Luan – Asllan Dibrani, Gjermani
- Veprimtar, publicist, ish-i burgosur politik dhe krijues
Me vëmendje të veçantë e kam përcjellë idenë e paraqitur nga kryeministri Edi Rama për krijimin në Tiranë të një entiteti sovran shpirtëror bektashi, të konceptuar sipas një modeli të ngjashëm me Vatikanin.
Pas shqyrtimit të historisë së bektashizmit shqiptar dhe të rolit që kjo traditë ka luajtur në Rilindjen Kombëtare, deklaroj hapur se e mbështes këtë ide. E mbështes jo si një projekt kundër ndonjë feje tjetër, jo si privilegj personal për një udhëheqës fetar dhe as si ndërhyrje në besimin e qytetarëve, por si njohje të një trashëgimie historike që prej afro një shekulli e ka qendrën e saj botërore në Tiranë.
Kryegjyshata nuk mbërriti rastësisht në Shqipëri
Pas ndalimit të teqeve dhe urdhrave mistikë në Republikën e Turqisë më 1925, udhëheqja bektashiane nuk mund të vazhdonte veprimtarinë e saj të lirë në Anadoll. Salih Niazi Dede, me prejardhje shqiptare dhe një nga autoritetet më të larta të kohës, u vendos në Shqipëri dhe ngriti në Tiranë qendrën botërore të bektashizmit.
Kjo nuk ishte një dhuratë politike e fuqive të huaja. Ishte rezultat i një zhvillimi historik dhe i vendimeve të vetë strukturave bektashiane. Kongreset bektashiane në Shqipëri kishin filluar që më 1921, ndërsa Kongresi i Tretë, i mbajtur më 23 shtator 1929 në Turan të Korçës, shpalli mëvetësinë organizative të Komunitetit Bektashian dhe hodhi bazat e Kryegjyshatës në Tiranë.
Që prej asaj kohe, me gjithë pushtimet, diktaturën komuniste dhe ndalimin e fesë, Tirana e ruajti identitetin e saj si qendër botërore bektashiane. Kongreset, administrata, arkivi, muzeu, biblioteka dhe vazhdimësia institucionale e Kryegjyshatës lidhen tashmë me Shqipërinë.
Prandaj Tirana nuk po ia rrëmben sot këtë qendër askujt. Ajo po kërkon t’i japë një status juridik ndërkombëtar një institucioni që ndodhet në tokën shqiptare prej vitit 1929–1930.
Hacıbektaş është burim historik; Tirana është seli institucionale
Askush nuk mund ta mohojë rëndësinë e Hacıbektaşit dhe të “Pir Evi”-t si vend historik e shpirtëror i lidhur me Haxhi Bektash Veliun. Ai vend meriton respektin e të gjithë besimtarëve bektashianë.
Por duhet të dallojmë vendin historik të prejardhjes nga selia institucionale bashkëkohore. Jerusalemi është vend i shenjtë për të krishterët, por Vatikani ndodhet në Romë. Po kështu, rëndësia shpirtërore e Hacıbektaşit nuk e zhduk realitetin historik se Kryegjyshata Botërore Bektashiane është vendosur dhe ka vepruar në Tiranë prej afro një shekulli.
Autoritetet turke kanë të drejtë të shprehin mendimin e tyre, por nuk kanë të drejtë t’i diktojnë Shqipërisë se çfarë statusi duhet t’i japë një institucioni fetar që funksionon brenda territorit shqiptar. Aq më tepër kur vetë shteti turk, më 1925, ua mbylli bektashinjve teqetë dhe ua pamundësoi ushtrimin e lirë institucional të veprimtarisë.
Sot nuk mund të thuhet njëkohësisht: “Qendrën tuaj nuk e lejuam në Turqi”, por edhe: “Nuk pranojmë që qendra të jetë në Tiranë”.
Kjo është një kundërthënie historike dhe politike që nuk mund të fshihet pas interpretimeve hierarkike.
