Shekujt e pushtimit osman lanë gjurmë jo vetëm në historinë e Ballkanit, por edhe te popujt e kultura e tyre, dhe kjo ndoshta shihej më qartë në pamjen e qyteteve ballkanike. Edwin Pears shkruante: “Nën sundimin turk, Kostandinopoja është bërë kryeqyteti më i prapambetur në Europë. Nën një sundim të tillë, Athina, Bukureshti, Beogradi dhe Sofja, tetëdhjetë vjet më parë, ishin thjesht grumbuj kasollesh prej balte, të banuara nga njerëz të dëshpëruar dhe të varfër. Që kur banorët e tyre u çliruan nga shtypja turke, këto fshatra janë zhvilluar me shpejtësi në qytete, kanë përvetësuar mjetet e qytetërimit dhe po bëjnë përparim të madh. Dy të parat, që kanë gëzuar lirinë për një kohë më të gjatë se të tjerat, tani janë qytete të ndërtuara dhe të qeverisura mirë, me popullsi të zgjuar, energjike dhe përparimtare, dhe Sofja së shpejti do t’u afrohet shumë. Të kalosh nga cilido prej këtyre qyteteve në Kostandinopojë është si të kalosh nga një qytet i qytetëruar në një qytet barbar.” (cituar te Villari 1905: 33–34)
Kur kapiteni Henry Austell vizitoi Stambollin në vitin 1586, ai mendoi se “qyteti i madh dhe madhështor i Kostandinopojës”, me vendndodhjen e tij të shkëlqyer dhe xhamitë e tij të mëdha e luksoze, “duhej të parapëlqehej mbi të gjitha qytetet e Europës” (Austell 1810: 320). Megjithatë, kjo perspektivë ndryshoi shpejt. Kur, në fillim të shekullit XVII, poeti anglez George Sandys vizitoi Levantin, pamja e tij nga larg iu duk shumë premtuese, por pritshmëritë e tij u zhgënjyen shumë sapo hyri në qytet (Sandys 1615: 36). Pas kësaj periudhe, në sytë e perëndimorëve, shumica e qyteteve osmane në Ballkan dukeshin pak a shumë jo tërheqëse, megjithëse kishin njëfarë hijeshie kur shiheshin nga larg: xhamitë, minaretë dhe kupolat e shumta, të ndërthurura me selvi dhe pemë frutore, krijonin një pamje përrallore.
Por sapo afërsia zhdukte magjinë e distancës, shumica e udhëtarëve zhgënjeheshin pothuajse po aq shumë nga pamja nga afër, sa ishin mahnitur më parë nga panorama e largët e Stambollit, “Mbretëresha e Qyteteve”. Në mesin e shekullit XIX, për shembull, Théophile Gautier u shpjegonte lexuesve të tij se vegimi i bukur që mbështillte qytetin kur shihej nga deti zhdukej shpejt sapo hyje në të. “Parajsa u shndërrua në një kanal të ndotur,” pohonte ai (Gautier 1853: 76). Sa i përket “arkitekturës së mjerueshme dhe veshjes së pistë”, në sytë e udhëtarëve perëndimorë “të gjitha qytetet turke ishin të ngjashme” (James 1913: 184).
Prishtina në kohën e puishtimit Turk të PO
Ky këndvështrim pësoi një ndryshim të rëndësishëm vetëm në fillim të shekullit XX. Qytetet ende dukeshin sikur asgjë nuk përfundonte dhe asgjë nuk riparohej, por perspektiva ndryshoi: “Një qytet turk në Europë është një qytet bizantin; domethënë, është një skenë e Mesjetës e ruajtur në mënyrë magjike deri në ditët tona. Jemi në Botën e Përrallave, jemi në Një mijë e një netët, dhe xhini i lig ka hedhur një magji mbi këtë vend. Le të ecim në majë të gishtave, që të mos prishim gjumin e magjepsur të Bukuroshes së Fjetur në Pyll” (Upward 1908: 185).
Jo vetëm pamja e jashtme, por edhe brendësia e shtëpive në gjithë Turqinë Europiane ishte e organizuar sipas stilit lindor: pa tavolina apo karrige, pa pirunë e thika, dhe pa pasqyra apo piktura në mure. Dekorimi i vetëm mund të ishte një ose dy yafte (tekste të ndriçuara dekorative). Qytetet dhe qytezat ballkanike u dukeshin edhe më të zymta udhëtarëve perëndimorë të shekullit XIX për mungesën e institucioneve urbane si muzetë dhe teatrot, parqet dhe kopshtet argëtuese. Nuk kishte shëtitore apo “shoqëri” në kuptimin europian; kishte vetëm kafene të frekuentuara nga burra. Ideja e izolimit të grave mbijetoi deri në Luftën e Dytë Botërore, në kuptimin që gratë duhej të mbulonin fytyrën kur dilnin jashtë dhe nuk lejoheshin të frekuentonin vende argëtimi; kjo e bënte shoqërinë ballkanike “të mërzitshme dhe uniforme”. Arsimi ishte i disponueshëm vetëm për burrat; një grua që dinte të lexonte dhe të shkruante konsiderohej si një mrekulli.
Qendra e jetës shoqërore ishte kafeneja, ku burrat pa angazhime mblidheshin për të pirë kafe dhe për të tymosur duhan. Përjashtimi i vetëm ishte kryeqyteti i Rumanisë, Bucharest, i cili në gjysmën e parë të shekullit XIX u bë famëkeq si “Meka e adhuruesve të kënaqësive” (The Man 1916: 43), për shkak se reputacioni i grave të tij konsiderohej “po aq i keq sa ai i venecianeve” (Alexander 1827: 253).
Ky vështrim i shkurtër mbi qytetet ballkanike tregon qartë se rëndësia e tyre ka pak lidhje me arritjet në planifikimin urban apo arkitekturë. Ajo që ka më shumë rëndësi është krijimi i një mjedisi në të cilin është shfaqur fryma e kohës. Nuk ka histori pa një vend dhe nuk ka vend pa histori. Të gjitha qytetet kanë një histori, dhe disa prej tyre kanë edhe një mitologji; qytetet ballkanike kanë histori dhe mitologji që shpesh janë ndërthurur qëllimisht me njëra-tjetrën.
Sipas vëzhgimeve mbi Ballkanin, një popull nuk mund të heqë dorë menjëherë nga të gjitha zakonet e tij të trashëguara: “Megjithëse ka qenë sunduar nga turqit për pesëqind vjet, ai sundim nuk ka lënë asnjë gjurmë të dukshme mbi të. Në përgjithësi, Ballkani i ka kaluar ato pesë shekuj, ku turqit u vendosën përkohësisht mbi të, si një ushtri pushtuese në një kamp! Asgjë nuk është më befasuese për të sesa shpejtësia me të cilën u fshinë të gjitha shenjat e dukshme të ekzistencës së atij pushtimi, por njolla që ai ka lënë në shpirtrat e njerëzve është, mjerisht, më e vështirë për t’u fshirë”(Mary Edith Durham, 1904: 318).
Božidar Jezernik, Europe and its Other (i.e. The Balkans), Perifèria Number 6, June 2007
