Në foto: Musa Jupolli
Nga: Bardhec Berisha – Bardhi
____
Vështrim kritik mbi përmbledhjen poetike „Dielli im në Mërgim“
Përmbledhja poetike „Dielli im në mërgim“ e poetit Musa Jupolli është një vepër e gjerë poetike, e ndërtuar mbi më shumë se njëqind e pesëdhjetë poezi dhe e organizuar në disa cikle, të cilat, ndonëse dallojnë për nga tematika dhe tonaliteti, lidhen nga një bosht i përbashkët: marrëdhënia e poetit me atdheun, kujtesën, gjuhën, historinë dhe përvojën e mërgimit.
Përmasat e kësaj përmbledhjeje nuk e bëjnë të nevojshme një analizë të çdo poezie veçmas. Përkundrazi, një qasje e tillë do ta copëzonte veprën dhe do ta largonte vëmendjen nga ajo që përbën interesin e saj kryesor letrar: poetika që krijohet nga përsëritja, ndërthurja dhe variacioni i motiveve të njëjta në tërësinë e librit. Prandaj, ky vështrim synon të kapë strukturën e përgjithshme të kësaj bote poetike, mënyrën se si ndërtohet ajo dhe elementet që e dallojnë nga një ligjërim thjesht nostalgjik apo patriotik.
Që në titull, Dielli im në mërgim, autori vendos përballë dy nocione me ngarkesë të fuqishme simbolike: diellin dhe mërgimin. Dielli është dritë, jetë, ngrohtësi dhe shpresë; mërgimi është largësi, mungesë dhe përvojë e ndarjes. Midis tyre zhvillohet tensioni themelor i librit. Atdheu është larg fizikisht, por i pranishëm në mënyrë të vazhdueshme në ndërgjegjen e poetit. Prandaj, mërgimi nuk funksionon vetëm si një rrethanë jetësore, por si një gjendje poetike prej së cilës lind dhe ushqehet vargu.
Këtu qëndron edhe një nga karakteristikat kryesore të poezisë së Jupollit: largësia fizike nuk prodhon harresë, por kujtesë. Sa më larg të jetë poeti nga vendi i origjinës, aq më e fuqishme bëhet nevoja për ta rikrijuar atë në gjuhë. Poezia shndërrohet kështu në një formë kthimi. Poeti nuk mund ta kapërcejë distancën duke u kthyer fizikisht në çdo çast; ai e kapërcen atë përmes kujtesës, imagjinatës dhe fjalës.
Një nga shembujt më karakteristikë të kësaj mënyre të të shkruarit gjendet në poezinë „Gjumi i Diellit tim“, ku vargu:
„I mbylla sytë që ta shoh më mirë Atdheun tim.“
e përmbledh në një figurë të vetme paradoksin e mërgimit. Të mbyllësh sytë për të parë më mirë do të thotë se objekti i shikimit nuk ndodhet më përpara syrit fizik, por brenda kujtesës. Atdheu është kthyer në një realitet të brendshëm. Ky paradoks është një nga mekanizmat më të bukur të poezisë së Jupollit: mungesa fizike prodhon prani shpirtërore.
Edhe figurat e tjera të natës, diellit, hënës, yjeve dhe bjeshkës marrin funksion përtej përshkrimit. Ato bëhen pjesë e një gjuhe simbolike përmes së cilës poeti projekton gjendjen e vet të brendshme mbi natyrën. Kur shikimi i tij „tretet“ në Fushë-Dardani, nuk kemi të bëjmë vetëm me një peizazh të parë nga larg; kemi një çast ku njeriu dhe vendlindja bashkohen përmes kujtesës.
Dardania si koncept poetik: Një element që e veçon qartë këtë përmbledhje është mënyra se si Musa Jupolli e emërton hapësirën e tij kombëtare. Në vend që të përdorë në mënyrë mbizotëruese emërtimin bashkëkohor Kosovë, poeti i drejtohet asaj si Dardani. Po kështu, trojet shqiptare i emërton Arbëri, ndërsa shqiptarët arbënorë.
Këto nuk janë thjesht zgjedhje leksikore. Ato janë pjesë e një konceptimi poetik të identitetit. Përmes emrit Dardani, poeti e vendos hapësirën e tij të lindjes në një horizont më të thellë historik; ndërsa Arbëria shndërrohet në një nocion kulturor që tejkalon kufijtë e një territori të vetëm.
Kështu, emërtimi në poezinë e Jupollit bëhet akt kujtese. Poeti nuk kënaqet vetëm me realitetin e emërtimit të sotëm, por kërkon të sjellë në varg edhe një shtresë të historisë që, sipas konceptit të tij poetik, vazhdon të jetojë në të tashmen.Dardania, për rrjedhojë, nuk është thjesht hapësirë gjeografike. Ajo është atdhe i përjetuar përmes kujtesës.
