Gjuha e fqinjit nuk e dobëson identitetin — e forcon Kosovën

Nga Agim Vuniqi

_____

Kosova është shtet shumetnik, por multietniciteti nuk mund të mbetet vetëm formulë kushtetuese, kuotë përfaqësimi apo e drejtë për përdorimin e gjuhës brenda komunitetit. Ai duhet të shihet në jetën e përditshme: në komunikim, bashkëpunim dhe besim ndërmjet qytetarëve.

Kushtetuta e Kosovës i njeh shqipen dhe serbishten si gjuhë zyrtare në nivel shtetëror, ndërsa turqishtja, boshnjakishtja dhe romishtja gëzojnë status zyrtar në komunat ku plotësohen kushtet ligjore. Megjithatë, njohja juridike e gjuhëve nuk garanton vetvetiu komunikim real. Ligji për përdorimin e gjuhëve kërkon që institucionet të ofrojnë shërbime në gjuhët zyrtare, por zbatimi praktik shpesh varet nga numri i përkthyesve, cilësia e përkthimit dhe aftësia e nëpunësve për t’u shërbyer qytetarëve drejtpërdrejt.

Në shumë komuna, komunitetet jetojnë pranë njëri-tjetrit, por fëmijët rriten në sisteme shkollore që komunikojnë pak ose aspak. Shkollat mund të jenë fizikisht afër, ndërsa shoqërisht të ndara. Fëmijët mund të kalojnë nëpër të njëjtat rrugë, por të mos dinë t’i drejtohen njëri-tjetrit as me një përshëndetje në gjuhën e fqinjit.

Raportet e misioneve ndërkombëtare dhe të organizatave vendore për kohezionin shoqëror në Kosovë kanë vënë në dukje se ndarja e arsimit në dy sisteme, mungesa e kontakteve ndërmjet nxënësve dhe përdorimi i teksteve të ndryshme shkollore e forcojnë distancën ndërmjet komuniteteve. Në disa zona, nxënësit ndjekin mësimin në objekte të ndara ose në ndërrime të ndryshme, ndërsa aktivitetet e përbashkëta mbeten të kufizuara.

Kjo nuk është bashkëjetesë e plotë. Është jetesë paralele.

Kur mungon komunikimi, boshllëkun e mbushin paragjykimi, frika dhe manipulimi politik. Prandaj, mosnjohja e gjuhës së tjetrit nuk është thjesht mangësi kulturore. Ajo dobëson integrimin, dëmton sigurinë shoqërore dhe ul besimin në institucione. Në sistemin arsimor duhet të futet, mbi baza vullnetare, lënda zgjedhore:

“Gjuhët, kultura dhe trashëgimia e Kosovës”.

Kjo lëndë do t’u mundësonte nxënësve të mësonin gjuhët dhe të njihnin kulturat, traditat, letërsinë, muzikën dhe trashëgiminë e komuniteteve që jetojnë në Kosovë. Një nxënës shqiptar do të mund të mësonte serbisht, turqisht, boshnjakisht ose gjuhën rome, ndërsa nxënësit e komuniteteve të tjera do të mund ta mësonin më mirë shqipen.

Nuk bëhet fjalë për imponim dhe as për zëvendësim të lëndëve themelore. Bëhet fjalë për një investim të drejtpërdrejtë në qytetari, komunikim dhe mundësi profesionale. Kjo lëndë nuk ia cenon askujt identitetin; përkundrazi, i pajis fëmijët me aftësinë për ta kuptuar më mirë shoqërinë ku jetojnë dhe për të bashkëpunuar me njerëzit përreth.

Arsimi dygjuhësh dhe shumëgjuhësh nuk është eksperiment i panjohur. Në Evropë, modele të tilla përdoren në vende me më shumë se një gjuhë zyrtare, si Belgjika, Finlanda, Luksemburgu dhe Zvicra. Në këto vende, mësimi i gjuhës së dytë nuk shihet si kërcënim për identitetin, por si pjesë e qytetarisë dhe e përgatitjes profesionale. Korniza e Këshillit të Evropës për gjuhët, përfshirë Portofolin Evropian të Gjuhëve dhe Kornizën e Përbashkët Evropiane të Referencave për Gjuhët, ofron standarde të matshme për nivelet A1–C2 dhe mund të përdoret për certifikimin e nxënësve në Kosovë.

