Luan Dibrani, Durrës
- Përkujtim i dhimbjes shqiptare nën pushtimin osman
Kjo pikturë nuk është thjesht art.
Është një akuzë kundër harresës.
Është një dëshmi kundër propagandës.
Është një thirrje për të mos harruar plagët e thella që la pushtimi osman mbi popullin shqiptar, mbi familjen shqiptare, mbi gruan shqiptare dhe mbi vlerat tona të lashta kombëtare.
Për shekuj me radhë, trojet shqiptare jetuan nën hijen e rëndë të Perandorisë Osmane. Ajo nuk erdhi si dritë, por si pushtim. Nuk erdhi me liri, por me nënshtrim. Nuk erdhi me respekt për kombin, gjuhën, besën dhe zakonet tona, por me ushtri, me taksa, me privilegje për të bindurit, me ndëshkime për të pabindurit dhe me përpjekje të vazhdueshme për ta thyer shtyllën shpirtërore të shqiptarëve.
Sot, kur disa zëra të islamizmit politik përpiqen me cinizëm të thonë se shqiptarët e pranuan këtë ndryshim “me qejf”, ne kemi detyrë të përgjigjemi: jo, historia nuk fshihet kaq lehtë. Popujt nuk e ndërrojnë fatin e tyre nën pushtim pa dhimbje. Familjet nuk thyhen pa plagë. Kombet nuk gjymtohen pa terror. Kujtesa shqiptare nuk mund të mbulohet me parulla të ëmbla, kur pas tyre qëndron një histori e gjatë dhune, frike, zjarri dhe shpatash.
Kjo pikturë është përkujtim për ato nëna, motra e bija shqiptare që u goditën në nder; për burrat që u lidhën para syve të familjes; për fëmijët që panë tmerrin; për fshatrat që u dogjën; për kishat që u rrënuan; për familjet që u poshtëruan; për një popull që u përball me një perandori të madhe, por që nuk e humbi kurrë thelbin e vet shqiptar.
Osmanlinjtë dhe terrori mbi familjen shqiptare
Pushtimi osman në trojet shqiptare nuk ishte vetëm pushtim ushtarak. Ishte edhe goditje shpirtërore, kulturore, familjare dhe morale. Osmanlinjtë nuk synonin vetëm tokën. Synonin njeriun. Synonin ndërgjegjen. Synonin besën. Synonin gjuhën. Synonin kujtesën. Synonin ta bënin shqiptarin të harronte se kush ishte.
Në shumë periudha të errëta, dhuna osmane nuk ra vetëm mbi luftëtarët. Ajo ra mbi fshatin, mbi shtëpinë, mbi familjen, mbi gruan, mbi fëmijën, mbi të moshuarin, mbi kishën, mbi varrin, mbi kujtesën dhe mbi çdo shenjë që mbante gjallë shpirtin shqiptar.
Shtëpitë shqiptare u dogjën.
Fshatrat u plaçkitën.
Kishat u rrënuan.
Burrat u ndëshkuan.
Fëmijët u morën.
Gratë u poshtëruan.
Familjet u thyen.
Dhe mbi të gjitha, u sulmua nderi shqiptar.
Terrori osman nuk ishte vetëm dhunë fizike. Ishte edhe terror moral. Ishte përpjekje për ta bërë shqiptarin të ndjehej i vogël para pushtetit, i pafuqishëm para shpatës, i përulur para taksave dhe i detyruar para privilegjeve që i ofronte pushtuesi vetëm atij që pranonte të përulej.
Pikërisht këtë të vërtetë duan ta fshijnë sot propagandistët. Ata duan ta paraqesin pushtimin si “civilizim”, nënshtrimin si “zgjedhje”, dhunën si “besim”, taksat si “rend”, dhe robërinë si “harmoni”. Por kujtesa shqiptare nuk është aq e varfër sa të mashtrohet nga fjalë të bukura.
Gruaja shqiptare nuk ishte plaçkë e osmanlinjve
Gruaja shqiptare nuk ishte plaçkë lufte.
Nuk ishte mall i pushtuesit osman.
Nuk ishte pronë e sulltanit.
