Në çdo shoqëri që ka kaluar nëpër luftë, ekziston një tundim i madh: të ngatërrohet sakrifica e popullit me lavdinë e individëve. Historia shpesh shkruhet nga fitimtarët, por e vërteta kërkon diçka më të vështirë: t’i dëgjojë edhe zërat që heshtin.
Për shumë shqiptarë të Kosovës, lufta e UÇK-së mbetet simbol i rezistencës dhe i sakrificës për liri. Por pikërisht për shkak të peshës së madhe historike të asaj lufte, ajo nuk duhet të shndërrohet në një mburojë që mbron çdo individ nga përgjegjësia morale dhe politike në kohë paqeje.
Një luftë guerile nuk matet vetëm me numrin e betejave klasike apo me përballjeve ballë për ballë me armikun.
Ajo synon një efekt tjetër: ta lodhë psikologjikisht një ushtri më të fuqishme, ta bëjë pushtuesin të ndihet i pasigurt në çdo qytet, në çdo fshat dhe në çdo cep të territorit që kontrollon. Kjo është natyra e luftës guerile: goditje të shpejta nga prita, lëvizshmëri dhe krijimi i një ndjenje të vazhdueshme kërcënimi për armikun.
Fakti që një forcë e vogël dhe relativisht e dobët ushtarakisht arriti një rezultat historik — çlirimin e Kosovës dhe ndërhyrjen ndërkombëtare — është kapitulli më i rëndësishëm i historisë sonë të lavdishme.
Por historia e drejtë nuk lejon që ky kapitull të shkruhet vetëm me emrat e komandantëve.
Ajo duhet të përfshijë edhe vuajtjen e dy milionë njerëzve të zakonshëm që e paguan çmimin më të lartë.
Viktimat më të mëdha të luftës ishin civilët: fëmijët që humbën fëmijërinë, nënat që humbën bijtë, familjet që humbën shtëpitë, njerëzit e pafajshëm që u vranë vetëm pse i përkisnin një populli të caktuar. Ata nuk kishin uniforma, grada apo armë. Ata kishin vetëm jetën e tyre — dhe pikërisht ajo u shkatërrua më së shumti.
Por një shoqëri nuk mund ta ndërtojë të ardhmen duke e kthyer çdo kritikë në tradhti.
Respekti për luftën nuk do të thotë heshtje përballë gabimeve të njerëzve që dolën prej saj.
Një hero i vërtetë nuk ka nevojë për frikë nga pyetjet, sepse e vërteta nuk e zvogëlon sakrificën e tij; përkundrazi, e pastron atë nga interesat personale.
Një tjetër realitet që shpesh lihet në hije është roli vendimtar i bashkësisë ndërkombëtare dhe veçanërisht i NATO-s në ndryshimin e rrjedhës së luftës.
Pranimi i këtij fakti nuk e zvogëlon rezistencën e shqiptarëve të Kosovës, por e vendos historinë në vendin e saj të saktë: një fitore që erdhi nga ndërthurja e sakrificës së njerëzve, rezistencës së armatosur dhe ndërhyrjes ndërkombëtare.
Problemi lind atëherë kur lavdia e luftës keqpërdoret si kapital politik për kohën e paqes.
Kur disa njerëz e shndërrojnë sakrificën kolektive në pronë personale dhe e keqpërdorin kujtesën historike si mburojë ndaj kritikave, atëherë heroi i djeshëm rrezikon të bëhet peng i privilegjeve të sotme.
Mirëpo historia nuk u përket vetëm atyre që e mbajnë mikrofonin, lapsin apo pushtetin.
Historia u përket sidomos atyre që heshtin në varre, atyre që qajnë në shtëpi të zbrazëta dhe atyre që mbijetuan me plagë që nuk u panë kurrë nga kamerat.
Një popull i pjekur nuk i harron heronjtë e tij, por as nuk lejon që dikush ta keqpërdorë heroizmin si licencë për të plaçkitur dhe për t’i tradhtuar të gjitha idealet.
Sepse lufta për liri ka kuptim vetëm atëherë kur liria sjell drejtësi, barazi, dinjitet, përgjegjësi dhe llogaridhënie për të gjithë.
Por atëherë lind pyetja më e rëndësishme e epokës sonë: pse një pjesë e madhe e shoqërisë kosovare filloi t’i japë besimin e saj një figure politike si Albin Kurti, ndërsa u distancua nga shumë prej figurave që dolën nga elita e ish-komandantëve të luftës?
Përgjigjja nuk mund të kërkohet vetëm në politikën e ditës. Ajo duhet kërkuar në thellësinë e ndryshimeve historike, psikologjike dhe morale që ka përjetuar shoqëria kosovare pas luftës.
Nga këndvështrimi historik, shumë qytetarë nuk e gjykojnë më një politikan vetëm mbi bazën e rolit që ka pasur në luftë, por mbi mënyrën se si e ka përdorur atë rol në paqe. Për një pjesë të shoqërisë, lavdia e dikurshme ushtarake nuk mjafton më si garanci për qeverisje të mirë. Brezi i pasluftës filloi të bëjë një pyetje të re: “Çfarë keni ndërtuar me fitoren që u arrit?”