Edhe emërtimi është i rëndësishëm. Shprehja “lëndët e minoriteteve” i kufizon këto përmbajtje te komunitetet që i flasin ato gjuhë. “Gjuhët, kultura dhe trashëgimia e Kosovës” i vendos ato aty ku duhet: në qendër të pasurisë së përbashkët të vendit.

Programi duhet të përfshijë gjuhën praktike, letërsinë, historinë lokale, muzikën, artin, traditat, monumentet dhe jetën qytetare. Në Prizren, për shembull, njohja e shqipes, turqishtes dhe boshnjakishtes është njëkohësisht vlerë kulturore dhe aftësi konkrete për jetën, punën dhe shërbimin ndaj qytetarëve. Në Graçanicë, Kamenicë, Gjilan, Mitrovicë, Dragash dhe komunat e tjera shumëgjuhëshe, njohja e gjuhës së fqinjit mund të shërbejë si urë ndërmjet shkollave, familjeve dhe institucioneve.

Njohja e gjuhës së fqinjit do ta bënte shtetin më të kuptueshëm dhe më të besueshëm për qytetarët. Ajo do të përmirësonte komunikimin në administratë, polici, drejtësi, shëndetësi dhe shërbime publike.

Një polic që komunikon me qytetarin në gjuhën e tij rrit besimin në institucion. Një mjek që e kupton drejtpërdrejt pacientin zvogëlon rrezikun e gabimit. Një nëpunës shumëgjuhësh ofron shërbim më të shpejtë, më të saktë dhe më dinjitoz.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme në situatat kur përkthimi administrativ nuk mjafton. Në polici, urgjencë mjekësore ose gjykatë, një keqkuptim i vogël mund të ketë pasoja të mëdha. Njohja e drejtpërdrejtë e gjuhës e zvogëlon varësinë nga përkthimi dhe e rrit përgjegjësinë profesionale.

Shumëgjuhësia nuk është luks administrativ. Është standard i një shteti që u shërben të gjithë qytetarëve.

Nxënësit që mësojnë gjuhën e njëri-tjetrit krijojnë më lehtë kontakte, miqësi dhe bashkëpunim. Shkollat mund të zhvillojnë projekte të përbashkëta për historinë lokale, monumentet, muzikën, kuzhinën dhe traditat.

Përvoja e programeve të arsimit ndërkulturor në Kosovë, të mbështetura ndër vite nga OSBE-ja, Këshilli i Evropës, UNICEF-i dhe organizata të tjera, tregon se aktivitetet e përbashkëta të nxënësve mund të ulin distancën shoqërore kur ato janë të rregullta, të sigurta dhe të mbështetura nga mësues të trajnuar. Një takim i vetëm nuk mjafton; nevojiten projekte të përsëritura, punë në grupe dhe komunikim i vazhdueshëm.

Kështu, nxënësit nuk do ta mësonin kulturën e tjetrit si një temë abstrakte në libër, por përmes takimeve, bisedave dhe përvojave të përbashkëta. Kjo e zëvendëson frikën nga e panjohura me njohje dhe respekt.

Njohja e disa gjuhëve do t’u hapte të rinjve më shumë mundësi në administratë, polici, drejtësi, shëndetësi, arsim, turizëm dhe biznes. Në një vend ku komunitetet jetojnë pranë njëri-tjetrit, shumëgjuhësia është kapital profesional.

Të dhënat e Agjencisë së Statistikave të Kosovës për strukturën demografike dhe gjuhësore tregojnë se Kosova ka një treg pune ku shërbimet publike dhe private u drejtohen qytetarëve me prejardhje të ndryshme. Ndërkohë, raportet e Bankës Botërore, Programit të Kombeve të Bashkuara për Zhvillim dhe institucioneve të punësimit në Kosovë vazhdimisht theksojnë mospërputhjen ndërmjet aftësive që kërkojnë punëdhënësit dhe aftësive që ofrojnë të rinjtë. Në këtë kontekst, njohja e gjuhëve të huaja dhe e gjuhëve të komuniteteve në Kosovë është një aftësi e matshme që mund ta dallojë një kandidat në tregun e punës.

