dhe e natyrshme që edhe unë të të përgjigjem publikisht. Jo për të polemizuar me ty dhe as për të mbrojtur veten nga çdo kritikë, por sepse një fjalë e thënë me përgjegjësi meriton një përgjigje po aq të sinqertë. Dua që edhe opinioni publik ta dijë se të respektoj shumë, Dom Marjan, si meshtar, si njeri dhe si vëlla në Krishtin. Pikërisht për këtë arsye po të përgjigjem me zemër të hapur, me mirënjohje, por edhe me bindjet e mia të qarta.

Të falënderoj së pari për respektin që i ke treguar lirisë së ndërgjegjes sime dhe për mënyrën se si e ke trajtuar kthimin tim në Kishën Katolike si një vendim personal, historik, serioz dhe të lirë. Për mua kjo ka një rëndësi të jashtëzakonshme. Besimi nuk mund të imponohet. Ai duhet të lindë nga ndërgjegjja e lirë e njeriut dhe nga marrëdhënia e tij me Hyjin. Pikërisht për këtë e vlerësoj shumë edhe theksin tënd se një njeri mund të jetë njëkohësisht katolik, shqiptar, qytetar aktiv, demokrat, laik dhe i angazhuar në jetën publike. Unë nuk e kam parë dhe nuk e shoh veten si përfaqësues të Kishës apo të ndonjë strukture të saj. Fjalët e mia janë përgjegjësi e imja, bindjet e mia janë të miat dhe dëshmia ime është rruga ime personale.

E pranoj me respekt edhe këshillën tënde që identiteti katolik të mos përdoret si mburojë për një projekt politik apo ideologjik. Por këtu dua të bëj edhe unë një dallim që për mua është thelbësor: nuk e shoh patriotizmin si një ideologji që duhet të zërë vendin e Krishtit. E shoh dashurinë për Atdheun si përgjegjësi njerëzore, morale dhe, për mua, edhe shpirtërore.

Sigurisht që Krishti e ka vendin e Tij më të lartë në shpirtin tim, por bërthama e shpirtit tim do të mbetet gjithmonë Atdheu im. E kam thënë edhe më herët: për mua, Krishti dhe Atdheu ecin bashkë, pa dashur ta krahasoj njërin me tjetrin, pa dashur t’ia zvogëloj madhështinë Zotit dhe pa dashur ta ngre Atdheun mbi Atë që krijoi gjithçka, përfshirë edhe Atdheun tonë. Përkundrazi, duke e konsideruar Atdheun si dhuratë nga vetë Zoti, për mua shtohet edhe më shumë përgjegjësia për ta ruajtur. Dheu i Atit është i shenjtë. Për ne shqiptarët, Atdheu nuk është vetëm tokë fizike, por edhe kujtesë, gjuhë, histori, varre, sakrificë dhe shpirt; është një lidhje që, në kuptimin tim, e bashkon tokën me qiellin dhe njeriun me Hyjin.

E vlerësoj shumë edhe atë që ke shkruar për laicitetin. Për mua, shteti laik nuk është shtet kundër fesë. Përkundrazi, një shtet vërtet laik dhe demokratik duhet të mbrojë lirinë e ndërgjegjes dhe të drejtën e çdo njeriu për të besuar ose për të mos besuar. Prandaj mund ta mbroj lirinë fetare të myslimanit, katolikut, ortodoksit, protestantit, hebreut, ateistit dhe çdo njeriu tjetër, pa hequr dorë për asnjë çast nga e drejta ime për të dëshmuar për Krishtin. Edhe këtu e ndaj plotësisht mendimin tënd se kritika ndaj një ideologjie nuk duhet të shndërrohet në paragjykim ndaj besimtarëve. Mund të kundërshtoj një ide pa urryer njeriun. Mund të kritikoj një qëndrim pa ia mohuar tjetrit dinjitetin.

