Luan – Asllan Dibrani, Gjermani
PISA NUK DËNOI NXËNËSIT – PISA ZBULOI DËSHTIMIN E SISTEMIT ARSIMOR!
Pse nxënësit e Kosovës vazhdojnë të mbeten pothuajse në fund?
Rezultatet e PISA-s 2025 duhet të bien si kambanë alarmi në çdo shkollë, familje dhe institucion të Kosovës. Nxënësit tanë morën vetëm 357 pikë në shkencë, 350 në matematikë dhe 340 në lexim, duke mbetur përsëri ndër pjesëmarrësit me rezultatet më të dobëta.
Por le ta themi qartë: nuk dështuan fëmijët – dështoi sistemi që duhej t’i përgatiste ata!
PISA nuk mat sa faqe mund të mësojë përmendësh një nxënës. Ajo mat nëse ai di të lexojë me kuptim, të analizojë, të argumentojë dhe ta përdorë dijen në jetën reale. Pikërisht këtu zbulohet dobësia më e madhe e shkollës sonë: nxënësit shpesh ngarkohen me informacione, por nuk aftësohen sa duhet të mendojnë në mënyrë të pavarur.
Planprograme të ndryshuara, por mësimdhënie e pandryshuar
Në Kosovë janë ndërruar planprograme, tekste dhe modele të vlerësimit. Në dokumente është kaluar nga mësimi tradicional në të ashtuquajturën “mësimdhënie me kompetenca”. Mirëpo ndryshimi është bërë shpesh në letër, pa i përgatitur mjaftueshëm mësuesit, pa laboratorë, pa biblioteka funksionale dhe pa sistem të vërtetë të kontrollit të cilësisë.
Vetë Strategjia e Arsimit e Kosovës pranon se sigurimi i cilësisë është ndër pikat më të dobëta të arsimit parauniversitar dhe se vlerësimi i performancës së mësuesve nuk është zbatuar sipas planit. Angazhimi i mësuesve në zhvillimin profesional kishte rënë nga 54% më 2015 në vetëm 24,7% më 2019. Pra, nuk mjafton ta ndryshosh kurrikulën; duhet t’i krijosh kushtet që ajo të zbatohet. Strategjia e Arsimit 2022–2026
Disiplina po dobësohet dhe mungesat po normalizohen
Të dhënat e PISA-s janë tronditëse. Në Kosovë:
- 54% e nxënësve deklaruan se kishin munguar së paku një ditë gjatë dy javëve para testimit;
- 56% kishin ikur së paku nga një orë mësimore;
- 35% thanë se bashkëmoshatarët nuk e dëgjojnë mësuesin;
- 24% thanë se nuk mund të punojnë mirë në shumicën ose në të gjitha orët e shkencës.
Kur mungesa nga mësimi bëhet rutinë, kur mësuesi humb autoritetin profesional dhe kur shkolla nuk kërkon përgjegjësi, rezultati nuk mund të jetë tjetër. Disiplina nuk do të thotë frikë ose ndëshkim. Ajo do të thotë rregull, përgjegjësi, respekt për mësuesin dhe përkushtim ndaj dijes. Raporti zyrtar i OECD-së për Kosovën
Është dobësuar trekëndëshi nxënës–mësues–prind
Pa bashkëpunimin e vazhdueshëm ndërmjet nxënësit, mësuesit dhe prindit, shkolla mbetet e vetmuar. Edhe këtu kemi rënie serioze. Në vitin 2025, vetëm 64% e nxënësve në Kosovë deklaruan se prindërit i pyesnin së paku një herë në javë se çfarë kishin bërë në shkollë, krahasuar me 74% më 2022. Vetëm gjysma bisedonin rregullisht me prindërit për problemet që kishin në shkollë, nga 65% më 2022.
Prindi nuk duhet të shkojë në shkollë vetëm kur fëmija merr notë të dobët. Ai duhet të jetë bashkëpunëtor i përhershëm i mësuesit. Ndërsa mësuesi nuk duhet të lihet vetëm përballë klasave të mbingarkuara, mungesës së mjeteve dhe ndërhyrjeve partiake.
Presioni i mësimit fetar jashtë shkollës duhet shqyrtuar seriozisht
Një shqetësim që shtresa intelektuale nuk duhet ta heshtë është zgjerimi i mësimit fetar të pakontrolluar te fëmijët, ndonjëherë edhe në moshë parashkollore.