Kjo pyetje nuk është mohim i luftës dhe as i sakrificës së atyre që luftuan. Është një kërkesë që idealet e luftës të përkthehen në institucione të drejta, ekonomi funksionale, drejtësi të barabartë dhe shtet që u shërben qytetarëve.
Nga aspekti politik, besimi ndaj Kurtit te shumë mbështetës të tij lidhet me perceptimin se ai përfaqëson një shkëputje nga modeli i vjetër i pushtetit. Për një pjesë të elektoratit, ai simbolizon një brez që nuk e ndërtoi identitetin politik mbi kujtesën e luftës, por mbi kërkesën për reformim të shtetit.
Në këtë kuptim, përplasja nuk është vetëm mes individëve, por mes dy mënyrave të ndryshme të legjitimitetit politik: legjitimitetit të dalë nga roli historik në luftë dhe legjitimitetit të kërkuar përmes votës, reformës dhe premtimit për ndryshim institucional.
Nga pikëpamja filozofike, kjo lidhet me një dilemë të vjetër njerëzore: a duhet një shoqëri ta gjykojë një person vetëm nga e kaluara e tij apo edhe nga veprimet e tij të tashme?
Një hero i dikurshëm mund të ketë bërë sakrifica të mëdha në një periudhë historike, por kjo nuk i jep atij një privilegj të përjetshëm mbi pushtetin. Në një demokraci të shëndetshme, lavdia historike respektohet, por nuk e zëvendëson përgjegjësinë e përditshme.
Nga aspekti psikologjik, një pjesë e qytetarëve përjetoi pas luftës një zhgënjim të madh mes pritshmërive dhe realitetit. Ata prisnin që liria të sillte drejtësi sociale, barazi, mirëqenie dhe institucione të forta. Kur këto pritshmëri nuk u realizuan plotësisht, shumë njerëz filluan të kërkonin figura që premtonin një fillim të ri.
Këtu u krijua hapësira për figura politike që u shfaqën si kundërvënie ndaj elitave të konsoliduara. Për shumë mbështetës të Kurtit, ai u bë simbol i pakënaqësisë ndaj korrupsionit, klientelizmit dhe ndjenjës se disa njerëz kishin përfituar më shumë nga fitorja kolektive sesa qytetari i zakonshëm.
Nga këndvështrimi sociologjik, shoqëria kosovare ndryshoi. Brezi i ri nuk e përjetoi luftën në të njëjtën mënyrë si brezi i prindërve të tij. Ai nuk kërkonte vetëm figura çlirimtare, por edhe menaxherë të shtetit modern.
Një brez që u rrit me internet, arsim jashtë vendit dhe krahasime me demokracitë perëndimore filloi të kërkojë standarde të reja: transparencë, meritokraci dhe institucione që nuk varen nga autoriteti personal i individëve.
Nga aspekti etik dhe moral, çështja kryesore është kjo: sakrifica për një ideal nuk duhet të shndërrohet në pronësi mbi atë ideal.
Një luftëtar që ka luftuar për liri meriton respekt për sakrificën e tij. Por liria që ai ka mbrojtur nuk mund të përdoret si mburojë për çdo gabim të mëvonshëm. Përkundrazi, respekti i vërtetë ndaj heronjve matet edhe me faktin nëse shoqëria ruan vlerat për të cilat ata pretenduan se luftuan.
Në këtë pikë shumë qytetarë e shohin dallimin mes figurave të luftës dhe figurave të reja politike: jo te historia personale e secilit, por te premtimi moral që secili përfaqëson.
Nga aspekti epistemologjik — pra nga mënyra se si njerëzit formojnë bindjet e tyre — besimi politik nuk ndërtohet vetëm nga faktet historike, por edhe nga përvoja e përditshme. Njerëzit gjykojnë atë që shohin: institucionet, drejtësinë, ekonominë, shërbimet publike dhe mënyrën se si trajtohen nga shteti.
Një qytetar mund ta respektojë një komandant për rolin e tij në luftë, por njëkohësisht të mos e votojë atë nëse mendon se qeverisja e tij nuk përputhet me nevojat e kohës së paqes.
Në fund, kjo nuk është vetëm historia e një partie apo e një lideri. Është historia e një shoqërie që kaloi nga pyetja “Kush na çliroi?” te pyetja “Kush po e ndërton shtetin që kemi fituar?”
Sepse lufta kërkon guxim për të përballuar armikun, ndërsa paqja kërkon një guxim tjetër: guximin për të ndërtuar institucione, për të pranuar kritikat dhe për të mos lejuar që asnjë figurë, sado e rëndësishme të ketë qenë në histori, të vendoset mbi ligjin dhe mbi interesin e qytetarëve.
Në fund të fundit, demokracitë nuk maten vetëm me mënyrën se si i nderojnë heronjtë e së kaluarës, por edhe me aftësinë për të zgjedhur udhëheqësit e së ardhmes.