Në shpalljet e punës për qendrat e thirrjeve, turizmin, mikpritjen, shitjet, transportin, organizatat ndërkombëtare dhe shërbimet publike, njohja e anglishtes, gjermanishtes, turqishtes ose serbishtes shpesh kërkohet ose vlerësohet. Për një të ri nga Prizreni, njohja e turqishtes dhe boshnjakishtes mund të jetë përparësi në turizëm dhe tregti. Për një të ri nga Gjilani, Kamenica ose Mitrovica, njohja e shqipes dhe serbishtes mund të jetë e dobishme në administratë, shërbime sociale, shëndetësi dhe organizata që punojnë me komunitete të ndryshme.

Kosova ka nevojë për punonjës që mund të komunikojnë me qytetarët, vizitorët dhe partnerët në më shumë se një gjuhë. Një program i tillë do ta lidhte arsimin me tregun e punës dhe do t’u jepte të rinjve një avantazh real në karrierë.

Programi duhet të ndërtohet mbi reciprocitet të plotë. Nuk është e drejtë që vetëm nxënësit shqiptarë të mësojnë gjuhët e komuniteteve të tjera, ndërsa nxënësve serbë, boshnjakë, turq, romë, ashkalinj, egjiptianë apo goranë të mos u ofrohet në mënyrë serioze dhe cilësore mësimi i shqipes.

Njohja e shqipes është thelbësore për integrimin në jetën institucionale, universitare dhe ekonomike të Kosovës. Në të njëjtën kohë, mësimi vullnetar i serbishtes dhe i gjuhëve të tjera nga nxënësit shqiptarë do ta forconte komunikimin, aftësimin profesional dhe mirëkuptimin ndërmjet komuniteteve.

Reciprociteti e bën këtë politikë të drejtë, të besueshme dhe të dobishme për të gjithë.

Rreziqet dhe mënyrat për t’i parandaluar

Tekstet nuk duhet të importohen mekanikisht nga shtetet e tjera. Ato duhet të hartohen dhe miratohen në Kosovë, me pjesëmarrjen e mësuesve, gjuhëtarëve, pedagogëve, historianëve, ekspertëve të trashëgimisë dhe përfaqësuesve profesionistë të komuniteteve.

Në fillim, programi duhet të përqendrohet te gjuha praktike, letërsia, muzika, traditat, trashëgimia dhe jeta qytetare. Temat historike të ndjeshme duhet të trajtohen me burime të verifikueshme, standarde akademike dhe këndvështrime të shumëfishta.

Shkolla nuk duhet të shndërrohet në arenë propagande. Ajo duhet t’i mësojë nxënësit të dallojnë faktin nga manipulimi dhe të kuptojnë se historia mund të studiohet me seriozitet pa u përdorur për të ushqyer urrejtje.

Mungesa e mësuesve që njohin mirë gjuhët dhe metodologjinë e mësimdhënies ndërkulturore është pengesë reale. Prandaj, institucionet duhet të krijojnë programe trajnimi, bursa dhe skema të posaçme për përgatitjen e mësuesve.

Universitetet publike dhe private mund të ofrojnë module për mësimdhënien e gjuhës së dytë, ndërsa komunat mund të krijojnë një regjistër të mësuesve dhe përkthyesve të certifikuar. Mund të përdoren edhe mësues nga komunitetet përkatëse, por ata duhet të kenë përgatitje pedagogjike dhe të punojnë sipas kurrikulës së përbashkët të Kosovës.

Mund të përdoren materiale digjitale, mësim në distancë dhe bashkëpunim ndërmjet shkollave, por teknologjia duhet ta mbështesë mësimdhënien, jo ta zëvendësojë atë. Cilësia e mësuesit do të përcaktojë suksesin e programit.

Disa mund ta paraqesin mësimin e gjuhës së fqinjit si kërcënim për identitetin. Ky pretendim duhet kundërshtuar qartë: njohja e një gjuhe tjetër nuk e dobëson gjuhën amtare. Ajo e zgjeron aftësinë për të komunikuar, për të punuar dhe për të mbrojtur interesat e vendit.

Programi duhet të jetë vullnetar, reciprok dhe i orientuar drejt komunikimit. Askush nuk humb identitetin duke mësuar gjuhën e tjetrit. Përkundrazi, një qytetar që njeh më shumë gjuhë është më i sigurt në identitetin e vet dhe më i aftë të bashkëpunojë.

