Nora Halimi, pedagoge e dizajnere nga Tetova: Rrënjët i kemi në tokë, por qielli është pa kufi

___

HEJZA: Në kohë kur historia rishkruhet, kujtesa kolektive zbehet ose manipulohet dhe realiteti shpesh maskohet me slogane politike e konsumeriste, arti mbetet një nga të vetmet mënyra për të mbajtur ndezur dritën e kujtesës. Jo vetëm për të ruajtur të shkuarën, por për të sfiduar mënyrën si ajo interpretohet. Si i përkthen arti bashkëkohor dhe në veçanti ai shqiptar, nocionet e kujtesës dhe kundërshtimit? A janë artistët sot të interesuar të ngrenë zë përtej estetikës?

NORA HALIMI: E ka thënë Kundera që për të zhdukur popujt fillimisht duhet t’i privojnë nga kujtesa. Sipas tij, identiteti i një kombi është thellësisht i ndërthurur me historinë, letërsinë dhe përvojat e përbashkëta kulturore. Për ta zhdukur një komb, duhet së pari të shkatërrohen librat e tij, të rishkruhet historia dhe të ndërtohet një kulturë e re, e fabrikuar. Ky proces i amnezisë historike, sipas Kunderës, është një akt i qëllimshëm i një pushteti që synon shpërbërjen e identitetit kolektiv të një populli. Pas këtij procesi, sipas tij “populli nis dalëngadalë të harrojë atë që është dhe atë që ka qenë. Dhe, përreth, bota e harron akoma dhe më shpejt”.

Por, harresa nuk është vetëm akt i qëllimshëm, i nxitur shpesh nga politika, ideologjia apo pushteti për të fshirë dhe shtrembëruar të vërtetën dhe kujtesën kolektive, është dhe proces i natyrshëm biologjik dhe psikologjik shumë shpesh edhe i dëshiruar jo për shkak të shpërfilljes, por për shkak të dhimbjes për t’u përballur me të kaluarën dhe me të vërtetat e saj. E thotë po Kundera që “kujtesa nuk është vetëm ruajtje, është edhe dhimbje. Dhe harresa, ndonëse akt i padrejtë është mënyra më njerëzore për të mbijetuar”.

Artistët nuk janë të përjashtuar nga ky realitet dhe shpesh arti i tyre kthehet në një formë rezistence ndaj harresës – duke ruajtur, dokumentuar dhe rikontekstualizuar fragmente që mund të fshihen nga diskursi publik, shoqëror dhe historik. Edhe në artin bashkëkohor shqiptar, ka artistë që e kanë trajtuar konceptin e harresës, veçanërisht në raport me kujtesën kolektive, identitetin, traumën dhe heshtjen shoqërore, si Adrian Paci, Sislej Xhafa, Edi Hila, Petrit Halilaj, Doruntina Kastrati, etj. Këta artistë përmes kujtesës personale, dokumentimit, kritikës dhe riaktualizimit të narrativave të heshtura kanë kontribuar në kundërshtimin e harresës kolektive, duke e kthyer kështu veprën e tyre jo vetëm në një hapësirë rezistence ndaj harresës, por edhe në hapësirë reflektimi dhe fuqizimi të zërave të heshtur ose anashkaluar në diskursin publik.

HEJZA: Piktura, ndonëse heshtje në dukje, flet me gjuhën e së kaluarës, të atyre që nuk e patën mundësinë të dëshmojnë, të atyre që heshtën për shkak të frikës, apo që u harruan nga historia. Arti bëhet kështu arkiv ndjenjash, rebelimi dhe përkujtese. A mund të themi se piktura sot është një mënyrë për të dokumentuar atë që historia zyrtare përpiqet ta fshijë? Si funksionon ngjyra si akt dëshmie? Si mund të harrohet dhe kush e nxit harresën?Si qëndron piktura përballë manipulimit ideologjik të kujtesës kolektive?

NORA HALIMI: Arti mund të kthehet në një arkiv vizual që ruan kujtesën e një epoke të zhdukur dhe dokumenton përpjekjet e artistëve për të ruajtur fragmente të së shkuarës, edhe kur ato janë të dhimbshme ose i përkasin një periudhe të errët të historisë tonë.

E tillë është, për shembull, piktura e artistit Edi Hila, e cila trajton tranzicionin e gjatë dhe të dhimbshëm të shoqërisë shqiptare nga komunizmi në demokracinë e brishtë post-komuniste. E qetë në dukje dhe formë, por e thellë në përmbajtje, piktura e Hilës endet mes kujtesës dhe harresës. Ai përmes peizazheve të braktisura, fasadave të vjetra, rrënojave, ndërtesave dhe imazheve të ngarkuara me një simbolizëm të heshtur dokumenton transformimin urban si metaforë për fshirjen e historisë.

Piktura përballë manipulimit të kujtesës kolektive qëndron si një dëshmi alternative. Ndryshe nga dokumenti apo arkivi zyrtar, ajo nuk pretendon të tregojë “të vërtetën”, por provokon ndjeshmërinë, pyetjen, kujtesën personale. Piktura e bën të dukshme atë që shpesh fshihet: tensionin midis asaj që kujtohet dhe asaj që fshihet, midis narrativës së diktuar dhe përvojës së jetuar. Ngjyra, si çdo element tjetër vizual është në funksion të simbolikës dhe atmosferës që artisti do të përcjell deri tek shikuesi.

HEJZA: Në shoqëritë që kalojnë nga një sistem autoritar në një sistem demokratik, aty shpërfaqet një formë kolektive harrese, ku e kaluara mbetet e paadresuar, e paartikuluar, dhe rrjedhimisht e pambrojtur. Arti shpesh bëhet mjeti i vetëm për ta bërë të pranishëm të papranueshmen. A e ndjen artisti detyrimin për të thyer këtë heshtje kolektive përmes veprës së tij? A është arti më i lirë se vetë liria politike për të folur mbi të vërtetat e vështira? Me çfarë gjuhë flet arti shqiptar sot në këtu te ne ku gjuha e komunikimit të një etnie (shqipja) refuzohet si e padenje për t’u dëgjuar?