Kundërshtimi i një forumi nuk është vendim i gjithë botës bektashiane
Deklarata e forumit të mbajtur në Hacıbektaş duhet marrë seriozisht, por ajo nuk mund të paraqitet automatikisht si vendim përfundimtar i të gjithë bektashinjve të botës.
Edhe pretendimi se Baba Mondi nuk e zotëron titullin apo autorizimin e nevojshëm duhet shqyrtuar nga një kongres përfaqësues, transparent dhe ndërkombëtar bektashian, jo të vendoset njëanshëm nga një forum i zhvilluar nën kujdesin e një institucioni shtetëror turk.
Bektashizmi është i përhapur në Shqipëri, Kosovë, Maqedoninë e Veriut, Turqi, në vende të tjera të Ballkanit, në diasporën evropiane dhe më gjerë. Prandaj çështja e autoritetit të tij botëror nuk duhet të zgjidhet as me urdhër politik nga Tirana, as me veto politike nga Ankaraja.
Nëse ekziston një mosmarrëveshje për titujt “Dedebaba”, “Kryegjysh” apo “Halifebaba”, ajo duhet të trajtohet me dokumente, statut, traditë dhe pjesëmarrje të gjerë të bashkësive bektashiane. Kundërshtimi i Baba Mondit nuk e zhbën vetvetiu statusin historik të Kryegjyshatës së Tiranës.
Personat janë të përkohshëm; institucioni dhe trashëgimia janë më të mëdha se çdo individ.
Bektashizmi dhe Rilindja Kombëtare Shqiptare
Në historinë shqiptare, bektashizmi nuk ishte vetëm një udhë besimi. Teqetë u bënë shpesh vatra të gjuhës, kulturës, mikpritjes dhe ndërgjegjes kombëtare.
Naim Frashëri, një nga figurat qendrore të Rilindjes Kombëtare, e lidhi mendimin e tij bektashian me dashurinë për Shqipërinë, gjuhën shqipe, dijen dhe vëllazërimin. Në veprën “Fletore e Bektashinjet”, ai paraqiti një frymë të hapur, njerëzore dhe kombëtare. Sami Frashëri, përmes mendimit, arsimit dhe veprës së tij madhore, ndërsa Abdyl Frashëri përmes veprimtarisë politike dhe Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, u bënë shtylla të projektit kombëtar shqiptar.
Megjithatë, duhet të jemi historikisht të drejtë: Shqipërinë nuk e bëri vetëm një besim. Atë e ndërtuan së bashku shqiptarët myslimanë, bektashinj, katolikë, ortodoksë dhe mendimtarë laikë. Pikërisht kjo bashkëjetesë përbën madhështinë e kombit shqiptar.
Vlera e bektashizmit qëndron në faktin se ai, në shumë periudha, e vendosi kombin dhe gjuhën shqipe mbi ndarjet fetare. Parimi rilindës “Feja e shqiptarit është shqiptaria” nuk kërkonte zhdukjen e besimit, por ndalimin e përdorimit të fesë kundër bashkimit kombëtar.
Ndikimi është më i madh se numrat
Nuk do të ishte e saktë të thuhej se gjysma e banorëve të sotëm të Shqipërisë deklarohen bektashinj. Sipas Censusit të vitit 2023, rreth 115.644 qytetarë, ose 4,81 për qind e popullsisë rezidente, u deklaruan bektashinj. Megjithatë, ndikimi historik, kulturor dhe familjar i kësaj tradite është shumë më i gjerë sesa numri i deklaruar në një regjistrim statistikor. Të dhënat zyrtare mund të konsultohen te INSTAT.
Prandaj argumenti për qendrën botërore nuk duhet mbështetur në shifra të zmadhuara, por në vazhdimësinë historike, organizative dhe shpirtërore të Kryegjyshatës së Tiranës.