Më preku veçanërisht ajo që ke shkruar për shqiptarin mysliman si familjar, bashkëkombës, mik dhe vëlla. Askush prej meshtarëve, ndoshta, nuk e di më mirë se ti se zemra ime e do njeriun si krijesë të Zotit, pa dallim feje, përkatësie apo bindjeje. Ti e ke parë këtë nga afër dhe prandaj fjalët e tua për respektin, dashurinë dhe ndërtimin e urave kanë për mua një peshë të veçantë.

Unë ia respektoj besimin çdo shqiptari që e konsideron veten mysliman. Ia respektoj të drejtën e plotë për të besuar atë që dëshiron dhe për ta jetuar ndërgjegjen e tij të lirë. Sidomos sepse edhe unë vetë e kam trashëguar një besim të imponuar deri në pagëzimin tim, dhe kjo përvojë më ka bërë ta kuptoj edhe më thellë se sa e shenjtë është liria e ndërgjegjes së njeriut për të zgjedhur vetë rrugën e tij drejt Zotit.

Por pikërisht për këtë arsye besoj se është obligim i yni të flasim edhe për historinë. T’u tregojmë brezave të sotëm se për shumë prej paraardhësve tanë, përkatësia fetare e trashëguar nuk ishte domosdoshmërisht rezultat i një zgjedhjeje të lirë, siç e kuptojmë sot lirinë e ndërgjegjes, por në periudha të ndryshme të historisë u ndikua dhe u imponua nga pushtimi, presioni, diskriminimi, detyrimi dhe rrethanat e dhunshme historike. Këtë duhet ta studiojmë me seriozitet, pa urrejtje dhe pa e kthyer historinë në armë kundër njerëzve të sotëm. Shqiptari mysliman i sotëm nuk është përgjegjës për historinë që ka trashëguar. Përkundrazi, pikërisht sepse ia respektoj lirinë, dua që ajo liri të jetë e vetëdijshme dhe e informuar.

Dhe po aq qartë dua të them edhe diçka tjetër: nuk jam i obliguar t’i respektoj prijësit fetarë që, sipas bindjes dhe gjykimit tim, manipulojnë me shqiptarët myslimanë, përpiqen t’i largojnë nga historia dhe identiteti i tyre arbëror, apo tentojnë t’i tjetërsojnë në diçka që, në bindjen time, tejkalon edhe kufijtë e moralit, arsyes dhe ligjeve të Zotit. Unë mund ta respektoj njeriun pa qenë i detyruar të respektoj çdo ide, propagandë apo veprim të tij. Dhe besoj se kam të drejtë t’i kritikoj këta prijës aq sa e meritojnë veprimet dhe fjalët e tyre.

Por këtë dua ta bëj pa urrejtje dhe pa e marrë rolin e Gjykatësit. Për shpirtin e tyre lutem gjithashtu, sepse gjykimi përfundimtar nuk më takon mua, por vetëm Zotit. Mund të lutem për njeriun dhe njëkohësisht ta kundërshtoj fuqishëm atë që besoj se është e gabuar ose e dëmshme.

Nuk dua që shqiptari mysliman të humbasë dinjitetin, lirinë apo identitetin e tij. Dua që ai ta njohë historinë, rrënjët dhe veten e tij dhe të jetë i lirë të besojë. Dua që të jetë shqiptar pa pasur nevojë të heqë dorë nga besimi i tij dhe mysliman pa u shkëputur nga historia e popullit të tij. Respekti ndërfetar, për mua, nuk mund të nënkuptojë amnezi historike. Paqja nuk ndërtohet duke harruar të kaluarën, por duke e njohur atë me ndershmëri dhe duke refuzuar që ajo të shndërrohet në urrejtje për të tashmen. Historia duhet të na mësojë, jo të na helmojë.