NORA HALIMI: Një ndër thëniet më të cituara të shkrimtarit, gazetarit, botuesit, karikaturistit dhe intelektualit italian, Leo Longanesi, i njohur për stilin e tij satirik, shpesh kritik dhe provokues ndaj shoqërisë, politikës dhe zakoneve të kohës së tij, është: “Liria nuk mungon. Mungojnë njerëzit e lirë”.

Edhe në botën e artit, liria nuk mungon, por mungojnë artistët e lirë. Si të gjithë njerëzit edhe artistët mund të jenë të kushtëzuar nga rrethana të ndryshme shoqërore, politike, etj., por megjithatë artist i lirë dhe i pavarur është ai që ka vetëdijen, ndërgjegjen, potencialin dhe guximin të artikulojë të vërteta që nuk i nënshtrohen kufizimeve të retorikës së pushtetit dhe është pikërisht kjo kategori e artistit që ndjen një detyrim moral për të thyer heshtjen kolektive, veçanërisht në shoqëritë që dalin nga regjime autoritare. Në mungesë të një procesi të mirëfilltë përballjeje me të kaluarën, qoftë përmes drejtësisë, diskutimit publik apo institucioneve të kujtesës, arti mund dhe duhet të kthehet në një akt dëshmie dhe ndërhyrjeje etike. Vetëm në kushte lirie, artisti por dhe njeriu në përgjithësi mund të japë më të mirën e tij.

Arti shqiptar flet me gjuhën e artit e cila konsiderohet universale, sepse i tejkalon pikërisht kufijtë gjuhësorë, kulturorë, politikë etj., duke komunikuar përmes ngjyrave, formave, simboleve dhe elementeve tjera figurative. Por, ky fakt nuk e pengon artistin të artikulojë qëndrimin e vet sa i përket mohimit apo refuzimit të përdorimit të gjuhës amtare si mjet komunikimi në sferën publike. E drejta e përdorimit të gjuhës amtare është një e drejtë themelore njerëzore dhe kulturore, e cila garanton që individët dhe komunitetet të mund të komunikojnë, mësojnë, krijojnë dhe shprehen në gjuhën e tyre amë. Kjo e drejtë lidhet ngushtë me identitetin personal, dinjitetin, arsimimin dhe pjesëmarrjen e barabartë në jetën shoqërore, kulturore dhe institucionale.

Heshtja e artistit dhe jo vetëm, në këtë rast rëndon mbi vetëdijen kolektive dhe të ardhmen e brezit tëri. Sfidat janë të paevitueshme, por mënyra se si reagojmë ndaj tyre formëson të ardhmen tonë.

HEJZA: Jo çdo vepër arti është pankartë, sepse çdo vepër e sinqertë arti është një qëndrim. Edhe estetika, për sa kohë është refuzim i vulgaritetit dhe shablloneve, është formë rezistence. Edhe heshtja artistike, kur përballet me realitetin e shtrembëruar, është një lloj klithme. A mund të konsiderohet arti një akt politik, edhe kur ai nuk është i angazhuar në mënyrë të drejtpërdrejtë?

NORA HALIMI: Po, arti mund të jetë një akt politik, por kjo nuk është domosdoshmërisht funksioni i tij. Ai është në marrëdhënie dinamike me politikën, estetikën, kujtesën kolektive, sepse vepra artistike i takon gjithmonë një konteksti të caktuar kohor dhe shoqëror. Kuptimi politik i një vepre nuk qëndron vetëm në përmbajtje, por edhe në kontekstin në të cilin ajo shfaqet. Një vepër që në një shoqëri të hapur mund të perceptohet si thjesht kërkim estetik, reflektim i brendshëm, qëndrim intim, personal, në një regjim të mbyllur mund të shihet si akt politik, rezistencë ndaj pushtetit, ideologjisë, etj.

Pra, arti ka mundësi të jetë politik, por jo detyrim të jetë i tillë. Bëhet politik vetëm atëherë kur artisti me vetëdije zgjedh të ndërhyjë në realitetin përreth dhe të angazhohet drejtpërdrejt në diskursin politik – por jo çdo artist ndjen nevojën të ndërhyjë në këtë mënyrë dhe kjo nuk e bën veprën e tij më pak të rëndësishme. Ndodh që edhe pa qenë arti i angazhuar në mënyrë të drejtpërdrejtë të përjetohet si formë rezistence dhe vetëm përmes ekzistencës së tij të pozicionet politikisht, thjesht sepse nuk përshtatet me diktatin e masës, tregut apo me klimën e një konformizmi të përgjithshëm.

HEJZA: Në kontekste ku identitetet kulturore janë margjinalizuar, zhdukur apo uniformuar me dhunë, arti ka luajtur shpesh rolin e ruajtësit të ADN-së kulturore. Simbolet, ngjyrat, format, madje edhe mënyra e kompozimit bëhen mënyra të të folurit për atë që nuk thuhet dot. Si e përktheni ju – një artiste e një hapësire shumetnike si Maqedonia e Veriut – rolin e artit në ruajtjen dhe mbrojtjen e identitetit kulturor shqiptar?

NORA HALIMI: Është etnia e artistit ajo që bart në vetvete ADN-në kulturore të një populli. Është vet artisti ai që i takon një përkatësie gjuhësore, etnike, kulturore dhe me dashje ose pa dashje kjo përkatësi mund të ndikojë në krijimtarinë e tij, por vepra që ai krijon nuk është e kufizuar domosdoshmërish nga kjo përkatësi. Veprat më të mëdha të artit janë ato që kanë arritur t’i flasin njerëzimit përtej kohës, hapësirës dhe përkatësive etnike. Ato lindin nga një përvojë personale, shpesh e lidhur me identitetin, e rrënjosur në një kontekst specifik kulturor, gjeografik apo historik, por arrijnë të prekin një nerv universal – arrijnë që personalen, intimen ta përkthejnë në universale dhe të bëhen pjesë e kujtesës kolektive të njerëzimit.

