DY RRUGËT E KOMPROMISIT QË DO TA HAPNIN RRUGËN E VETME TË SHPËTIMIT
Populli ynë sot gjendet përballë një zgjedhjeje historike, e cila nuk ka të bëjë vetëm me politikën, por me mënyrën se si duam të jetojmë, se si duam ta ndërtojmë shtetin dhe çfarë të ardhmeje duam t’ua lëmë brezave që vijnë.
Ne kemi dy rrugë përpara.
Rruga e parë është rruga e harresës selektive. Sipas kësaj logjike, populli duhet t’i mbyllë sytë para të këqijave që kanë ndodhur pas çlirimit dhe t’i kujtojë vetëm anët pozitive të lirisë: çlirimin nga Serbia, ndërtimin e institucioneve, njohjet ndërkombëtare, shkollat, rrugët, flamurin, ushtrinë dhe mundësinë për të jetuar pa frikën e regjimit serb.
Kjo rrugë mbështetet në idenë se një shoqëri nuk mund të ecë përpara duke jetuar vazhdimisht me zemërim, me akuza dhe me hakmarrje.
Sipas kësaj pikëpamjeje, populli duhet ta pranojë se asnjë shtet i dalë nga lufta nuk bëhet menjëherë i drejtë dhe funksional. Prandaj, përkrahësit e kësaj rruge thonë se ruajtja e stabilitetit është më e rëndësishme sesa hapja e plagëve të vjetra, sepse konfliktet e vazhdueshme politike vetëm e dobësojnë shtetin dhe i japin forcë armiqve të jashtëm.
Kjo rrugë gjithashtu mbështetet në një realitet të hidhur: shumë njerëz që e kanë kapur shtetin ekonomikisht, politikisht dhe juridikisht, janë bërë aq të fuqishëm, saqë qytetari i zakonshëm ndihet tepër i pafuqishëm përballë tyre. Prandaj shumë njerëz zgjedhin heshtjen, jo sepse nuk e shohin të keqen, por sepse nuk besojnë më se mund ta ndryshojnë.
Por kjo rrugë ka edhe një rrezik të madh:
Harresa totale e normalizon të keqen, sepse kur korrupsioni tolerohet për vite me radhë, ai shndërrohet në kulturë. Ndërsa kur padrejtësia falet vazhdimisht, ajo fillon të duket normale.
Mirëpo kur populli mësohet të heshtë para abuzimit, atëherë shteti gradualisht pushon së qeni republikë e qytetarëve dhe bëhet pronë private e grupeve të interesit.
Rruga e dytë është rruga e kujtesës së plotë dhe e ballafaqimit me realitetin. Kjo rrugë kërkon që populli të mos harrojë asgjë: as krimet dhe shtypjen serbe para dhe gjatë luftës, as sakrificën e dëshmorëve, as vuajtjen e popullit, por as korrupsionin, nepotizmin, kapjen e institucioneve dhe zhgënjimin që erdhi pas lirisë.
Kjo qasje nuk e mohon luftën çlirimtare dhe as kontributin e njerëzve që luftuan për Kosovën. Përkundrazi, ajo thotë se meritat e luftës duhet të respektohen, por jo edhe të keqpërdoren si imunitet i përjetshëm politik dhe moral.
Sepse problemi fillon atëherë kur sakrifica e dikurshme shndërrohet në privilegj të përhershëm dhe kur disa njerëz fillojnë të sillen sikur kontributi në luftë u jep të drejtë ta kontrollojnë ekonominë, institucionet, drejtësinë dhe pasurinë publike. Atëherë liria e humb kuptimin e saj qytetar dhe shndërrohet në monopol të një elite.
Kjo rrugë kërkon guxim moral, sepse e vërteta nuk është kurrë e rehatshme. Është më lehtë të jetosh me mite sesa me analiza. Është më lehtë të adhurosh figura politike sesa të kërkosh përgjegjësi prej tyre. Por një shoqëri që nuk është në gjendje ta kritikojë vetveten, mbetet përgjithmonë e burgosur në propagandë.
Nga këndvështrimi moral, një shtet nuk mund të ndërtohet mbi harresën e padrejtësisë. Nga këndvështrimi politik, një demokraci nuk mbijeton pa llogaridhënie. Nga këndvështrimi ekonomik, korrupsioni dhe kapja e shtetit e varfërojnë popullin dhe i detyrojnë të rinjtë të ikin. Nga këndvështrimi historik, popujt që idealizojnë verbërisht liderët e tyre zakonisht përfundojnë duke e humbur edhe lirinë, edhe dinjitetin.
Prandaj, zgjidhja nuk është as urrejtja ndaj gjithçkaje që ka ndodhur pas luftës, e as adhurimi i verbër i gjithçkaje që është bërë në emër të luftës.
