Prof. Dr. Sabri Tahiri, Gjilan
Nga e drejta për të gjykuar krimet te e drejta për të kërkuar drejtësi të plotë
Verdikti i 16 shtatorit 2026 i Dhomave të Specializuara në Hagë ndaj katër ish-drejtuesve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës – Hashim Thaçi, Kadri Veseli, Rexhep Selimi dhe Jakup Krasniqi – ka hapur një debat të madh juridik, politik dhe shoqëror në Kosovë. Gjykata i shpalli fajtorë për krime lufte që lidhen me ndalim/arrestim arbitrar, trajtim mizor, torturë dhe vrasje, duke i dënuar përkatësisht me 25, 18, 13 dhe 25 vjet burgim. Në të njëjtën kohë, ata u shpallën të pafajshëm për akuzat për krime kundër njerëzimit.
Ky fakt është veçanërisht i rëndësishëm. Ai tregon se vetë trupi gjykues nuk e pranoi të gjithë tezën e Prokurorisë dhe nuk konsideroi të provuar dyshimin për ekzistencën e një sulmi të gjerë ose sistematik ndaj popullsisë civile.
Pyetja më serioze është: a janë provuar përtej dyshimit të arsyeshëm, me prova konkrete dhe të individualizuara, përgjegjësitë e secilit prej katër të dënuarve për secilin prej krimeve për të cilat katërshja në fjalë janë shpallur fajtorë?
Kosova duhet ta kujtojë një fakt të rëndësishëm: Dhomat e Specializuara nuk u krijuan pa pjesëmarrjen e institucioneve të Kosovës. Kuvendi i Kosovës, me votën e deputetëve, miratoi ndryshimet kushtetuese dhe bazën ligjore që mundësuan krijimin e këtij mekanizmi në vitin 2015.
Kjo ishte dëshmi se Kosova pranoi parimin se krimet individuale duhet të hetohen dhe të gjykohen, nëse për to ekzistojnë prova.
Por pranimi i një gjykate nuk do të thotë heqje dorë nga e drejta për ta analizuar dhe kritikuar një aktgjykim. Përkundrazi, respektimi i drejtësisë nënkupton edhe të drejtën për të kërkuar transparencë, arsyetim bindës dhe standarde të njëjta për të gjithë.
Lufta e UÇK-së dhe përgjegjësia individuale
Kosova e viteve 1998–1999 nuk ishte një shtet normal në paqe. Ishte një shoqëri nën represion, dëbime, vrasje, djegie të fshatrave dhe deportime masive. UÇK-ja ishte një formacion gueril pa një zingjir të mirëfillt komandues që vepronte në kushte të jashtëzakonshme, me mungesë armësh, municioni, ushqimi dhe pa një sërë strukturash të konsoliduara administrative e ushtarake.
Kjo rrethanë nuk mund të përdoret për të justifikuar torturën, vrasjen apo keqtrajtimin e një personi të pafajshëm.
Por as rrethanat e jashtëzakonshme të luftës nuk duhet të përdoren për të ndërtuar automatikisht përgjegjësi penale të udhëheqësve politikë e ushtarakë pa provuar lidhjen konkrete të secilit prej tyre me veprat konkrete.
Nëse një person ishte ndaluar sepse dyshohej për spiunazh ose bashkëpunim me strukturat serbe, duhet të provohet veçmas nëse ndalimi ishte arbitrar, çfarë i është bërë atij personi, kush e ka kryer veprën, kush e ka urdhëruar dhe çfarë dinte apo kontrollonte secili prej katër drejtuesve.
Dyshimi për bashkëpunim me armikun nuk është provë për krimin e kryer ndaj të dyshuarit; por ekzistenca e një krimi nuk është as vetvetiu provë e përgjegjësisë së një udhëheqësi.
Në këtë analizë nuk mund të anashkalohet raporti i Dick Marty-t në Këshillin e Evropës i vitit 2011, i cili ngriti pretendime shumë të rënda për trajtim çnjerëzor, vende të fshehta ndalimi dhe trafikim organesh, duke i lidhur këto pretendime me pjesëtarë të UÇK-së.