Edhe arti që u flet vetëm atyre që ndajnë të njëjtën gjuhë, kombësi apo përvojë, nuk është më pak i rëndësishëm. Konsideroj që në botën e artit, çështja e identitetit, etnisë duhet të llogaritet si pasuri, burim frymëzimi dhe assesi si kufizim. Rrënjët i kemi në tokë, por qielli është pa kufi.

HEJZA: Janë njerëzit e thjeshtë – gratë e heshtura, punëtorët e papërmendur, të zhdukurit pa varr – ata që më së shumti mbeten jashtë kujtesës zyrtare. Por arti mund t’i mbajë gjallë si formë ndjenje, si teksturë, si heshtje që nuk pushon. Sa e ndjen arti përgjegjësinë për t’u bërë zë për ata që nuk kanë zë? A ka piktura fuqi të bëjë të pavdekshëm atë që përndryshe do të ishte i harruar?

NORA HALIMI: Po, arti me të gjitha mediumet e tij, ka fuqinë për të nxjerrë në dritë ata që historia i ka lënë në hije. Historia e artit njeh shumë shembuj artistësh që kanë ngritur zërin për të heshturit. Një shembull i fuqishëm i një artisti që i ka dhënë zë të heshturve dhe të harruarve përmes artit të tij, është Francisko Goja, një nga piktorët më të rëndësishëm spanjollë dhe pararendës i artit modern. Ai e përdori pikturën e tij si mjet për të dokumentuar mizoritë, vuajtjet e popullit, dhunën dhe absurditetin e luftës, në një mënyrë të pashembullt për kohën. Piktura e tij u kthye në zërin e viktimave pa emër, grave, fëmijëve dhe të moshuarve. Goja nuk i idealizoi këto figura, por i portretizoi me një ndjeshmëri dhe brutalitet të vërtetë. Ai e përdori artin si akt moral, si dëshmi kundër harresës se tragjedisë së njerëzve të zakonshëm.

Shirin Neshat, një nga figurat kryesore të artit bashkëkohor iranian, trajton zërin dhe rolin e gruas në shoqëritë e mbyllura patriarkale islamike. Vepra e Anselm Kifer është një përpjekje e thellë për të rikthyer në kujtesë atë që shoqëria shpesh dëshiron ta harrojë, ballafaqimin e drejtpërdrejtë me historinë e errët të Gjermanisë, veçanërisht me traumën e holokaustit dhe trashëgiminë naziste. Doruntina Kastrati, përfaqësuese e Kosovës në Bienalen e Venedikut, amplifikoi zërat e grave të margjinalizuara, duke i sjellë historitë e tyre nga periferia në qendër të diskursit të artit bashkëkohor. Instalimi i Kastratit në këtë Bienale hedh dritë mbi rrëfimet e shpeshta të anashkaluara të grave të punësuara në kushte jo të mira dhe pasojat e shfrytëzimit të punës brenda sektorit industrial të Kosovës së pasluftës.

HEJZA: Në një epokë kur çdo gjë është për t’u parë dhe për t’u konsumuar, dhe ku estetika ngatërrohet shpesh me dekorin, ndodh që arti të kthehet në një “mall të bukur”, të zhveshur nga përmbajtja e thellë. Kjo sfidë është veçanërisht e ndjeshme për ata që punojnë në gjini të ndërlidhura si dizajni grafik dhe piktura. Si e gjen baraspeshën artisti ndërmjet funksionalitetit estetik dhe domethënies konceptuale në kohën kur “e bukura” duket se është kthyer në një kërkesë sipërfaqësore?

NORA HALIMI: Koncepti i artit është kompleks dhe i shumanshëm, ai i referohet një spektri të gjerë përpjekjesh krijuese, performuese që ngjallin përgjigje emocionale, intelektuale ose estetike tek ata që i përjetojnë ato. Nga ana tjetër, dizajni grafik ka një qasje më të orientuar drejt qëllimit dhe komunikimit, shpesh me synim të përhapjes së mesazheve, informacionit, emocioneve dhe ideve në mënyrë vizuale për një audiencë të synuar. Konvergjenca e dizajnit grafik dhe arteve pamore është bërë gjithnjë e më e rëndësishme në praktikat krijuese bashkëkohore. Nëse artistët vizualë zakonisht fillojnë nga një vizion personal ose një shtysë emocionale, duke lejuar që procesi i punës të jetë eksplorues dhe i hapur, dizajnerët grafikë fillojnë me një sërë kufizimesh sepse janë të kushtëzuar për të përmbushur qëllimet e një klienti ose për të komunikuar një mesazh të caktuar për publikun, por pa anashkaluar përvojën estetike. Përkundër dallimeve, këto dy fusha janë pjesë e një spektri kreativ më të gjerë që mbështetet tek një gjuhë vizuale me elemente dhe parime të organizimit të njëjta të cilat vihen në funksion ose nga nevoja për t’u shprehur ose nga nevoja për të komunikuar.

HEJZA: Jetojmë në një kohë kur imazhet konsumohen më shpejt se çdo gjë tjetër – një rrëshqitje me gisht në ekran, një vështrim prej sekondash, një reagim pa reflektim. Në këtë rrjedhë të shpejtë dhe sipërfaqësore, arti përballet me një rrezik të madh: të reduktohet në “pamje të bukura”, që duken mirë por nuk thonë asgjë. A ndiheni ndonjëherë si artiste e sfiduar nga presioni për të qenë “e konsumueshme vizualisht”? Si ruhet thellësia estetike në një kohë ku çdo gjë është kthyer në imazh që duhet pëlqyer, shpërndarë dhe konsumuar menjëherë?