Një popull i mençur nuk e përdhos luftën, por as nuk e keqpërdor luftën për ta justifikuar korrupsionin. Nuk e mohon sakrificën, por nuk e lejon askënd ta privatizojë atë sakrificë për interesa personale. Nuk jeton as me amnezi kolektive, as me histeri kolektive.
Sepse shteti nuk shpëtohet duke harruar të vërtetën. Por as duke jetuar vetëm me mllef.
Shteti shpëtohet vetëm atëherë kur qytetari arrin ta shohë të vërtetën e plotë: edhe lavdinë, edhe turpin; edhe heroizmin, edhe abuzimin; edhe lirinë e fituar me gjak, edhe mënyrën se si ajo liri shpesh u keqpërdor nga njerëzit që duhej ta mbronin më së shumti.
Mirëpo zgjidhja më e mirë nuk është as dorëzimi para së keqes dhe as lufta primitive kundër saj me urrejtje dhe hakmarrje.
Zgjidhja më e mirë është ndërtimi gradual i një kulture të re politike dhe qytetare, ku askush nuk është mbi ligjin, ku askush nuk është pronar i shtetit dhe ku askush nuk mund ta përdorë të kaluarën si çek të bardhë për të ardhmen.
Kjo do të thotë se populli duhet të bëjë pesë gjëra themelore.
Së pari, duhet ta ndajë përfundimisht luftën nga pushteti. Lufta çlirimtare është vlerë historike dhe morale e popullit, jo patentë private e individëve apo partive. Meritat për çlirimin duhet të respektohen me dinjitet, por drejtimi i shtetit duhet të varet nga aftësia, ndershmëria dhe vizioni — jo nga fotografitë e vjetra, uniformat apo mitet politike.
Së dyti, duhet të ndërtohet kulturë e llogaridhënies. Në një shtet normal, askush nuk lavdërohet sepse nuk vodhi. Mosvjedhja nuk është heroizëm — është minimum njerëzor dhe institucional. Politikani duhet të matet me rezultate konkrete: sa vende pune krijoi, sa e forcoi drejtësinë, sa e përmirësoi arsimin, sa e ndali korrupsionin, sa e bëri qytetarin të ndihet i respektuar në vendin e vet.
Së treti, populli duhet të çlirohet psikologjikisht nga tribalizmi partiak. Shumë njerëz sot nuk mbrojnë ide apo programe, por mbrojnë “të vetët”, edhe kur ata gabojnë haptazi. Kjo e ka shndërruar politikën në tifozëri futbolli, ku militanti nuk pyet më: “A është kjo e drejtë?” por vetëm: “Kush e tha?”
Dhe kur një shoqëri e humb aftësinë për ta gjykuar të drejtën pavarësisht personit, atëherë ajo fillon të rrëshqasë drejt fanatizmit politik.
Së katërti, duhet investim serioz në arsim dhe kulturë kritike. Sepse shtetet nuk shkatërrohen vetëm nga hajnat. Shkatërrohen edhe nga qytetarët që nuk dinë ta dallojnë propagandën nga e vërteta. Një popull me arsim të dobët manipulohet lehtë me patriotizëm folklorik, me frikë, me fe politike dhe me mite emocionale.
Ndërsa një popull që lexon, analizon dhe mendon kritikisht është shumë më i vështirë për t’u mashtruar.
Së pesti, duhet rikthyer morali publik. Jo morali hipokrit i predikimeve televizive, por morali praktik: të turpërohet hajnia e jo ndershmëria; të respektohet puna e jo lidhja partiake; të vlerësohet dija e jo servilizmi; të admirohet integriteti e jo arroganca e pushtetit.
Sepse asnjë reformë politike nuk funksionon në një shoqëri ku mashtruesi admirohet si “i zoti”, ndërsa njeriu i ndershëm shihet si budalla.
Në fund, populli ynë duhet ta kuptojë një të vërtetë themelore:
Shtetin nuk e shkatërrojnë vetëm politikanët e këqij. Shtetin e shkatërron edhe qytetari që vazhdon t’i mbështesë ata nga frika, nga interesi, nga verbëria partiake apo nga heshtja.
Por po ashtu, shtetin nuk e shpëton një hero i vetëm. E shpëton vetëm një vetëdije kolektive e re, ku qytetari nuk kërkon sundues të fortë, por institucione të forta; kur nuk kërkon shpëtimtarë, por drejtësi dhe kur nuk kërkon mite, por shtet funksional.
Sepse popujt përparojnë vetëm atëherë kur e kuptojnë se liria nuk është fundi i rrugës, por vetëm fillimi i përgjegjësisë.