Raporti pati ndikim të madh politik dhe institucional dhe u bë pjesë e rëndësishme e rrugës që çoi te krijimi i mekanizmave të mëvonshëm të drejtësisë. Por duhet bërë një dallim themelor: raporti i Marty-t nuk ishte aktgjykim gjyqësor dhe pretendimet e tij nuk mund të konsiderohen automatikisht si fakte të provuara penalisht.
Prandaj pyetja legjitime është: sa prej narrativës fillestare të ngritur mbi këto pretendime u shndërrua më vonë në prova të verifikueshme dhe sa prej saj u dobësua ose nuk u provua?
Kjo pyetje është edhe më e rëndësishme sot, kur Gjykata Speciale ka dënuar katër ish-drejtues të UÇK-së për disa krime lufte, por nuk ka pranuar të gjitha akuzat e Prokurorisë.
Një drejtësi e besueshme nuk duhet të nisë nga përfundimi dhe pastaj të kërkojë vetëm prova që e mbështesin atë. Në hetimin e krimeve duhet të shqyrtohen edhe hipotezat alternative.
Pas luftës, Kosova ishte në një gjendje jashtëzakonisht të brishtë. Strukturat institucionale ende nuk ishin konsoliduar, shërbimet serbe kishin përvojë të gjatë operative dhe shoqëria shqiptare ishte e ndarë politikisht ndërmjet forcave të rezistencës paqësore dhe atyre që kishin dalë nga lufta.
Në këtë rrethanë, nuk mund të përjashtohet paraprakisht mundësia që shërbime të huaja të kenë shfrytëzuar përçarjet shqiptare për të nxitur mosbesim dhe konflikte të brendshme.
Kjo nuk është provë se një shërbim serb ka kryer një krim të caktuar. Por është një hipotezë që duhet të hetohet në çdo rast ku ekzistojnë indicie për të.
Rasti “Panda” – një mësim për autorësinë e krimeve
Një shembull domethënës është rasti “Panda” në Pejë, ku më 14 dhjetor 1998 u vranë gjashtë të rinj serbë.
Për vite me radhë krimi u paraqit si një akt i shqiptarëve. Por më vonë vetë Aleksandar Vuçiq deklaroi se nuk kishte prova se autorët ishin shqiptarë dhe kërkoi që rasti të ndriçohej. Në vitin 2025 Vuk Drašković deklaroi publikisht se, sipas informatave që kishte, vrasjet gjatë dhe pas luftës në Kosovë ishin kryer nga UDB-ja serbe dhe shërbimet sekrete prezente në Kosovë me qëllim që t’u atribuoheshin shqiptarëve dhe të përçajnë ata mes veti.
Kjo deklaratë e Draškovićit nuk është në vetvete provë gjyqësore përfundimtare dhe autorësia e rastit duhet të përcaktohet nga hetimet dhe provat. Por ajo ka rëndësi si dëshmi publike e një ish-zyrtari të lartë serb që pretendon se ka pasur informacione për mënyrën se si ishin kryer krimet.
Rasti “Panda” na mëson një parim të rëndësishëm:
Një version fillestar i një krimi, edhe kur përsëritet për vite, nuk bëhet domosdoshmërisht e vërtetë pa u provuar autorësia.
Edhe vrasjet politike të shqiptarëve pas luftës kërkojnë një hetim të plotë dhe të paanshëm. Në shoqërinë kosovare ka ekzistuar prej vitesh bindja se disa prej tyre mund të kenë qenë pjesë e një strategjie për të thelluar përçarjen ndërmjet shqiptarëve.
Sipas kësaj hipoteze, vrasja e një personi nga njëra anë politike do t’i atribuohej palës tjetër, duke prodhuar hakmarrje, akuza dhe armiqësi të reja.
Kjo hipotezë nuk mund të shpallet si fakt pa prova. Por, po aq, nuk duhet të përjashtohet pa hetim vetëm sepse një version tjetër është bërë më i njohur politikisht.