NORA HALIMI: Jetojmë në kohën e imazhit, në një realitet të ri kulturor, teknologjik dhe estetik. Nga rrjetet sociale te reklamat, nga lajmet te arti, jemi të rrethuar nga një fluks i pandërprerë vizual, që e formëson mënyrën si e perceptojmë botën. Sfida reale mendoj që qëndron jo tek prania e imazhit, por tek shpejtësia e konsumit vizual. Unë besoj se detyra e artistit nuk është të ndjekë ritmin e konsumit, por ta sfidojë atë. Gjithsesi, për artistin bashkëkohor, ky realitet i ri duhet parë edhe si sfidë, por edhe si një mundësi njëkohësisht. Një imazh mund të krijojë identitete, të krijojë dhe rrënojë narrativa, të ngrejë vetëdijen kolektive, por edhe të manipulojë mendimin publik. Kjo e bën kohën tonë jashtëzakonisht të fuqishme vizualisht, por edhe shumë të rrezikshme nëse nuk zhvillojmë një ndjeshmëri kritike ndaj imazhit dhe kohës për ta “përtypur” atë. Personalisht, nuk e ndjej këtë presion, si brez jemi prekur pak më vonë nga ky realitet dhe gjatë viteve kam zhvilluar nuhatjen, mekanizmat e seleksionimit të asaj çfarë dua të konsumoj apo jo nga ajo çfarë ofron bota virtuale.

Platformat sociale kërkojnë ritëm, prani, vizualitet të qasshëm dhe këtë artistët duhet ta përjetojnë si një mundësi alternative të ekspozimit të punës së tyre. Dua të besoj që thellësia estetike edhe në këtë realitet të ri vjen si rrjedhojë i të qenit i vërtetë dhe i sinqertë ndaj vetes dhe ndaj asaj që kërkon të thuash përmes artit që krijon. Përballja me këtë realitet të ri kërkon një qasje të balancuar, pa qëndrime absolute, të paktën për momentin.

HEJZA: Në rrjete sociale dhe hapësira publike, arti shpesh kërkohet të jetë “instagramik” – të duket bukur në një kornizë digjitale, të ketë një efekt të menjëhershëm. Por, a e thyen kjo thelbin e artit si proces meditativ, si përballje e ngadaltë me botën dhe vetveten?A mendoni se jemi duke jetuar një krizë të estetikës – ku bukuria nuk shërben më për të nxitur reflektim, por për të garantuar klikime? Në kohën e marketingut universal dhe të shpërndarjes masive të përmbajtjes vizuale, arti duhet të bëjë një zgjedhje të vështirë: të bëhet pjesë e zhurmës apo të zgjedhë heshtjen?

NORA HALIMI: Në epokën e rrjeteve sociale, edhe arti po i nënshtrohet logjikës së tregut të klikimeve,vlerësimit në bazë të statistikave, triumfit të famës mbi meritat, mbi përkushtimin dhe mjeshtërinë e mirëfilltë artistike. Shqetësimi se arti dhe kultura gjithnjë e me tepër po transformohen ne një mjet argëtimi më shumë sesa një hapësirë reflektimi është real.

Shkrimtari Mario Vargas Llosa e përshkruan shoqërinë bashkëkohore si një “shoqëri, civilizim spektakli”, një shoqëri ku spektakli zëvendëson përmbajtjen. Llosa paralajmëron për një botë të kontrolluar nga “pseudospektakli”, ku njerëzit informohen, por nuk mendojnë dhe mbeten të manipulueshëm nga teknologjia dhe oligarkia e platformave. Ai e sheh këtë si krizë të rëndë të estetikës dhe të rolit kritik të kulturës, duke theksuar rëndësinë e rikthimit në mendimin kritik dhe thellësinë intelektuale në art dhe shoqëri. Historia e artit dëshmon për periudha të tilla krize të estetikës edhe në të kaluarën. Arti nuk ka qenë kurrë një fushë statike, e qëndrueshme, përkundrazi, ka evoluar dhe është transformuar vazhdimisht si reagim ndaj krizave kulturore, sociale, politike apo filozofike. Unë dua ta shoh këtë krizë në prizmin e nevojës për rishqyrtim, ripërkufizim. Krizat janë shenja se diçka thelbësore po ndryshon: ndjeshmëria e njeriut, marrëdhënia e tij me botën, me teknologjinë, me shoqërinë. Historia ka treguar se çdo krizë ka sjellë lindjen e formave dhe lëvizjeve të reja që më vonë janë bërë themel i epokave të reja estetike. Edhe brenda kësaj krize, ka artistë seriozë që kanë dashurinë, lirinë dhe guximin që të krijojnë art qe s’ka pse te matet detyrimisht me numër të ndjekësve apo klikimeve, me përurime, çmime dhe dekorata. Këta artistë duhet të rezistojnë, duhet të vazhdojnë të krijojnë jo vetëm për shije të përgjithshme dhe lehtë të konsumueshme. Bashkë me kritikët dhe institucionet kulturore, artistët duhet të mendojnë dhe ndërtojnë strategji se si ta përdorin këtë realitet të ri në favor të artit të mirëfilltë, si të krijojnë një vijë ndarjeje ndërmjet asaj që është serioze dhe e njëmendtë dhe asaj që vetëm të argëton. Në të kundërt, do të kishim një kolaps vlerash dhe ashtu siç paralajmëron Llosa, “argëtimi mund të prodhojë përbindësha.”