Një mburojë kundër ekstremizmit, jo një armë kundër besimtarëve
Një qendër e fuqishme bektashiane në Tiranë mund ta ndihmojë botën shqiptare në përballjen me radikalizmin, ndërhyrjet e huaja dhe islamizmin politik që përpiqet ta vendosë fenë mbi kombin, ligjin, arsimin dhe shtetin laik.
Por kjo përballje nuk duhet të kthehet në luftë kundër qytetarëve të besimit islam. Besimtari paqësor nuk është armik. Armik i shoqërisë është ekstremizmi që përdor fenë për pushtet, përçarje, indoktrinim, mohimin e kulturës kombëtare ose nënshtrim ndaj interesave të huaja.
Një shtet shpirtëror bektashi, i hapur ndaj dialogut dhe i mbështetur në traditën shqiptare të tolerancës, mund të bëhet qendër ndërkombëtare e paqes, kulturës, studimeve fetare dhe bashkëpunimit ndërmjet popujve. Ai mund të shërbejë edhe si kundërpeshë demokratike ndaj ideologjive fetare radikale në Shqipëri, Kosovë, Maqedoninë e Veriut dhe në diasporë.
Po shtetit bektashi, por me kushte të qarta
Mbështetja ime nuk është një çek i bardhë. Projekti duhet të kalojë përmes Kuvendit të Shqipërisë dhe një debati të hapur kushtetues. Duhet të saktësohet se:
- territori mbetet i paprekshëm në kuptimin e sovranitetit dhe sigurisë kombëtare shqiptare;
- entiteti nuk mund të ketë ushtri, polici apo veprimtari që cenojnë rendin kushtetues të Shqipërisë;
- financimet, pronat dhe administrata duhet të jenë plotësisht transparente;
- statusi nuk duhet t’i shërbejë interesit personal të asnjë udhëheqësi;
- udhëheqja duhet të përcaktohet nga një statut i qartë dhe nga mekanizma legjitimë bektashianë;
- qendra duhet të jetë e hapur për të gjitha bashkësitë bektashiane, pa u shndërruar në instrument të asnjë qeverie;
- trashëgimia shqiptare, gjuha shqipe dhe historia e Kryegjyshatës duhet të mbrohen në mënyrë të posaçme.
Vetëm me këto garanci projekti mund të fitojë besueshmëri dhe jetëgjatësi.
Tirana nuk duhet të kërkojë leje për historinë e vet
Shqipëria nuk ka pse ta trajtojë Kryegjyshatën Botërore si një institucion të përkohshëm që mund të zhvendoset sipas dëshirës së qeverive të huaja. Ajo qendër mbijetoi në Tiranë edhe kur feja u ndalua, kur objektet fetare u shkatërruan dhe kur klerikët u përndoqën.
Sot, kur Shqipëria është shtet laik dhe synon të paraqitet si model i bashkëjetesës, ajo ka të drejtë ta shndërrojë këtë trashëgimi në një institucion me rëndësi ndërkombëtare.
Hacıbektaşi mund të mbetet burimi historik dhe vendi i nderuar i pelegrinazhit. Por Tirana ka fituar, përmes historisë, sakrificës dhe vazhdimësisë institucionale, të drejtën të jetë selia botërore e organizuar e bektashizmit.
Prandaj e mbështes krijimin e entitetit sovran shpirtëror bektashi në Tiranë — jo kundër Turqisë, jo kundër islamit dhe jo kundër besimeve të tjera, por në mbrojtje të trashëgimisë shqiptare, të lirisë fetare, të tolerancës dhe të shtetit laik.
Shqipëria duhet t’i dëgjojë kundërshtimet, por vendimin duhet ta marrë vetë. Sepse Kryegjyshata Botërore Bektashiane nuk është një degë e përkohshme e vendosur rastësisht në Tiranë. Ajo është një institucion i rrënjosur në historinë moderne shqiptare.
Tirana është dhe duhet të mbetet kryeqendra botërore e bektashizmit.
Luan – Asllan Dibrani
Veprimtar, publicist, ish-i burgosur politik (1981–1990), piktor dhe skulptor
Gjermani, shtator 2026
