Nga Roveredo 1996, te “Me pranga e pa to”, në Pejë 2026

Tridhjetë vjet më pas – kur vizatimet e burgut vazhdojnë t’i flasin Evropës për lirinë, vuajtjen dhe kujtesën

Nga Sak Muji – për portalin “Drini”

Ka ekspozita që mbyllen kur fiket drita e galerisë.

Por ka edhe ekspozita që nuk mbyllen kurrë.

Ato vazhdojnë të jetojnë në kujtesë, në fotografi, në një kasetë të vjetër, në një copë letër të dalë fshehurazi nga burgu, në fjalët e një shkrimtari, të një piktori, të një miku.

Dhe, mbi të gjitha, në ndërgjegjen e atyre që e dinë se arti ndonjëherë nuk lind nga komoditeti, por nga prangat.

E tillë ishte ekspozita që u hap më 21 janar 1996 në Art-Atelier të Roveredos, Zvicër, me vizatimet e Hydajet Hysenit dhe Sylë Mujaj – sot Sak Muji. Burimet e mëvonshme e dokumentojnë ekspozitën me titullin italian “Dietro le Ferrate” – “Mbrapa grilave”, të hapur nga 21 janari deri më 20 shkurt 1996.

Sot, tridhjetë vjet më vonë, kur i shikoj ato pamje, nuk shoh vetëm ekspozitën.

Shoh rininë tonë të mbetur në burgje.

Shoh fytyrat e shokëve.

Shoh Nishin.

Shoh letrën që duhej ruajtur si bukë.

Shoh lapsin që në qeli nuk ishte vetëm laps – ishte mënyra jonë për të mos lejuar që burgu të na merrte edhe shpirtin.

Një sallë ku u takuan Kosova dhe Evropa

Në hapjen e Roveredos morën pjesë njerëz të njohur të kulturës zvicerane, italiane dhe shqiptare: Mario Agliati, Ivo Soldini, maestro Ibrahim Kodra, Xhafer Shatri, Azem Shkreli, Ndue Sinishtaj, Francesco Enrico Macri, përfaqësues të organizatave humanitare dhe shumë artdashës.

Vetë videoja e asaj mbrëmjeje e ruan atmosferën.

Dhe aty, para veprave të burgut, thashë diçka që sot më duket edhe më e rëndë se atëherë:

“Në këto vizatime ka një jetë. Jo vetëm jetën time apo të dy autorëve, por jetën e mijëra njerëzve që kaluan nëpër burgjet e ish-Jugosllavisë.”

Kjo fjali ruhet në transkriptin e videos së hapjes.

Nuk po ekspozonim vetëm veten.

Po përpiqeshim t’i jepnim fytyrë një brezi të tërë.

Ibrahim Kodra: “Nga fundi i shpirtit”

Kur mori fjalën maestro Ibrahim Kodra, sallës iu dha një tjetër peshë.

Ai nuk i shikoi punimet vetëm për teknikën e lapsit.

Ai kërkoi njeriun që qëndronte prapa vijës.

Kodra tha se këto vizatime kishin rëndësi për atë që dëshironte të kuptonte çfarë ndodh brenda njeriut që vuan.

Për disa prej punimeve foli si për vepra lirike që kishin lindur “nga fundi i shpirtit”.

Pastaj dha një porosi që sot, pas tridhjetë vjetësh, tingëllon pothuajse si testament:

këto vizatime, tha ai, do të duhej të kishin fatin që një ditë të mblidheshin në një libër, sepse përmes tyre bota mund të shihte jetën dhe vuajtjen e njeriut të mbyllur për vite në burg.

Sot i them vetes:

Maestro, porosia jote ende jeton.

Dhe ndoshta tani ka ardhur koha që ajo të përmbushet deri në fund.

Mario Agliati dhe gërvishtja që bëhet liri

Një tjetër moment që nuk e harroj ishte fjala e shkrimtarit të njohur të Ticinos, Mario Agliati.