HEJZA: Historikisht, gruaja ka qenë shpesh “muza”, inspirim, objekt i të përshkruarit – por më rrallë vetë krijuesja, autorja, interpretuesja e vetvetes. Në historinë e artit shqiptar, zëri krijues i gruas është dëgjuar me vonesë, shpesh i heshtur, i anashkaluar ose i instrumentalizuar. A mund të flasim për një histori të heshtur të gruas shqiptare në art? Si e keni ndjerë këtë mungesë, qoftë në edukimin artistik, qoftë në galeritë dhe ekspozitat publike?

NORA HALIMI: Çështjet gjinore në botën e artit mbeten një sfidë e vazhdueshme dhe aktuale edhe sot, duke formuar mënyrën se si artistët njihen, përfaqësohen dhe kompensohen. Artistet gra vazhdojnë të përballen me sfida sistematike, duke përfshirë këtu nënpërfaqësimin, dallimin në paga dhe pabarazitë në treg, aksesin e kufizuar në pozicione drejtuese në galeri dhe muze, luftën sistematike me stereotipin dhe kategorizimin “art i grave”, etj.

Historikisht, gratë janë përjashtuar nga edukimi formal dhe lëvizjet e mëdha artistike. Gjatë Renesancës, për shembull, gratë rrallë pranoheshin në akademitë e artit dhe kontributet e tyre u lanë në hije nga homologët e tyre burra. Edhe në epokën moderne, dominimi i artistëve burra në koleksionet prestigjioze dhe librat e historisë së artit ka përforcuar margjinalizimin e grave artiste. Edhe ato pak artiste gra që sot trajtohen si figura ikonike në botën e artit duhej të kalonin sfida dhe pengesa të ndryshme për të fituar njohje në një fushë të dominuar nga burrat. Ky realitet dhe këto sfida prekin dhe artistet shqiptare. Historia e artit shqiptar, njësoj si ajo e artit botëror, është e fragmentuar si rezultat i përjashtimit të grave nga narrativa zyrtare. Mungesa e gruas në historinë e artit shqiptar nuk do të thotë se ajo nuk ka ekzistuar, por nuk është vëzhguar, nuk është arkivuar, nuk është dëgjuar. Dhe kjo mungesë nuk është thjesht numerike, është mungesë e kontekstit, mungesë e një analizë të thellë të veprës së tyre apo ndikimit që kanë pasur. Prandaj, kemi nevojë për një rishkrim të historisë së artit nga një këndvështrim analitik, kritik dhe gjithëpërfshirës.

Sot, brezi i ri i artisteve shqiptare po e shtyn përpara këtë ndryshim – por procesi kërkon edhe përfshirjen e institucioneve arsimore, artistike dhe kulturore. Arti duhet të jetë gjithëpërfshirës dhe i larmishëm, duke ofruar mundësi të barabarta për të gjithë artistët, pavarësisht nga gjinia. Si pedagoge, konsideroj që edukimi artistik luan një rol vendimtar në adresimin e pabarazive gjinore duke promovuar gjithëpërfshirjen, duke ofruar mundësi të barabarta për të gjithë artistët dhe duke i inkurajuar artistet e reja për të ndjekur karrierë në art. Por, ky edukim në realitetin tonë, në kontekstin tonë shoqëror, kulturor dhe institucional e promovon gjithëpërfshirjen vetëm në teori, sepse vazhdon të jetë ende thellësisht maskilist. Kjo do të thotë që normat, strukturat e pushtetit, dhe mënyrat se si vlerësohet puna apo kontributi i individëve janë ende të ndërtuara mbi një logjikë që favorizon burrat. Një nga dimensionet më të dhimbshme dhe komplekse të realitetit maskilist është kur edhe vetë gratë, ndihmojnë në ruajtjen e këtij sistemi, duke u bërë pjesë e një “lufte brenda llojit”që e bën edhe më të vështirë çlirimin nga realiteti maskilist.

HEJZA: Gruaja shqiptare shpesh është parë përmes syve të burrit: herë si ikonë nënësh e sakrifice, herë si simbol i ndershmërisë, herë si viktimë. Por rrallëherë është lejuar të artikulojë vetë identitetin e saj, t’i japë formë e zë historisë së përditshme, trupit, shqetësimit, revoltës. Sa e ndjeni presionin për të qenë përfaqësuese e një imazhi kolektiv? Dhe si e përballon artistja shqiptare sot tensionin mes traditës që kërkon heshtje dhe artit që kërkon zë?

NORA HALIMI: Shpesh pritet që të përfaqësojmë më shumë sesa vetëm veten tonë: të jemi zë për gratë, për një brez të caktuar, për një kulturë apo edhe për një narrativë të tërë shoqërore. Kjo ngarkesë simbolike nuk është gjithmonë e drejtë apo e lehtë, sepse ajo mund të kufizojë lirinë e shprehjes individuale, duke të futur në një kornizë përfaqësimi që nuk e ke zgjedhur vetë dhe për më tepër përmes kësaj kornize kalon edhe papërgjegjësia ndaj këtij përfaqësimi.

Nga ana tjetër, ka diçka fisnike dhe fuqizuese në faktin që të jesh përfaqësuese e një realiteti të nënpërfaqësuar – të mund jesh zë për të tjerat, të hapësh rrugë për artistet që vijnë pas. Si, krijuese më intereson më shumë të jem e vërtetë, sesa përfaqësuese. Sepse besoj se sa më e sinqertë të jetë vepra individuale, aq më universale mund të bëhet. Dhe ndoshta, kjo është forma më e fuqishme e përfaqësimit që mund të ofrojë – modelin e nje gruaje qe mendon dhe krijon në mënyrë të lirë, autentike dhe individuale.

HEJZA: Gruaja që pikturon nuk është më ajo që shihet – por ajo që shikon. Është ajo që vendos këndvështrimin, që artikulon të padukshmen, që thyen hierarkinë klasike të autorit dhe objektit. A është kjo përmbysje – nga objekt në subjekt – një nga tensionet që i jep shtysë punës suaj krijuese? Dhe si mund ta shtyjmë më tej këtë transformim në hapësirat publike shqiptare?