Në këtë pikë, e çmoj shumë fjalën tënde se besimi nuk imponohet, por dëshmohet dhe propozohet. Kjo është edhe bindja ime. Unë nuk dua të detyroj askënd të besojë. Dua të dëshmoj. Dua të tregoj atë që kam gjetur. Dua t’ua hap sytë atyre që vetë dëshirojnë të shohin. Sepse Krishti nuk ka nevojë për dhunë dhe besimi nuk ka nevojë për imponim. Nëse dikush gjen rrugën drejt Krishtit, dua që ta gjejë me vullnetin e tij të lirë.

Megjithatë, dua të të rrëfej edhe diçka shumë njerëzore. Ditëve të fundit jam ndjerë i tunduar, sepse padrejtësi të mëdha u janë bërë fëmijëve të Krishtit. Edhe këtë e pranoj si pjesë të rrugëtimit tonë, që ka filluar para dy mijë vjetësh dhe vazhdon edhe sot. Edhe fëmijët e tjerë të Krishtit janë tunduar, janë lënduar dhe, qebesa, ndonjëherë kanë gabuar edhe me fjalë që nuk dalin nga mësimi i Krishtit.

E pranoj se nganjëherë tundimi bëhet i vështirë për t’u ndalur kur preket plaga e historisë, sidomos kur shoh njerëz që tallen me ndarjen e dhunshme të fëmijëve të Zotit nga Zoti i tyre në këtë tokë dhe me ata që kanë gjetur përsëri rrugën drejt Krijuesit të tyre. Mërzitem kur sulmohen edhe fëmijët e vegjël që pagëzohen në Krishtin. Mërzitem për të tjerët dhe jo për veten time, sepse veten dhe jetën time ia kam falur tashmë Atij që më drejton. Dhe, siç më ke këshilluar edhe ti, dua të mësoj që edhe në këto momente të mos e humb dashurinë, maturinë dhe përgjegjësinë e fjalës.

Nuk ndihem vetëm për asnjë çast, edhe kur sulmohem nga brenda apo nga jashtë. Sepse e di se qëllimi im nuk është të mposht dikë. Qëllimi im është t’ua hap sytë fëmijëve të Atit të tyre, nëse ata vetë dëshirojnë të kthehen në shtëpi. Edhe në jetën reale fëmija nuk kthehet me dhunë te prindi. Kthehet sepse e merr malli, sepse zemra i digjet për t’i parë prindërit e tij. Kështu e kuptoj edhe ftesën drejt Krishtit: jo si triumf mbi dikë, por si një derë të hapur; jo si luftë kundër një njeriu, por si dëshmi për një të Vërtetë.

E pranoj me respekt edhe këshillën tënde që Krishti të mos zëvendësohet nga kombi, shteti apo ideologjia. Krishti duhet të mbetet Krisht. Kisha duhet të mbetet Kishë. Dhe kombi duhet të mbetet komb. Por unë besoj se këto nuk janë domosdoshmërisht armiq. Mund ta dua Krishtin pa e urryer Atdheun. Mund ta dua Atdheun pa e adhuruar kombin. Mund t’i shërbej shtetit pa e bërë atë idhull. Mund ta mbroj kombin pa e vendosur mbi Hyjin. Mund të jem patriot pa e përjashtuar tjetrin. Dhe mund të jem katolik pa pushuar së qeni shqiptar.

Nëse patriotizmi im humbet dashurinë për tjetrin, atëherë nuk është më patriotizëm, por deformim. Nëse besimi im humbet dashurinë për tjetrin, atëherë nuk është më dëshmi e Krishtit. Dhe nëse fjala ime humbet të vërtetën dhe drejtësinë, atëherë nuk është më guxim, por vetëm zhurmë. Prandaj letrën tënde nuk e shoh si një qortim. E shoh si një kujtesë vëllazërore: “Ec, por ruaje zemrën. Fol, por ruaje fjalën. Dëshmo, por mos e humb dashurinë. Mbro bindjen tënde, por mos ia moho tjetrit lirinë.”