Ai tha se ishte i emocionuar nga veprat dhe, sidomos, nga vuajtja që qëndronte pas tyre.

Agliati bëri një udhëtim të jashtëzakonshëm në historinë evropiane.

Kujtoi artistë e shkrimtarë që kishin krijuar në burgje e kampe: Aldo Carpin, Giovannino Guareschin dhe Silvio Pellicon.

Për Pellicon tregoi se, kur në burg nuk kishte as letër e as laps, shkruante mbi tavolinën e qelisë, duke e gërvishtur sipërfaqen; kur nuk kishte më vend, e kruante përsëri për të vazhduar të shkruante.

Pikërisht aty gjendet për mua metafora e të gjithë ciklit tonë:

Sepse edhe ne, kur vizatonim në burg, po bënim pikërisht këtë.

Po gërvishtnim murin e heshtjes.

Po thoshim:

Jam gjallë.

Ende mendoj.

Ende kujtoj.

Ende krijoj.

Ende dua lirinë.

“Dikur ishin italianët. Sot janë shqiptarët e Kosovës”

Mario Agliati nuk u ndal vetëm te arti.

Ai e lidhi Risorgimenton italian me rilindjen dhe përpjekjen shqiptare për liri.

Duke kujtuar se Roveredo kishte strehuar edhe më herët njerëz të përndjekur që kërkonin atdheun e tyre, ai tha:

“Dikur ishin italianët. Sot janë shqiptarët e Kosovës.”

Dhe pastaj e zgjeroi mendimin: lufta për liri nuk ishte vetëm çështje e një kombi.

Ajo ishte pjesë e përpjekjes universale të popujve që duan të rifitojnë lirinë “për veten dhe për të tjerët”.

Në atë sallë të vogël të Roveredos, Kosova nuk ishte më vetëm një emër në Ballkan.

Ishte një histori njerëzore që po hynte në ndërgjegjen evropiane përmes artit.

Bosnja sapo kishte dalë nga ferri

Duhet kujtuar edhe koha.

Janari i vitit 1996 vinte menjëherë pas përfundimit të luftës së Bosnjës.

Evropa sapo kishte parë Srebrenicën, kampet, dëbimet, vrasjet masive dhe dhunën seksuale sistematike.

Dhe në vetë hapjen e ekspozitës së Roveredos, një prej folësve e lidhi drejtpërdrejt përvojën e të burgosurve shqiptarë me tragjedinë e Bosnjës dhe me gjendjen që po rëndohej në Kosovë.

Ai theksoi se përvoja e një të burgosuri shqiptar nuk ishte vetëm histori personale, por pasqyrë e historisë së një kombi të tërë.

Prandaj Roveredo nuk ishte vetëm ekspozitë.

Ishte edhe paralajmërim.

Ne po i tregonim Evropës me laps atë që politika ende nuk po arrinte ta ndalte.

Tre vjet më vonë – 78 ditët që ndryshuan Kosovën

Më 24 mars 1999, NATO filloi Operacionin Allied Force kundër Republikës Federale të Jugosllavisë.

Fushata zgjati 78 ditë, deri më 10 qershor 1999. NATO e përshkruan vendimin e saj si ndërhyrje për të ndalur katastrofën humanitare, dhunën dhe politikën e spastrimit etnik në Kosovë.

Për ne shqiptarët e Kosovës, ato 78 ditë nuk ishin një abstraksion gjeopolitik.

Ishin ditë jete dhe vdekjeje.

Dhe pas tyre erdhi tërheqja e forcave ushtarake, policore e paramilitare jugosllave dhe serbe nga Kosova dhe vendosja e pranisë ndërkombëtare të sigurisë.

Krimet në Kosovë janë të dokumentuara në gjykata ndërkombëtare

Krimet e forcave serbe dhe jugosllave kundër shqiptarëve të Kosovës nuk janë vetëm kujtime familjare apo deklarata politike.