NORA HALIMI: Për dekada me radhë, gruaja ka qenë më shumë objekt i paraqitjes sesa subjekt i krijimit artistik. Ajo është parësi “muzë”, si simbol, si trup për t’u interpretuar, por jo si krijuese me zë të vetin.

Përmbysja nga objekt në subjekt është një ndryshim thelbësor, një ndryshim paradigme në historinë e artit. Në shoqëritë si e jona, kjo përmbysje nuk duhet trajtuar vetëm si akt estetik, por edhe emancipues, si një detyrë e vazhdueshme – krijuese, pedagogjike dhe shoqërore – që kërkon vullnet dhe aleancë të artistëve, institucioneve artistike dhe arsimore, lëvizjeve dhe organizatave të ndryshme që mbrojnë të drejtat e grave dhe barazinë gjinore, etj.

HEJZA: Në historinë moderne, kufiri mes dizajnit dhe artit ka qenë gjithmonë subjekt debati: dizajni u perceptua shpesh si “i varur” nga tregu, ndërsa arti si “i lirë”. Dizajni grafik nuk është vetëm estetikë vizuale, por është mënyra si i flasim botës, si krijojmë identitet publik, politik, tregtar e kulturor. Në këtë mes, dizajneri shpesh gjendet në një pozitë që ndërton, ndërkohë që formohet vetë. A është dizajni një art i padukshëm që strukturon botën tonë pa u ndier? Si e përjetoni Ju kufirin midis dizajnit si shërbim dhe dizajnit si akt artistik? A është dizajni në vetvete një akt arti, kur përmes tij strukturohet mënyra jonë e të parë, të kuptuarit dhe të ndërvepruarit me botën?

NORA HALIMI: Arti është një formë e shprehjes njerëzore që përcjell emocione, ide dhe përvoja përmes mediumeve të ndryshme, përfshirë dhe dizajnin. Ai pasqyron kontekste kulturore, sociale dhe historike, duke formësuar dhe duke u formësuar nga bota përreth. Në thelb, dizajni grafik është gjuhë vizuale – një mënyrë për të komunikuar, ndërtuar kuptim, orientuar mendimin dhe ndikuar ndjesinë. Kufiri apo ndarja e dizajnit si mjet komunikimi, si shërbim dhe dizajnit si formë arti varet shumë nga konteksti, qëllimi dhe autonomia që ke si dizajner. Edhe atëherë kur i shërben një klienti, zgjedhjet pavarësisht qëllimit apo funksionit, janë estetike.

Nga ana tjetër, ka momente kur dizajni bëhet formë e pastër e shprehjes personale, kur vizualiteti nuk i shërben thjesht funksionit, por shtron pyetje, nxit reagime, krijon realitete të reja. Historia ka treguar që edhe artet pamore, sikurse dizajni grafik, kanë qenë dhe mbeten të ndikuara nga porositësi – nga ai që financon ose urdhëron veprën dhe kjo në vetvete nuk është domosdoshmërisht negative. Kjo marrëdhënie ka prodhuar disa nga veprat më monumentale të historisë së artit. Kapela Sistine është padyshim një nga shembujt më të qartë të një vepre madhështore që lindi nga një porosi e fuqishme politike dhe fetare. Mikelanxhelo u porosit nga Papati për të pikturuar tavanin e kapelës, dhe më vonë edhe skenën monumentale të Gjykimit të fundit. Mikelanxhelo, megjithatë, nuk ishte thjesht ekzekutues i një porosie, ai solli gjuhën e tij vizuale, vizionin e tij duke krijuar një vepër që shkoi përtej porosisë dhe sot konsiderohet si një nga veprat më të famshme dhe më madhështore të artit botëror. Unë personalisht edhe artet pamore, edhe dizajnin grafik i përjetoj jo thjesht si profesione, por si mënyrë e të menduarit, mënyrë e të jetuarit, si hapësira dinamike ku artistët mund të realizohen vet dhe t’i shërbejnë komunitetit.

HEJZA: Në veprat tuaja si dizajnere, ju keni punuar me projekte identitare – forma që mbartin jo vetëm pamjen, por edhe mesazhin, kujtesën, dhe shpesh një vizion kulturor. Ato janë mënyra për të treguar “kush jemi” dhe “si duam të dukemi”. Kur punoni mbi identitete vizuale, sa ndiheni në rolin e një krijuese që ndërton kujtesën e një institucioni, libri, apo momenti? A është dizajni një mënyrë për të ndërtuar memorien vizuale të një shoqërie?

NORA HALIMI: Po, absolutisht dizajni grafik është një mënyrë shumë e fuqishme për të ndërtuar kujtesën vizuale të një shoqërie. Prej tij varet mënyra se si do të mbahet mend një ngjarje, një libër, një institucion apo një periudhë e caktuar kohore. Kur krijon një identitet vizual – për një festival, një institucion, kur ilustron një libër, kur dizajnon një produkt, dizajneri bën përzgjedhje estetike të ndërgjegjshme që ndikon mënyrën si publiku do ta lexojë, përjetojë dhe ruajë në mendje ballafaqimin me atë përvojë. Në momentin e parë duken si produkte funksionale, por më vonë kthehen në referenca vizuale, në dëshmi periudhash të caktuara kohore.

HEJZA: Ka tendenca që artin sot ta konsiderojnë luks, kurse dizajni – nevojë. Por kur dizajni është i menduar thellë, kur bashkon estetikën me etikën, me funksionin dhe përjetimin emocional, ai mund të bëhet mënyra për ta sjellë artin më afër përditshmërisë, më afër të gjithëve. A mendoni se dizajni është mënyra më e duhur për të përhapur estetikën në përditshmëri?