Nuk ishte trup pa shpirt në duart e dhunës.
Ajo ishte nderi i shtëpisë, shtylla e familjes dhe shpirti i kombit.
Në historinë shqiptare, gruaja ka qenë më shumë se nënë, motër apo bijë. Ajo ka qenë mbajtëse e gjuhës, e këngës, e besës, e kujtesës dhe e moralit kombëtar. Ajo ka ruajtur zjarrin e shtëpisë kur burrat ishin në luftë, në burg, në arrati apo në varre. Ajo ka mbajtur gjallë fëmijën shqiptar, këngën shqiptare, fjalën shqipe dhe kujtimin e atdheut.
Prandaj, kur pushtuesi osman donte ta thyente shqiptarin, shpesh synonte pikërisht aty ku dhimbja ishte më e madhe: te gruaja, te familja, te nderi. Dhuna ndaj grave nuk ishte vetëm krim ndaj një trupi. Ishte krim ndaj shtëpisë. Ishte krim ndaj familjes. Ishte krim ndaj kombit. Ishte përpjekje për ta gjunjëzuar burrin shqiptar para syve të vet, për ta thyer moralin e familjes dhe për ta plagosur kujtesën e brezave.
Por gruaja shqiptare nuk u shua.
Ajo vuajti, por nuk u zhduk.
Ajo u godit, por nuk u bë hije.
Ajo ra, por nuk e shiti nderin.
Ajo u bë kujtesë.
U bë plagë.
U bë këngë.
U bë qëndresë.
Historia e grave suliote mbetet një nga simbolet më të fuqishme të dinjitetit dhe qëndresës shqiptare. Ato zgjodhën nderin mbi nënshtrimin, lirinë shpirtërore mbi poshtërimin, vdekjen mbi turpin. Ky nuk është vetëm episod tragjik; është monument moral i kombit shqiptar.
Besa shqiptare përballë shpatës osmane
Besa shqiptare nuk ishte fjalë e zbrazët.
Ishte ligj i shpirtit.
Ishte kod i nderit.
Ishte shtylla e shtëpisë.
Ishte kufiri ku shqiptari thoshte: deri këtu, më tej nuk kalon.
Perandoria Osmane mund të kishte ushtri, taksa, pashallarë, vezirë, sulltanë, burgje dhe shpata. Por shqiptari kishte diçka që pushtuesi nuk mund ta blinte lehtë: besën. Kishte moralin e shtëpisë. Kishte kujtesën e gjakut. Kishte ndjenjën se njeriu pa nder nuk është më njeri.
Pushtimi osman e goditi këtë kod. U përpoq ta zëvendësonte me frikë. U përpoq ta blinte me privilegje. U përpoq ta thyente me dhunë. U përpoq ta mbulonte me një rend të huaj politik, administrativ dhe shpirtëror.
Por besa shqiptare mbeti gjallë.
Në male, në fshatra, në këngë, në vaj, në rite, në kujtime, në oda, në gjuhë dhe në zemrën e popullit.
Pikërisht për këtë arsye, sot na dhemb kur disa përpiqen ta paraqesin këtë histori si një kalim të qetë, si një pranim të gëzuar, si një zgjedhje pa dhimbje. Kjo është tallje me historinë. Është përbuzje ndaj plagëve të popullit tonë.
Taksat, privilegjet dhe mekanizmi i nënshtrimit osman
Perandoritë nuk sundojnë vetëm me shpatë. Ato sundojnë edhe me sistem. Dhe pushtimi osman në trojet shqiptare ndërtoi një sistem ku njeriu shpesh vihej para zgjedhjeve të rënda: të mbante identitetin e tij dhe të paguante çmimin, ose të përulej dhe të merrte privilegje.
Taksat diskriminuese, presioni administrativ, favorizimi i të bindurve, ndëshkimi i të pabindurve, rrëmbimet, shërbimet e detyruara dhe nënshtrimi i strukturave vendore ishin pjesë e një mekanizmi të gjatë pushteti.
Dikush u thye nga frika.
Dikush u thye nga varfëria.
Dikush u thye nga dhuna.
