Ka raste kur një ngjarje mediatike nuk flet aq shumë për protagonistët e saj, sa për gjendjen e vetë shoqërisë. Rasti i debatit rreth “Lule Gjelit” është pikërisht një rast i tillë. Ai nuk duhet parë si një konflikt mes një autori anonim, një mediumi dhe një politikani. Në thelb, ai është një test i pjekurisë demokratike të Kosovës dhe i aftësisë së saj për të toleruar mendimin kritik.
Reagimet që pasuan publikimin e një opinioni në KALLXO.com treguan një fenomen shqetësues: në vend që të zhvillohej debat mbi përmbajtjen e shkrimit, vëmendja u përqendrua te autori, pseudonimi, mediumi dhe madje u krijua një klimë që kërkonte përfshirjen e institucioneve shtetërore. Kjo përmbys logjikën e demokracisë liberale. Në një shtet demokratik, argumenti kundërshtohet me argument; nuk zëvendësohet me linçim publik ose me kërkesa për ndërhyrje të aparatit shtetëror.
Sipas raportimeve publike, reagimi fillestar erdhi nga Kryetari i Prishtinës, Përparim Rama, i cili kërkoi sqarime nga KALLXO/BIRN për publikimin. Vetë KALLXO sqaroi se bëhej fjalë për një opinion të botuar vite më parë, në rubrikën e opinioneve, me identitet të njohur për redaksinë, dhe se më vonë kishte publikuar edhe artikuj që demaskonin dezinformatat e profilit “Lule Gjeli”. Këto sqarime janë pjesë e debatit publik dhe duhen marrë parasysh në çdo analizë të drejtë. Por ato nuk e ndryshojnë faktin se debati u zhvendos nga përmbajtja te personi.
Kjo është një praktikë që filozofia politike e njeh si argumentum ad hominem – sulmi ndaj personit në vend të kundërshtimit të argumentit. Është një nga format më të dobëta të debatit publik, sepse shmang diskutimin racional dhe e zëvendëson atë me delegjitimimin moral ose politik të kundërshtarit.
John Stuart Mill, në veprën e tij klasike On Liberty, argumentonte se edhe një mendim që shumica e konsideron të gabuar duhet të mbrohet, sepse vetëm përmes përplasjes së lirë të ideve mund të afrohemi më shumë te e vërteta. Nëse një mendim shtypet pa u sfiduar me argumente, humbës nuk është vetëm autori; humbëse është e gjithë shoqëria.
Edhe jurisprudenca e Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut ka vendosur vazhdimisht se liria e shprehjes mbron jo vetëm idetë që pranohen me simpati, por edhe ato që “ofendojnë, tronditin ose shqetësojnë” shtetin ose një pjesë të popullsisë. Ky standard është pjesë e trashëgimisë demokratike evropiane dhe lidhet drejtpërdrejt me nenin 10 të Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut, si dhe me nenin 40 të Kushtetutës së Republikës së Kosovës.
Prandaj, pyetja nuk është nëse opinioni i publikuar ishte i drejtë apo i gabuar. Çdo opinion mund të kritikohet. Pyetja është tjetër: a është normale që reagimi institucional dhe politik të përqendrohet te identiteti i autorit dhe te mediumi, në vend që debati të zhvillohet mbi argumentet?
Një demokraci e shëndetshme nuk ka nevojë të mbrojë politikanët nga kritika; ajo ka nevojë të mbrojë qytetarët dhe mediat nga frika se kritika mund t’u kushtojë me presion publik ose institucional.
Kjo është arsyeja pse sulmet ndaj një mediumi investigativ si KALLXO.com nuk mund të shihen vetëm si mosmarrëveshje editoriale. Mediat investigative kanë një rol kushtetues e shoqëror: të mbikëqyrin pushtetin, të ngrenë pyetje të pakëndshme dhe të krijojnë hapësirë për debat. Ato nuk janë zëdhënëse të qeverive, partive apo kryetarëve të komunave. Pikërisht për këtë arsye ekzistojnë.
Një element tjetër që duhet analizuar është psikologjia kolektive e reagimit. Shoqëritë me kulturë demokratike reagojnë ndaj kritikës duke prodhuar kundërargumente. Shoqëritë me refleks autoritar reagojnë duke kërkuar autorin, motivin, financuesin ose “armikun” pas kritikës. Kur debati zhvendoset nga ideja te personi, demokracia fillon të humbasë aftësinë e saj më të rëndësishme: dialogun racional.
Kjo gjendje mund të përshkruhet si një “cultural shock” demokratik. Pas më shumë se dy dekadash shtetndërtim, ende hasim prirjen që kritika të perceptohet si tradhti, jo si pjesë normale e jetës publike. Në vend të kulturës së debatit, shpesh dominojnë emocionet, polarizimi dhe kërkimi i fajtorit.
Jürgen Habermas e ndërton teorinë e demokracisë mbi konceptin e sferës publike, ku legjitimiteti politik krijohet përmes diskutimit të lirë dhe racional. Nëse kjo hapësirë zëvendësohet nga presioni, etiketimet dhe linçimi publik, atëherë dobësohet vetë themeli i demokracisë.
Në këtë kontekst, edhe politikanët duhet të tregojnë vetëpërmbajtje. Ata kanë të drejtë të mbrojnë reputacionin e tyre dhe të kundërshtojnë çdo analizë që e konsiderojnë të pasaktë. Por ata mbajnë edhe një përgjegjësi më të madhe se qytetarët e zakonshëm: të mos krijojnë klimë që mund të interpretohet si presion ndaj mediave ose autorëve kritikë. Pushteti demokratik nuk matet me aftësinë për t’u përgjigjur me forcë, por me aftësinë për të duruar kritikën.
Në fund, rasti “Lule Gjeli” duhet të mbetet një rast studimor për universitetet, mediat dhe shoqërinë civile. Jo për të gjykuar një person apo një medium, por për të reflektuar mbi cilësinë e kulturës sonë demokratike.
Demokracia nuk fillon me zgjedhjet dhe nuk përfundon me numërimin e votave. Ajo jeton çdo ditë në mënyrën se si e trajtojmë mendimin ndryshe. Nëse nesër një gazetar, një profesor, një analist apo një qytetar heziton të shkruajë nga frika e linçimit publik ose e presionit institucional, atëherë dëmi nuk do t’i bëhet vetëm atij. Dëmi do t’i bëhet vetë Republikës.
Një shtet i sigurt në demokracinë e tij nuk ka frikë nga një opinion. Ai ka frikë vetëm nga heshtja!