Pra, Dardania dhe Arbëria nuk janë vetëm emra (gjeografik) në këtë libër; ato janë kategori përmes të cilave poeti e koncepton botën e vet.
Mesiana, Shajkoci dhe gjeografia e kujtesës: Përkrah nocioneve të mëdha si Dardania dhe Arbëria, në libër zënë vend edhe hapësira shumë më intime: Mesiana (Podujeva), Shajkoci, dhe hapësirat konkrete të kujtesës personale. bjeshkët, fushat dhe peizazhet e vendlindjes.
Kjo ndërthurje është e rëndësishme për strukturën e librit. Nëse Dardania përfaqëson hapësirën historike dhe kombëtare, Mesiana dhe Shajkoci përfaqësojnë atdheun e përjetuar në dimensionin personal. Këtu poeti largohet nga abstraksioni dhe kthehet te vendet konkrete të kujtesës.
Peizazhi, për këtë arsye, nuk është dekor. Ai është bartës i përvojës. Një fushë, një lis, një bjeshkë apo një emër vendi mund të mjaftojë për të hapur një kapitull të tërë kujtese. Në këtë aspekt, natyra në poezinë e Jupollit është më shumë se natyrë: ajo është arkiv emocional.
Nga malli personal te kujtesa kolektive: Një tjetër dimension i rëndësishëm i përmbledhjes shfaqet në ciklet „Atdheu i Pamort“ dhe „1981–1999 Dardani“. Këto cikle e zhvendosin poezinë nga kujtesa personale drejt kujtesës kolektive. Këtu atdheu nuk është më vetëm shtëpia, fshati, fusha apo peizazhi i fëmijërisë. Ai është edhe histori, sakrificë, dhimbje dhe qëndresë.
Këtu poezia e mërgimit kalon nga përvoja individuale në një hapësirë më të gjerë historike e kolektive.
Ky është një moment i rëndësishëm për ta kuptuar poetikën e Jupollit. Ai nuk e përjeton atdheun vetëm si kujtim personal, por edhe si histori të përbashkët. Në vargjet e tij, e kaluara nuk është e mbyllur; ajo vazhdon të veprojë mbi të tashmen përmes kujtesës.
Këtu poezia e Jupollit merr një funksion të dytë, përveçse shpreh, ajo dëshmon. Pikërisht këtu marrin kuptim edhe poezitë kushtuar figurave kombëtare e kulturore: Gjergj Kastriotit, Agim Ramadanit, Sali Çekut, Ismet Bogujevciut, Nexhmije Pagarushës, si dhe arbëreshëve të Kalabrisë. Këta emra krijojnë një galeri të veçantë brenda librit.
Megjithatë, rëndësia e tyre nuk qëndron vetëm te fakti që poeti u kushton poezi. Ato funksionojnë si pika referimi të një kujtese kombëtare. Heroi, dëshmori, artisti dhe arbëreshi bëhen pjesë e të njëjtës hartë të identitetit. Përmes tyre, poeti lidh historinë politike, historinë e luftës, kulturën dhe diasporën.
Në këtë aspekt, poeti nuk e sheh historinë si diçka të përfunduar. Historia vazhdon të jetojë përmes kujtesës së brezave. Poezia bëhet kështu një mënyrë për të mos lejuar që emrat të zhduken nga ndërgjegjja kolektive Në këtë mënyrë, poezia bëhet jo vetëm shprehje e ndjenjës, por edhe mjet i ruajtjes së kujtesës.
Gjuha shqipe si vend i identitetit: Një tjetër shtyllë e rëndësishme e librit është gjuha. Cikli „Lexuesit e mi janë ambasadorët e Arbërisë me gjuhën e ëmbël shqipe“ e bën të qartë se për autorin gjuha nuk është vetëm instrument komunikimi. Ajo është një nga format kryesore të ekzistencës së identitetit.
Kjo bëhet edhe më interesante për faktin se libri përfundon me ciklin „Voix d’encre“, me poezi në shqip dhe frëngjisht. Pra, libri që nis nga mërgimi dhe nga nevoja për t’u kthyer shpirtërisht te atdheu, përfundon duke e kaluar fjalën poetike në një hapësirë dygjuhëshe.
Këtu mërgimi merr një kuptim tjetër. Ai nuk është më vetëm distancë nga vendlindja, por edhe hapësirë takimi ndërmjet kulturave. Gjuha frënge nuk e zëvendëson shqipen; ajo bëhet urë për ta përcjellë poezinë shqiptare te një lexues tjetër.
Metafora dhe personifikimi: kur atdheu bëhet bashkëbisedues: Në aspektin e mjeteve poetike, Jupolli mbështetet ndjeshëm te metafora, personifikimi dhe simbolika e natyrës. Kjo i jep mundësi që nocione abstrakte – malli, atdheu, kujtesa, shpresa – të marrin formë konkrete.