Dikush u thye nga dëshira për privilegj.
Dikush u bë shërbëtor i pushtuesit për një post, një titull, një favor apo një copë pushtet.
Edhe atëherë, si sot, kishte njerëz që përfitonin nga pushteti dhe pastaj e quanin nënshtrimin “mençuri”. Kishte njerëz që e shisnin dinjitetin dhe pastaj i mësonin të tjerët për moralin. Kishte njerëz që, për t’u afruar me oborrin e sulltanit, ishin të gatshëm ta mohonin dhimbjen e popullit të vet.
Kjo është arsyeja pse historia duhet thënë qartë: pushtimi osman nuk ishte periudhë e pafajshme. Ishte periudhë e rëndë, me plagë të thella, me nënshtrim, me dhunë, me përçarje, me shkatërrime dhe me përpjekje për ta kthyer shqiptarin në njeri pa kujtesë.
Islamizmi politik dhe zbukurimi i pushtimit osman
Duhet bërë dallim i qartë: ne nuk jemi kundër besimtarëve të thjeshtë. Nuk jemi kundër fesë si besim personal. Nuk jemi kundër njeriut që lutet, beson dhe jeton në paqe me kombin e vet.
Por jemi kundër islamizmit politik.
Islamizmi politik nuk është besim i thjeshtë. Është ideologji pushteti. Është përpjekje për ta përdorur fenë si mjet ndikimi, si armë politike, si mburojë për të falsifikuar historinë dhe si projekt për ta larguar shqiptarin nga boshti i tij kombëtar.
Kur islamizmi politik përpiqet ta zbukurojë pushtimin osman, ai nuk po mbron fenë. Po mbron perandorinë. Po mbron sulltanatin. Po mbron pushtetin. Po mbron një narrativë të huaj që kërkon t’i thotë shqiptarit: harroje dhimbjen tënde, harroje nderin tënd, harroje gruan shqiptare, harroje besën, harroje dhunën, harroje zjarrin, harroje shpatën.
Jo.
Ne nuk harrojmë.
Nuk harrojmë terrorin osman mbi familjen shqiptare.
Nuk harrojmë dhunën mbi gratë.
Nuk harrojmë taksat poshtëruese.
Nuk harrojmë fëmijët e marrë.
Nuk harrojmë kishat e rrënuara.
Nuk harrojmë fshatrat e djegura.
Nuk harrojmë përpjekjen për ta thyer moralin shqiptar.
Dhe nuk pranojmë që sot kjo histori të përqeshet nga ideologë që duan ta shndërrojnë pushtimin në nostalgji.
Historia nuk fshihet me cinizëm
Sot, disa përpiqen të bëjnë shaka me historinë. Të ironizojnë dhimbjen. Të relativizojnë dhunën. Të përqeshin kujtesën. Të thonë se gjithçka ishte zgjedhje, gjithçka ishte harmoni, gjithçka ishte paqe.
Por një popull nuk rri shekuj nën perandori pa plagë.
Një kulturë nuk goditet pa dhimbje.
Një familje nuk thyhet pa terror.
Një grua nuk poshtërohet pa u plagosur një komb i tërë.
Një gjuhë nuk mbijeton pa luftë shpirtërore.
Një besë nuk ruhet pa sakrificë.
Dhuna osmane ndaj popullit shqiptar nuk mund të mbulohet me fjali të buta. Pushtimi osman nuk mund të paraqitet si përrallë orientale, kur në kujtesën tonë ai ka lënë zjarr, hi, lot dhe plagë.
Kjo është arsyeja pse arti ka rëndësi. Sepse piktura flet aty ku propaganda hesht. Ajo nuk i lejon gënjeshtrës të bëhet histori. Ajo e nxjerr dhimbjen para syve. Ajo e bën kujtesën akuzë. Ajo i tregon botës se populli shqiptar nuk ishte pa zë, pa nder dhe pa shpirt.
Gratë shqiptare ranë, por nuk e shitën moralin
Në çdo kohë të errët, nderi i gruas shqiptare ka qenë një nga shtyllat e qëndresës sonë kombëtare. Kjo nuk është thjesht figurë poetike. Është thelb i moralit tonë historik.