Nëse programi zbatohet vetëm për të prodhuar raporte, konferenca ose statistika, ai do ta humbë menjëherë besueshmërinë. Rezultatet duhet të maten përmes përparimit real të nxënësve, kontakteve ndërmjet shkollave dhe ndryshimit të qëndrimeve ndaj komuniteteve të tjera.

Suksesi nuk matet me numrin e aktiviteteve të organizuara, por me atë se sa nxënës mund të komunikojnë, sa shkolla bashkëpunojnë dhe sa më shumë besim krijohet ndërmjet komuniteteve.

Hapat konkretë të zbatimit

Ministria e Arsimit, në bashkëpunim me komunat, shkollat, ekspertët dhe përfaqësuesit e komuniteteve, duhet të hartojë kurrikulën e lëndës. Ajo duhet të përcaktojë nivelet gjuhësore, temat kulturore, standardet e vlerësimit dhe materialet mësimore.

Kurrikula mund të mbështetet në nivelet e Kornizës së Përbashkët Evropiane të Referencave për Gjuhët. Për ciklin fillor, objektivi mund të jetë komunikimi bazë në nivelin A1; për arsimin e mesëm, arritja e nivelit A2 ose B1, varësisht nga numri i orëve dhe mosha e nxënësve.

Kurrikula duhet të jetë praktike, e matshme dhe e përshtatshme për moshën e nxënësve. Ajo duhet t’i përgatisë ata për komunikim real, jo vetëm për testim formal.

Duhet të krijohet një grup pune me mësues, gjuhëtarë, pedagogë, historianë, ekspertë të trashëgimisë dhe përfaqësues të komuniteteve. Ky grup duhet të garantojë cilësinë profesionale, balancën kulturore dhe shmangien e propagandës.

Përbërja e tij duhet të jetë transparente, ndërsa vendimet duhet të bazohen në standarde arsimore dhe jo në presione politike. Draftet e kurrikulës dhe materialeve duhet të publikohen për konsultim me mësuesit, prindërit dhe organizatat e komuniteteve.

Reforma mund të nisë në Prizren, Prishtinë, Graçanicë, Gjilan, Dragash dhe Mitrovicë. Këto komuna ofrojnë kushte të ndryshme gjuhësore, kulturore dhe shoqërore, prandaj janë terren i përshtatshëm për testimin e modelit.

Pjesëmarrja duhet të jetë vullnetare dhe lënda duhet të ofrohet si zgjedhore, pa cenuar programin bazë të arsimit. Projekti pilot duhet të ketë objektiva të qarta, afate të përcaktuara dhe buxhet të publikuar.

Në secilën komunë mund të përzgjidhen disa shkolla me profile të ndryshme: shkolla urbane, rurale, me shumicë shqiptare dhe shkolla ku mësojnë nxënës nga komunitete të ndryshme. Kjo do të mundësonte krahasimin e rezultateve dhe identifikimin e modeleve që mund të zgjerohen.

Para fillimit të projektit duhet të organizohen trajnime për mësuesit, të përgatiten materiale të përshtatshme dhe të krijohen burime digjitale. Mësuesit duhet të aftësohen jo vetëm për gjuhën, por edhe për trajtimin e temave të ndjeshme dhe menaxhimin e klasave shumëkulturore.

Trajnimi duhet të përfshijë metodologjinë e mësimit komunikues, vlerësimin sipas niveleve A1–B1, përdorimin e materialeve autentike dhe parandalimin e gjuhës së urrejtjes në klasë.

Pa mësues të përgatitur, edhe kurrikula më e mirë do të mbetet në letër.

Shkollat duhet të bashkëpunojnë për projekte mbi historinë lokale, monumentet, muzikën, kuzhinën, traditat dhe jetën qytetare. Këto aktivitete mund të zhvillohen përmes vizitave, punëtorive, debateve, platformave digjitale dhe shkëmbimeve ndërmjet nxënësve.

Një shembull konkret do të ishte krijimi i një harte shumëgjuhëshe të trashëgimisë së Prizrenit, ku nxënësit të përgatisnin përshkrime në shqip, serbisht, turqisht, boshnjakisht dhe anglisht. Një tjetër mundësi do të ishte dokumentimi i historive të familjeve, këngëve, recetave dhe zanateve lokale, me prezantime të përbashkëta në shkollë.