NORA HALIMI: Dizajni është një formë arti që bashkëjeton me njeriun, që ndikon përditshmërinë tonë nga momenti që hapim sytë në mëngjes e deri kur i mbyllim në mbrëmje. Ai ndikon në mënyrën si e shohim, prekim dhe përjetojmë botën përreth. Dizajni i mirë është edhe luks, edhe nevojë. Ai pasqyron respekt për përdoruesin, konsumatorin, për mjedisin dhe për estetikën e jetës së përditshme.

HEJZA: Artistët shpesh u japin emër vendeve të tyre – më shumë sesa vendet u japin artistëve njohje. Emra si Kodra, Idromeno apo Kaleshi e Adem Kastrati, janë bërë përfaqësues të identitetit kombëtar, shpesh më shumë jashtë kufijve sesa brenda tyre. A është arti shqiptar ende në kërkim të vetes apo është shoqëria ajo që ende nuk di ta njohë vlerën e tij? A jemi ne, si shoqëri, të gatshëm për të ndërtuar një shkollë autoktone që të mos mbetet vetëm nostalgji për të mëdhenjtë e djeshëm?

NORA HALIMI: Emrat e artistëve si Ibrahim Kodra, Kolë Idromeno, Omer Kaleshi dhe Adem Kastrati janë bërë simbole të identitetit kombëtar shqiptar, shpeshherë më të njohur jashtë kufijve sesa në nivel kombëtar, por kjo jo për mungese dëshire dhe jo sepse shoqëria shqiptare nuk e vlerëson artin e saj. Dua ta besoj, që është më tepër çështje informimi dhe ndërgjegjësimi. Kultura e njohjes së artit kombëtar është e vakët dhe është e rëndësishme të krijohet një kulturë që vlerëson dhe promovon artin shqiptar, duke e bërë atë pjesë integrale të identitetit kombëtar dhe të jetës së përditshme.

Procesi i njohjes dhe vlerësimit të këtyre emrave duhet të bëjë bashkë më shumë vullnete. Publiku duhet të informohet dhe të sensibilizohet, jo çdokush ka njohuritë dhe ndjeshmërinë e kultivuar për të bërë dialog me artin. Informimi dhe sensibilizimi duhet të vijë nga kurrikulumet shkollore, nga institucionet përkatëse të artit, nga diskutimet e hapura për artin kombëtar, nga një strukturim më i mirë i mendimit dhe diskursit kuratorial dhe kritik, nga përfshirja e mediave, prania e këtyre artistëve në skenën kombëtare dhe ndërkombëtare, qoftë përmes institucioneve apo edhe me iniciativa private, për të evituar kështu krijimin e një hapësire hermetike që do të përfshinte vetëm “palët e interesit”.

HEJZA: Le t’i kthehemi edhe pak relacionit art-politikë! Shpesh, kur një artist hyn në pushtet, lind një dilemë: a do ta ndryshojë pushteti artin e tij, apo do ta transformojë ai pushtetin përmes artit? Historia ka treguar raste të të dyja skajimeve. Nëse një artist merr pushtetin, si mund të mbrojë integritetin e tij pa e kthyer artin në mjet propagande? A mund të bashkëjetojnë brenda një individi idealizmi i artit dhe realizmi i pushtetit?

NORA HALIMI: Më është bërë dhe herë tjetër kjo pyetje dhe unë vazhdoj të kem të njëjtën përgjigje. Historia dhe përvoja na ka bërë ta perceptojmë pushtetin si burim mundësish, por edhe si instrument manipulimi e dhune, si kufizim të shprehjes së lirë. Ky kufizim bie ndesh me premisën e artit që është liria e shprehjes, pa kurrfarë kufizimi. Ata që janë në pozitë pushteti kanë tendencën t’i bindin njerëzit se bota është ashtu siç e shohin ata që janë në krye, duke ofruar kështu një imazh të një realiteti zyrtar të përhapur nga reklamat dhe format tjera shoqërore, të cilat i janë besuar mediave, përmbajtja e të cilave diktohet kryesisht nga pushteti.

Konsideroj që detyra e artistit dhe e artit është të paraqes jo domosdoshmërish kundër-imazhet e një realiteti të këtillë, por të propozojë imazhe që do t’i vënë në dyshim këto forma dhe këtë realitet. Me fjalë tjera, arti duhet të jetë në funksion të ndërgjegjes shoqërore, në funksion të mbrojtjes së vlerave nga trafikimi dhe abuzimet e pushtetit dhe jo vetëm. Në një shoqëri të lirë pastaj, do ketë gjithmonë nga ata që do ta mbështesin apo do ta kritikojnë njërin realitet apo tjetrin. Unë personalisht jam kundër servilizmit dhe bindjes së verbër dhe jam pro autoriteteve artistike dhe kulturore që shkojnë përtej establishmentit. Por, pavarësisht se arti shihet, shpesh edhe në mënyrë të mitizuar, si i papajtueshëm me pushtetin, ka raste kur duhet të bashkëjetojë me të brenda një njeriu të vetëm.

Në rastet e këtilla, duhet gjetur rruga apo mënyra që arti të mos bëhet instrument i sakrifikimit të faktit real për hir të ndërtimit të një konstruksioni që do të shkëlqente vetëm nga forma dhe jo nga përmbajtja. Kur flitet për pushtetin, më kujtohet gjithmonë një citat i Kunderës që thotë mes tjerash se fuqia riprodhon vesin. Ne duhet të gjejmë mënyra se si ta riprodhojmë virtytin.

HEJZA: Në historinë e artit ka pasur gjithmonë përpjekje për të ngritur zërin kundër padrejtësive, për të sfiduar pushtetin, për të protestuar përmes simbolit. Por shumë herë, përgjigjja e politikës ka qenë injorimi, censura apo instrumentalizimi. Si e përjetoni Ju marrëdhënien mes artit dhe politikës në shoqërinë shqiptare? A është politika një mur që e hesht artin, apo një pasqyrë që arti e thyen me çdo veprim krijues?