Nëna shqiptare ruajti gjuhën.
Motra shqiptare ruajti besën.
Bija shqiptare ruajti dinjitetin.
Gruaja shqiptare mbajti gjallë familjen edhe kur pushtimi kërkonte ta kthente shtëpinë në hi.
Prandaj çdo përpjekje për ta relativizuar dhunën osmane ndaj grave shqiptare është e rëndë dhe e papranueshme. Nuk është debat i pafajshëm. Është fyerje ndaj kujtesës. Është fyerje ndaj nënave që vuajtën. Është fyerje ndaj motrave që u poshtëruan. Është fyerje ndaj burrave që panë familjen e tyre të goditej. Është fyerje ndaj fëmijëve që trashëguan plagën.
Gruaja shqiptare nuk duhet të përdoret nga askush: as nga pushtuesit e djeshëm, as nga propagandistët e sotëm. Ajo duhet nderuar si simbol i qëndresës, i sakrificës dhe i dinjitetit kombëtar.
Kombi shqiptar nuk është krijesë e sulltanëve
Kombi shqiptar nuk është krijesë e Perandorisë Osmane.
Nuk është dhuratë e sulltanëve.
Nuk është prodhim i pashallarëve.
Nuk është pronë e ideologjive të huaja.
Kombi shqiptar është më i lashtë se pushtimet që kaluan mbi të. Ka gjuhë, ka flamur, ka besë, ka kujtesë, ka atdhe, ka plagë, ka heronj, ka gra që qëndruan, ka burra që nuk u përkulën dhe ka familje që u dogjën, por nuk u shuan.
Prandaj askush nuk ka të drejtë të na thotë se dhuna ishte zgjedhje. Askush nuk ka të drejtë të na kërkojë të harrojmë. Askush nuk ka të drejtë të na imponojë një histori të zbukuruar të pushtimit osman, ku mungojnë lotët e grave shqiptare, gjaku i familjeve shqiptare dhe dhimbja e popullit shqiptar.
Ne nuk kërkojmë hakmarrje.
Kërkojmë kujtesë.
Kërkojmë të vërtetë.
Kërkojmë nderim për viktimat.
Kërkojmë që historia shqiptare të mos shkelet nga propaganda.
Përfundim: kundër harresës, kundër falsifikimit, për dinjitetin shqiptar
Kjo pikturë është një përkujtim i historisë.
Është një dëshmi artistike kundër harresës.
Është një revoltë shpirtërore kundër falsifikimit.
Është një thirrje që shqiptarët të mos e humbin kujtesën e tyre kombëtare.
Ata që sot përpiqen ta zbukurojnë pushtimin osman, ta relativizojnë dhunën osmane dhe ta paraqesin nënshtrimin si zgjedhje, duhet ta dinë: historia nuk fshihet. Dhimbja nuk shlyhet. Kujtesa nuk dorëzohet.
Ne nuk jemi kundër besimit.
Jemi kundër robërimit të mendjes.
Nuk jemi kundër fesë personale.
Jemi kundër ideologjisë që mohon kombin.
Nuk jemi kundër njeriut që beson.
Jemi kundër propagandës që falsifikon historinë.
Gruaja shqiptare nuk poshtërohet.
Besa shqiptare nuk shitet.
Kujtesa kombëtare nuk shuhet.
Historia nuk fshihet me cinizëm.
Dhe sa herë që propaganda kërkon të fshijë të vërtetën, detyra jonë është ta shkruajmë më fort, ta pikturojmë më qartë dhe ta themi pa frikë:
Pushtimi osman la plagë.
Terrori osman la dhimbje.
Dhuna osmane goditi familjen shqiptare.
Por shpirti shqiptar nuk u shua.
Shqiptarët kanë histori.
Kanë plagë.
Kanë gjuhë.
Kanë flamur.
Kanë besë.
Kanë atdhe.
Asnjë sulltan i djeshëm, asnjë ideolog i sotëm dhe asnjë propagandë e huaj nuk mund ta fshijë këtë të vërtetë.