Kontaktet e drejtpërdrejta duhet të jenë pjesë e detyrueshme e suksesit të programit, sepse gjuha mësohet më mirë kur përdoret në marrëdhënie reale.

Nxënësit që përfundojnë nivele të caktuara duhet të marrin certifikata të njohura zyrtarisht. Njohja e gjuhëve duhet të vlerësohet edhe në punësimin në administratë, polici, drejtësi, shëndetësi dhe shërbime publike.

Në konkurset për pozita ku kërkohet komunikim me komunitete të ndryshme, njohja e gjuhës duhet të jetë kriter i qartë dhe i verifikueshëm, jo vetëm deklaratë në CV. Mund të përdoren provime standarde, intervista praktike dhe certifikata të lidhura me nivelet evropiane të gjuhëve.

Nëse njohuria nuk sjell vlerë në arsimim dhe punësim, interesi për programin do të mbetet i kufizuar. Prandaj, certifikimi duhet të lidhet me mundësi konkrete.

Rezultatet duhet të maten përmes numrit të nxënësve pjesëmarrës, përparimit gjuhësor, cilësisë së materialeve, kontakteve ndërmjet shkollave dhe ndryshimit të qëndrimeve ndaj komuniteteve të tjera.

Vlerësimi duhet të përfshijë testim para dhe pas programit, pyetësorë për nxënësit, prindërit dhe mësuesit, si dhe matje të numrit dhe cilësisë së aktiviteteve të përbashkëta. Duhet të vlerësohet edhe nëse nxënësit përdorin gjuhën në situata reale, jo vetëm në provime.

Pas përfundimit të projektit pilot, duhet të publikohet një raport i pavarur me rekomandime të qarta për zgjerimin, ndryshimin ose përmirësimin e programit. Publiku duhet ta dijë çfarë është arritur, sa është shpenzuar dhe cilat probleme kanë mbetur.

Bashkimi Evropian mund të mbështesë kurrikulën, trajnimin e mësuesve, materialet digjitale dhe shkëmbimet ndërmjet shkollave. Këshilli i Evropës, OSBE-ja, UNICEF-i dhe organizatat e tjera me përvojë në arsimin ndërkulturor mund të ofrojnë ekspertizë teknike dhe mbështetje për vlerësimin.

Megjithatë, projekti duhet të ketë objektiva të qarta, buxhet transparent dhe rezultate të matshme. Një pjesë e financimit duhet të sigurohet nga institucionet e Kosovës, në mënyrë që programi të mos varet vetëm nga mbështetja e jashtme.

Një politikë që synon forcimin e shtetit duhet të ketë edhe përgjegjësi vendore për financimin dhe vazhdimësinë e saj.

Nga e drejta për ta ruajtur gjuhën te mundësia për ta mësuar gjuhën e tjetrit

Si koncept, kjo politikë meriton notën 9 nga 10. Nota e dhjetë mund të jepet vetëm pas zbatimit, sepse mungesa e mësuesve të kualifikuar, politizimi i mundshëm i teksteve, kundërshtimet nacionaliste dhe rreziku i formalizimit janë pengesa reale.

Por këto pengesa nuk janë arsye për të mos vepruar. Ato janë arsye për ta hartuar programin me standarde të larta, përgjegjësi të qarta dhe kontroll të vazhdueshëm.

Kosova nuk duhet vetëm t’ua garantojë komuniteteve të drejtën për ta ruajtur gjuhën e tyre. Ajo duhet t’ua mundësojë të gjithë fëmijëve ta mësojnë gjuhën e fqinjit dhe ta njohin kulturën e tij si pjesë të trashëgimisë së përbashkët.

Kjo politikë do ta bënte Kosovën më të sigurt, institucionet më efikase, të rinjtë më të aftë për tregun e punës dhe shoqërinë më të lidhur. Ajo do ta kthente multietnicitetin nga parim kushtetues në përvojë të përditshme.

Njohja e gjuhës së tjetrit nuk e pakëson dashurinë për gjuhën tënde. Ajo e zvogëlon distancën ndërmjet njerëzve dhe e forcon Kosovën si shtet qytetar e evropian.