Dhe këtë këshillë do ta mbaj me vete.

Por dua të të falënderoj publikisht, Dom Marjan, për diçka që për mua ka një peshë të jashtëzakonshme: je i vetmi meshtar që, deri tani, e ke hapur derën e zemrës time dhe ke shtrirë bekimin tënd mbi mua. Ndoshta nuk e di se sa shumë mund të vlejë për një njeri një fjalë e tillë. Ndoshta nuk e di se çfarë do të thotë për dikë që është kthyer në një udhë që e konsideron të shenjtë të dëgjojë nga një meshtar: “Mos u ndal. Ec përpara. Krishti është me ty.” Për mua këto nuk janë thjesht fjalë. Janë përgjegjësi.

Prandaj, nëse kam gabuar, dua të kem forcën ta pranoj. Nëse kam folur me tepri, dua të kem përulësinë të korrigjohem. Nëse jam lënduar, dua të mos e kthej plagën në urrejtje. Nëse jam provokuar, dua të mos lejoj që provokimi të më largojë nga Krishti. Por nëse besoj se një e vërtetë duhet thënë, nuk dua të hesht vetëm nga frika se mos dikush mërzitet. Dua të flas me guxim, por edhe me përgjegjësi. Të jem i fortë në bindje, por i përulur në zemër. Patriot pa përjashtuar. Katolik pa poshtëruar. Shqiptar pa ngritur mure. Qytetar pa e shitur ndërgjegjen.

Vëllau im në Krishtin, Dom Marjan, të falënderoj për fjalët, për këshillën, për bekimin dhe për besimin se një njeri mund të dëshmojë për Krishtin pa e humbur dashurinë për tjetrin. Të falënderoj që nuk më ke kërkuar të hesht, por më ke kujtuar si të flas. Nuk më ke kërkuar të heq dorë nga bindja ime, por më ke kujtuar si ta mbroj atë pa ia cenuar tjetrit lirinë. Kjo për mua është vëllazëri.

Unë do të vazhdoj të ec. Do të vazhdoj të dëshmoj. Do të vazhdoj ta dua Krishtin. Do të vazhdoj ta dua Atdheun tim. Do të vazhdoj ta respektoj bashkëkombësin tim, pavarësisht besimit të tij. Dhe do të përpiqem që këto të mos mbeten vetëm fjalë, por të bëhen mënyrë jetese.

Sepse, në fund, siç më kujtove edhe ti, dëshmia më e fuqishme është ajo që jetohet.

Krishti nuk më ka thirrur të fitoj një luftë kundër dikujt. Më ka thirrur të fitoj betejën brenda vetes: kundër urrejtjes, krenarisë, hakmarrjes, padrejtësisë dhe frikës.

Dhe nëse një ditë dikush, duke parë jetën time, më pyet se çfarë më ka bërë të vazhdoj përpara, dua që përgjigjja ime të jetë e thjeshtë:

Krishti.

E nëse më pyet pse e dua kaq shumë këtë tokë, këtë gjuhë, këtë popull dhe këtë Atdhe, përgjigjja ime do të jetë po aq e thjeshtë:

Sepse është dhurata në të cilën Zoti më lejoi të lind, të rritem, të dua, të vuaj, të shpresoj dhe të besoj.

Krishti mbi gjithçka.

Atdheu në zemër.

Njeriu përballë meje, gjithmonë me dinjitet.

Dhe dashuria si ura që duhet të na bashkojë.

Zoti të bekoftë, Dom Marjan. Zoti ta ruajtë zemrën dhe shërbesën tënde.

Dhe nëse rruga ime ndonjëherë bëhet e vështirë, do ta kujtoj bekimin tënd jo si një privilegj, por si një përgjegjësi për të ecur përpara me më shumë përulësi, më shumë urtësi, më shumë guxim dhe, mbi të gjitha, me më shumë dashuri.