Dielli mund të flejë, atdheu mund të bëhet bashkëbisedues, vendlindja mund të thirret si një qenie e gjallë. Kështu, poeti nuk mjaftohet me deklarimin e ndjenjës; ai përpiqet ta dramatizojë atë brenda një situate poetike.
Prirja narrative është gjithashtu e dukshme. Shumë poezi nuk janë vetëm përshkrime, por kanë një lëvizje: poeti kujton, ecën, vështron, bisedon, kthehet në imagjinatë. Kjo e afron poezinë me rrëfimin lirik dhe i jep vargut një dimension komunikues.
Mes solemnitetit dhe ironisë: Një libër i dominuar nga atdheu, historia, malli dhe kujtesa rrezikon të mbetet vazhdimisht në një ton solemn. Por cikli „Nuk është krejt humor“ krijon një hapësirë tjetër brenda veprës.
Vetë titulli është një shenjë se autori kërkon të vendosë një distancë ironike ndaj realitetit. Humori, satira dhe ironia këtu nuk e përjashtojnë seriozitetin e temave; përkundrazi, i japin poetit një mënyrë tjetër për t’i vëzhguar ato. Në këtë aspekt, ky cikël shërben edhe si një kundërpeshë ndaj tonalitetit emocional që dominon pjesët e tjera të librit.
Një përmbledhje me një bosht të qartë: Ndarja e veprës në cikle – „Dielli im në mërgim“, „Emnesë“, „Atdheu i Pamort“, „1981–1999 Dardani“, „Lexuesit e mi janë ambasadorët e Arbërisë me gjuhën e ëmbël shqipe“, „Nuk është krejt humor“, „Mesiana ime“ dhe „Voix d’encre“ – tregon se kemi të bëjmë me një libër që përpiqet ta organizojë përvojën poetike në disa drejtime.
Megjithatë, pas gjithë kësaj larmie ekziston një bosht i pandryshueshëm: raporti i poetit me rrënjën.
Mund të ndryshojë vendi, koha, figura, toni apo forma e shprehjes, por pyetja themelore mbetet e njëjtë: çfarë ndodh me identitetin kur njeriu largohet nga vendi i vet dhe si ruhet lidhja me të?
Përgjigjja e Jupollit është e qartë: përmes kujtesës, gjuhës dhe poezisë.
Në vend të një përfundimi
Dielli im në mërgim nuk është një libër që kërkon të lexohet vetëm përmes emocioneve që shkakton. Ai kërkon të lexohet edhe përmes mënyrës se si autori e ndërton marrëdhënien ndërmjet individit dhe historisë, ndërmjet vendlindjes dhe kujtesës, ndërmjet mërgimit dhe identitetit.
Musa Jupolli e merr përvojën e vet dhe e vendos në një hapësirë më të gjerë kolektive. Malli personal zgjerohet në kujtesë; vendlindja konkrete zgjerohet në Dardani; hapësira kombëtare zgjerohet në Arbëri; ndërsa gjuha bëhet mjeti që i mban të lidhura këto shtresa.
Në këtë kuptim, ajo që e dallon këtë përmbledhje nga një libër i zakonshëm me poezi nostalgjike nuk është thjesht prania e temës së atdheut. Është mënyra se si atdheu shndërrohet në sistem simbolesh, në hapësirë kujtese dhe në pikë referimi identitare.
Poeti nuk e kërkon atdheun vetëm në një vend të caktuar. Ai e kërkon në emrat e lashtë, në peizazhet e vendlindjes, në figurat historike, në gjuhën shqipe, në kujtimet e mërgimit dhe në vetë aktin e të shkruarit. Për këtë arsye, Dardania në këtë libër nuk është vetëm territor; është kujtesë e gjallë. Arbëria nuk është vetëm hapësirë gjeografike; është vazhdimësi kulturore. Ndërsa mërgimi nuk është vetëm largësi; është pikë vështrim nga e cila atdheu rishfaqet me një intensitet tjetër.
Në fund, “Dielli im në mërgim” mund të lexohet si një udhëtim i gjatë poetik nga largësia drejt rrënjës. Një udhëtim ku poeti nuk përpiqet ta harrojë mërgimin, por ta shndërrojë atë në burim të kujtesës. Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron kuptimi më i thellë i titullit: dielli i poetit është larg, por nuk është i humbur; ai vazhdon të ndriçojë përmes kujtesës, gjuhës dhe vargut.
Kështu, Musa Jupolli del nga kjo përmbledhje jo vetëm si poet i mallit, por si poet që përpiqet ta bëjë mallin një formë të kujtesës dhe kujtesën një formë të identitetit. Kjo është vlera kryesore që mund të kërkohet në Dielli im në mërgim: jo vetëm të na tregojë se çfarë ndien poeti larg atdheut, por të na bëjë të kuptojmë pse atdheu, edhe kur është larg, vazhdon të jetë vendi më i pranishëm në shpirtin e tij.
Opatija (Kroaci), korrik 2026