Duhet të jemi të saktë: raporti i PISA-s nuk e përcakton mësimin fetar si shkak të rezultateve të dobëta të Kosovës. Prandaj nuk mund ta paraqesim këtë si përfundim shkencor pa një studim të veçantë. Mirëpo kemi të drejtë dhe detyrë të kërkojmë hetim institucional: Sa orë kalojnë fëmijët në mësime fetare jashtë shkollës? A u mbetet kohë për lexim, matematikë, shkencë, art dhe sport? Çfarë përmbajtjesh u mësohen dhe kush i kontrollon ato?
Besimi është çështje e lirë dhe private e familjes. Por asnjë organizatë fetare nuk duhet ta zëvendësojë shkollën, ta dobësojë autoritetin e mësuesit apo t’ua mbushë mendjen fëmijëve me frikë, fanatizëm dhe përgjigje të gatshme. Shkolla duhet t’i mësojë të pyesin, të hulumtojnë dhe të arsyetojnë.
Nëse një fëmijë ngarkohet më shumë me mësimin mekanik të teksteve fetare sesa me gjuhën shqipe, shkencën, historinë, matematikën dhe kulturën kombëtare, atëherë familja dhe shoqëria duhet të pyesin seriozisht: cilën të ardhme po i ndërtojmë?
Kjo nuk është luftë kundër besimit. Është mbrojtje e së drejtës së fëmijës për arsim shkencor, laik dhe bashkëkohor.
Telefonat, rrjetet sociale dhe përdorimi pa kriter i inteligjencës artificiale
Nxënësi i sotëm është përballë një vërshimi të përmbajtjeve të shkurtra që ia copëtojnë vëmendjen. Në Kosovë, 32% e nxënësve thanë se pajisjet digjitale i shpërqendrojnë bashkëmoshatarët gjatë shumicës ose të gjitha orëve të shkencës. Ata që përjetonin këtë shpërqendrim morën mesatarisht 16 pikë më pak.
Gjithashtu, 37% e nxënësve deklaruan se përdornin inteligjencën artificiale për të hartuar detyrat me shkrim. Teknologjia mund të jetë ndihmë e madhe, por nëse nxënësi merr përgjigjen e gatshme pa lexuar, pa analizuar dhe pa shkruar vetë, atëherë ajo shndërrohet në një makinë për përtaci mendore.
Shkollat pa mjete dhe politika pa përgjegjësi
Rreth 60% e nxënësve kosovarë ndjekin shkolla ku mungesa e teksteve, pajisjeve, bibliotekave ose materialeve laboratorike e pengon mësimin. Si mund të kërkojmë rezultate evropiane në shkencë kur një pjesë e nxënësve nuk kanë parë eksperiment të vërtetë në laborator?
Arsimi nuk përmirësohet me deklarata ceremoniale, fotografi ministrash dhe reforma që ndryshojnë me çdo qeveri. Nevojiten drejtues shkollash të zgjedhur sipas aftësisë, mësues të trajnuar dhe të vlerësuar, biblioteka e laboratorë funksionalë, si dhe matje vjetore e njohurive.
Çfarë duhet të bëhet?
Kosova ka nevojë për një marrëveshje kombëtare për arsimin:
- mësim intensiv të leximit me kuptim që nga klasat e para;
- rikthim të disiplinës dhe përgjegjësisë në shkollë;
- vlerësim profesional dhe trajnim të vazhdueshëm të mësuesve;
- bashkëpunim të detyrueshëm e të rregullt nxënës–mësues–prind;
- kufizim real të telefonave gjatë mësimit;
- laboratorë, biblioteka dhe pajisje në çdo shkollë;
- kontroll ligjor të çdo forme të mësimit jashtëshkollor që përfshin fëmijët, përfshirë mësimin fetar;
- mbrojtje të shkollës publike laike nga ndërhyrjet partiake dhe ideologjike.
Rezultatet e PISA-s nuk janë thjesht numra. Ato janë paralajmërim për të ardhmen ekonomike, kulturore dhe shtetërore të Kosovës. Një komb që nuk i mëson fëmijët të lexojnë me kuptim, të mendojnë lirshëm dhe të dallojnë faktin nga manipulimi, rrezikon të bëhet pre e çdo propagande politike, fetare apo të huaj.
Kjo gjendje duhet ta shqetësojë thellësisht shtresën intelektuale shqiptare. Heshtja sot do të thotë pranim i padijes nesër. Shkolla duhet t’i kthehet dijes, shkencës, kulturës dhe identitetit kombëtar – sepse aty ndërtohet e ardhmja e Kosovës.