Nëse një shërbim i huaj do të kishte synuar destabilizimin e Kosovës, një mekanizëm i tillë do të ishte jashtëzakonisht efektiv:
vrasje → akuzë → hakmarrje → polarizim → përçarje.
Pyetja themelore për aktgjykimin
Nëse Prokuroria ka ndërtuar tezën se ekzistonte një ndërmarrje e përbashkët kriminale në të cilën katër drejtuesit kishin përgjegjësi për krimet e kryera ndaj personave të konsideruar kundërshtarë, atëherë duhet të shqyrtohet me rigorozitet çdo hallkë të këtij argumenti:
Kush dha urdhrin? Kush e kreu veprën? Kush e dinte? Kush kishte kontroll? Cila është prova konkrete që lidh secilin prej katër të dënuarve me veprën konkrete?
Dhe një pyetje tjetër është po aq e rëndësishme:
A janë shqyrtuar me të njëjtin seriozitet hipotezat alternative për autorësinë dhe motivin e krimeve?
Sidomos në një periudhë lufte dhe paslufte, kur ekzistonin spiunazhi, infiltrimi, dezinformimi dhe interesat e shërbimeve të huaja, kjo nuk është pyetje propagandistike. Është pyetje e metodës së hetimit.
Drejtësia duhet të jetë e njëjtë për të gjithë
Kosova duhet të jetë e gatshme të përballet me çdo krim të kryer nga shqiptarët gjatë dhe pas luftës. Viktimat shqiptare, serbe, rome dhe të çdo përkatësie tjetër kanë të drejtë të njëjtë për drejtësi.
Por drejtësia nuk mund të funksionojë me standarde të ndryshme.
Nëse një krim është kryer nga pjesëtarë të UÇK-së, autorët duhet të përgjigjen.
Nëse është kryer nga struktura serbe, edhe ato duhet të përgjigjen.
Nëse është kryer nga individë për motive politike apo kriminale, edhe ata duhet të përgjigjen.
Dhe nëse një krim është manipuluar që t’i atribuohet një pale tjetër, edhe kjo duhet të zbulohet.
Lufta çlirimtare e një populli dhe krimet individuale të kryera gjatë një lufte mund të jenë dy realitete të ndryshme. Njëri nuk e anulon tjetrin.
Kosova e pranoi Gjykatën Speciale sepse besoi se drejtësia duhet të kërkohet edhe kur ajo është e dhimbshme. Prandaj sot duhet të kërkojmë të njëjtën gjë: drejtësi të plotë, të paanshme dhe të bazuar vetëm në prova.
Verdikti i 16 shtatorit 2026 është i shkallës së parë dhe do të jetë objekt i procedurave të apelit. Për këtë arsye, debati nuk duhet të përfundojë me duartrokitje ose zemërim. Ai duhet të vazhdojë mbi prova, argumente dhe standarde juridike.
Katër ish-drejtuesit e UÇK-së nuk duhet të mbrohen vetëm sepse kanë qenë drejtues të luftës.
Por as nuk duhet të dënohen vetëm sepse kanë qenë drejtues të saj.
Përgjegjësia penale është individuale. Prova duhet të jetë konkrete. Dyshimi duhet të provohet. Hipotezat alternative duhet të shqyrtohen. Dhe drejtësia duhet të jetë e njëjtë për viktimën shqiptar, serb, rom apo për cilindo tjetër, pavarësisht se kush është autori i dyshuar.
Kosova nuk ka nevojë për drejtësi që hakmerret.
Kosova ka nevojë për drejtësi që ndriçon të vërtetën.
Dhe e vërteta e luftës së Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës nuk duhet të shkruhet as nga propaganda e Beogradit, as nga propaganda shqiptare, por nga provat, dokumentet dhe historia e verifikueshme.
Kosova fuqishëm kundërshton dhe proteston kundër padrejtësisë së madhe që i është bërë më 16. Shtator 2026 nga Gjykata Speciale në Hagë, dhe me ngulm kërkon drejtësi për çlirimtarët e vet: Zotin Hashim Thaçin, Zotin Kadri Veselin, Zotin Jakup Krasniqin dhe Zotin Rexhep Selimi.
Më 18 shtator 2026
