Agim Vuniqi, Vashington
____
Prej muajsh, debati për energjinë në Kosovë është shndërruar në një kakofoni zërash. Disa e paraqesin LNG-në si shpëtimin e vetëm të Kosovës. Të tjerë e demonizojnë si rrezik strategjik. Shumica flasin me bindje, por rrallë me fakte. Më pak dëgjohen inxhinierët, ekonomistët e energjisë dhe ekspertët e sistemeve energjetike; më shumë dëgjohen militantët politikë.
Kjo është pikërisht ajo që i mungon Kosovës: një debat profesional, i mbështetur në të dhëna, analiza kosto-përfitim dhe transparencë institucionale.
Ky shkrim synon të rikthejë fokusin tek pyetjet thelbësore që duhet të udhëheqin çdo vendimmarrje energjetike: sa kushton ndërtimi i infrastrukturës së gazit dhe alternativave të tjera, sa kohë kërkojnë këto projekte për t’u realizuar, kush do t’i financojë ato dhe si do të ndikojnë në jetën e përditshme të qytetarëve, veçanërisht në faturat e energjisë. Pa përgjigje të qarta për këto çështje, çdo debat mbetet i paplotë dhe potencialisht i gabuar.
Paradoksi është i dukshëm. Qytetarët po përballen me fatura më të larta të energjisë, ndërsa debati publik dominohet nga interpretime politike, jo nga shpjegime teknike. Në vend se të dëgjojmë sa do të kushtojë ndërtimi i infrastrukturës së gazit — që në rajon zakonisht varion nga 500 milionë deri në mbi 1 miliard euro për terminale dhe rrjete bazë (shih: International Energy Agency, “Gas Infrastructure Development Costs”, 2021; European Commission, TEN-E project cost benchmarks) — sa do të kushtojë lidhja e konsumatorëve (që mund të arrijë 1,000–3,000 euro për familje sipas vlerësimeve të Energy Community Secretariat për zgjerimin e rrjeteve të gazit në Ballkanin Perëndimor, 2020), sa do të jetë çmimi për megavat-orë (shpesh i vlerësuar në intervalin 70–120 €/MWh për LNG të importuar sipas raporteve të BloombergNEF dhe IEA Gas Market Report 2022–2023) apo kush do ta financojë rrjetin, publiku dëgjon akuza dhe kundërakuza politike.
Në fakt, vetë dokumentet strategjike të Kosovës flasin për një tranzicion energjetik shumë më kompleks sesa paraqitet në debate televizive. Strategjia Energjetike 2022–2031 synon që deri në vitin 2031 të rritet ndjeshëm pjesëmarrja e burimeve të ripërtëritshme, të instalohen rreth 600 MW energji diellore, 600 MW energji të erës dhe kapacitete të konsiderueshme të baterive për stabilizimin e sistemit. Në të njëjtën kohë, parashihet edhe rehabilitimi i një pjese të kapaciteteve ekzistuese me bazë linjitin për të ruajtur sigurinë e furnizimit. (Balkan Green Energy News)
Ajo që bie në sy është se strategjia nuk e ka vendosur gazin natyror në qendër të sistemit energjetik të Kosovës. Përkundrazi, vetë analizat mbi të ardhmen e gazit në Kosovë vërejnë se nuk ekziston ende infrastrukturë funksionale e gazit dhe se investimet eventuale mbeten objekt shqyrtimi dhe jo vendim i përfunduar. (westernbalkans-infohub.eu)
Prandaj pyetja kryesore nuk është nëse dikush është “pro” apo “kundër” LNG-së. Pyetja është shumë më e thjeshtë:
Sa kushton?
Sa vite duhen për ndërtim (zakonisht 4–7 vite për projekte të plota LNG dhe rrjete shpërndarjeje sipas International Gas Union, World LNG Report 2022 dhe IEA Infrastructure Timelines Analysis)?
Kush paguan?
Sa do të përfitojë qytetari (dhe a do të përkthehet kjo në ulje apo rritje të faturave mujore me 10–30% sipas skenarëve të tarifave të analizuar nga Energy Community Secretariat dhe World Bank Western Balkans Energy Reports)?
Pa këto përgjigje, çdo debat është më shumë propagandë sesa politikë energjetike.
Në literaturën ekonomike ekziston një parim i thjeshtë: nuk ka burim energjie të lirë; ka vetëm kosto të ndryshme që shpërndahen në mënyra të ndryshme. LNG-ja kërkon terminale, gazsjellës, stacione kompresimi, sisteme sigurie, kontrata afatgjata furnizimi dhe konsumatorë të mjaftueshëm për ta bërë investimin ekonomikisht të arsyeshëm. Nëse këto mungojnë, atëherë edhe projekti më i mirë teorikisht mund të rezultojë i kushtueshëm praktikisht.
Nga ana tjetër, as linjiti nuk mund të trajtohet me romantizëm. Kosova zotëron një nga rezervat më të mëdha të linjitit në Evropë, por ai shoqërohet me kosto mjedisore, shëndetësore dhe teknologjike që nuk mund të injorohen. Debati serioz nuk duhet të jetë “linjit apo LNG”, por si të sigurohet energji e përballueshme, e qëndrueshme dhe e besueshme për qytetarët.
Më shqetësues se vetë debati për LNG-në është mungesa e komunikimit institucional. Deri sot, publiku nuk ka marrë shpjegime të mjaftueshme mbi skenarët ekonomikë të gazit, kostot e mundshme, afatet e realizimit apo ndikimin në tarifat e energjisë. Në një demokraci funksionale, ministria përgjegjëse do të duhej të kishte konferenca të rregullta, raporte publike dhe një zëdhënës teknik që u përgjigjet pyetjeve të qytetarëve.
Energjia nuk është çështje ideologjike. Nuk është garë mes partive. Nuk është betejë mes “proamerikanëve” dhe “antiamerikanëve”, as mes “të gjelbërve” dhe “industrialistëve”. Energjia është matematikë. Është inxhinieri. Është ekonomi.
Dhe matematikës nuk i interesojnë sloganet.
Qytetarët e Kosovës nuk kanë nevojë për më shumë retorikë. Kanë nevojë për numra. Kanë nevojë për analiza. Kanë nevojë për transparencë.
Kjo është një thirrje e drejtpërdrejtë për politikëbërësit dhe institucionet: publikoni menjëherë analiza të detajuara kosto-përfitim për çdo opsion energjetik, organizoni dëgjime publike me ekspertë të pavarur, dhe vendosni afate konkrete për vendimmarrje të bazuar në të dhëna. Ministria e Ekonomisë, ZRRE dhe institucionet përkatëse duhet të krijojnë një platformë të hapur ku qytetarët dhe ekspertët mund të shqyrtojnë skenarët, kostot dhe ndikimet reale në tarifa. Pa këto hapa konkretë, çdo strategji mbetet vetëm në letër.
Sepse kur paguhet fatura e energjisë, nuk paguhet me deklarata politike. Paguhen kilovatët.