NORA HALIMI: Në marrëdhënien mes artit dhe politikës është gjithmonë i pranishëm ky tensioni konstant midis nevojës për shprehje të lirë dhe pushtetit që kërkon kontroll. Në shoqërinë shqiptare këtë marrëdhënie e përjetoj si ambivalente. Këtu në Maqedoninë e Veriut, arti shqiptar në raport me politikën është në gjendje apatie. Një pjesë të artistëve i përjetoj si opozitë pasive në raport me politikën, pjesën tjetër si instrument të saj. Ky instrumentalizim vjen përmes një ekonomie të artit të mbështetur nga qeveria. Rruga përpara kërkon mbështetje për autonomi artistike dhe kulturore, transparencë në financim dhe mbrojtje institucionale për krijuesit.

HEJZA: Kur politika “përkrah” artin – me financime, hapësira, vlerësime – ajo shpesh kërkon të orientojë ose të kontrollojë përmbajtjen. Kjo e bën marrëdhënien me pushtetin një terren të rrëshqitshëm për artistin. A është e mundur një bashkëpunim me institucionet pa kompromentuar lirinë krijuese? Si mund të mbijetojë një artist mes nevojës për mbështetje dhe frikës nga instrumentalizimi politik?

NORA HALIMI: Artisti ndodhet shpesh në një balancë të brishtë mes nevojës për mbështetje dhe frikës nga instrumentalizimi. Ka pak diskutim edhe bashkëpunime me institucionet që nuk e kompromentojnë lirinë krijuese dhe integritetin e artistit, por mbijetesa e tij nuk mund t’i lihet rastësisë.

Për të evituar instrumentalizimin dhe për të mbijetuar njëkohësisht si artist, duhet diversifikim fondesh për të minimizuar varësinë nga fondet shtetërore, mbështetje nga rrjetet e pavarura dhe të huaja, mbikëqyrje shoqërore me angazhim të medias, publikut dhe kritikës, mbrojtje ligjore, etj. Nuk e di sa mund të funksionojë realisht, është raport delikat.

HEJZA: Shpesh e ngatërrojmë edukimin vetëm me dije të ftohta dhe e harrojmë që arti edukon ndjeshmëri, kuptim dhe eupati – cilësi që teknologjia nuk i mëson dot. Shkollat tona, megjithatë, duket se i përjashtojnë këto përmbajtje nga kurrikula. A mund të krijojmë një model edukimi ku arti nuk është lëndë margjinale, por boshti që mban etikën dhe ndjeshmërinë në një shoqëri të shëndetshme? Çfarë roli mund dhe duhet të ketë arti në formimin e qytetarit të së nesërmes?

NORA HALIMI: Së fundmi, kam marrë pjesë në një konferencë ndërkombëtare mbi artet dhe edukimin të organizuar nga Universiteti i Arteve të Tiranës, ku kam prezantuar një punim që vë theksin tek një kornizë arsimore e ridefinuar që lidh diversitetin artistik dhe të menduarit përmes dizajnit me teknologjitë në zhvillim, duke nxitur një mjedis mësimor më gjithëpërfshirës, inovativ dhe kulturalisht më të pasur. Arti dhe edukimi janë thellësisht të ndërthurur, pasi që synojnë të inspirojnë ndryshime, të nxisin mendimin kritik dhe të fuqizojnë individët që të angazhohen me botën në mënyra domethënëse.

Përfshirja e artit në arsim jo vetëm që pasuron aftësitë artistike të studentëve për t shprehur emocionet, idetë dhe përvojat e tyre, por gjithashtu synon të rris ndërgjegjen e tyre shoqërore, mendimin kritik dhe angazhimin qytetar. Studentët përmes edukimit artistik profesional dhe të përgjithshëm mund të bëhen agjentë aktivë të ndryshimit në komunitetet e tyre dhe më gjerë, qytetarë që ngrenë pyetje, provokojnë debat dhe ofrojnë skenare hipotetike rreth drejtimit që mund të marrë shoqëria, teknologjia dhe kultura në të ardhmen.

HEJZA: Për disa artistë, koha është diçka që e ndërtuan vetë në veprat e tyre: si rrjedhje, si përsëritje, si ndërrim, si humbje, si kujtesë. Disa përdorin materiale që degradojnë, që rrjedhin, që thahen – si për të futur kohën brenda përmbajtjes vizuale. Në ç’mënyrë mendoni se koha vepron si një medium më vete në artin pamor? A mund të jetë një vepër që ndryshon me kohën më e vërtetë se një vepër e ngrirë në përjetësi?

NORA HALIMI: Koncepti i kohës në art është një temë e thellë dhe shumëdimensionale që është përdorur nga artistët edhe si subjekt, edhe si medium për të eksploruar ekzistencën, kujtesën, vdekshmërinë dhe transformimin. Nuk mendoj që mediumi i përdorur nga artisti është mase matëse për vërtetësinë e veprës. Sinqeriteti dhe vërtetësia e vet artistit në trajtimin e subjektit si dhe aftësia e tij për ta përkthyer në gjuhë vizuale dhe për ta transmetuar tek publiku është faktori që bën diferencën mes një vepre që mund ti rezistojë kohës dhe një tjetre që nuk le gjurmë.

HEJZA: Nëse arti është një mënyrë për të jetuar më thellë, cilën “ngjyrë” do t’i jepnit sot shpirtit të kohës që po jetojmë?

NORA HALIMI: Njollën e turpit të përjetshëm për mpirjen shpirtërore të njerëzimit, mungesën e ndjeshmërisë ndaj tragjedive njerëzore, indiferencën ndaj gjenocidit të fëmijëve, krimeve dhe dhunës së përditshme. Shoqëria njerëzore po humbet aftësinë për të ndjerë dhe reaguar.