ICTY konstatoi një fushatë të gjerë dhune kundër popullsisë civile shqiptare të Kosovës, me dëbime masive, transferim të dhunshëm, vrasje, përndjekje, sulme seksuale dhe shkatërrim të objekteve fetare.

Pesë ish-zyrtarë të lartë serbë dhe jugosllavë u dënuan në vitin 2009; në procese të tjerë u dënuan edhe zyrtarë të tjerë për krime në Kosovë.

Kjo duhet thënë sa herë flasim për drejtësinë.

Sepse drejtësia nuk mund të ketë kujtesë selektive.

Fjala “gjenocid” dhe përgjegjësia ndaj dokumentit

Për shumë shqiptarë, përmasat e krimeve të kryera në Kosovë përshkruhen si gjenocid.

Dhimbja që qëndron pas kësaj fjale është reale.

Por, juridikisht, duhet bërë dallimi: deri më sot nuk ekziston një vendim ndërkombëtar që ta ketë shpallur Serbinë si shtet përgjegjëse për gjenocid në Kosovë.

Ekzistojnë, megjithatë, vendime gjyqësore ndërkombëtare që kanë konstatuar dhe dënuar krime kundër njerëzimit dhe krime lufte ndaj shqiptarëve të Kosovës.

Për mua kjo nuk e zvogëlon tragjedinë.

Përkundrazi: e bën edhe më të rëndësishme që çdo pretendim ta mbështesim në dokument, që askush të mos mund ta relativizojë atë që është provuar.

Roveredo 1996 – Pejë 2026

Dhe kështu kaluan tridhjetë vjet.

Në vitin 2026, veprat e burgut dolën përsëri para publikut, kësaj here në qytetin tim të Pejës, në ekspozitën:

“ME PRANGA E PA TO”

Kur i vendos pranë njëra-tjetrës këto dy data – Roveredo 1996 dhe Pejë 2026 – shoh një rrugë të tërë jete.

Në Roveredo ishim ish-të burgosur politikë dhe mërgimtarë që përpiqeshim t’i shpjegonim Evropës se çfarë po i ndodhte Kosovës.

Në Pejë, tridhjetë vjet më vonë, ato punime u kthyen në vendin prej nga kishte nisur historia jonë.

Atëherë nuk kishim shtet.

Sot kemi Republikën e Kosovës.

Dhe pikërisht për këtë sot përgjegjësia jonë është edhe më e madhe.

Vizatimet e burgut nuk janë pronë e harresës

Ato qindra vizatime nuk duhet të mbeten në kuti, bodrume apo vetëm në kujtesën e autorëve.

As këngët e burgut.

As letrat.

As poezitë.

As fotografitë.

As dëshmitë e të burgosurve politikë.

Ato janë pjesë e historisë së Kosovës dhe duhet të evidentohen, digjitalizohen, arkivohen, ekspozohen dhe ruhen si trashëgimi kulturore e historike.

Sepse një ditë ne nuk do të jemi.

Por vizatimi do të jetë.

Dhe një fëmijë që nuk ka lindur ende do të mund ta shikojë atë dhe të pyesë:

Kush ishte ky njeri?

Pse ishte i burgosur?

Pse vizatonte pas hekurave?

Çfarë kërkonte?

Dhe përgjigjja duhet të jetë:

Kërkonte liri.

Hagë 2026 – historia nuk duhet përzier

Në shtator 2026, Kosova u përball edhe me një aktgjykim tjetër të rëndë: Dhomat e Specializuara shpallën fajtorë në shkallë të parë Hashim Thaçin, Kadri Veselin, Rexhep Selimin dhe Jakup Krasniqin për disa krime lufte.

Por ky proces trajton përgjegjësi penale individuale.

Nuk duhet të përdoret për të kriminalizuar kolektivisht UÇK-në ose luftën për çlirimin e Kosovës.

Po aq, krimet e dokumentuara të forcave serbe ndaj shqiptarëve nuk mund të përdoren për të mohuar përgjegjësinë individuale kur ajo provohet.

Këto dy të vërteta mund të qëndrojnë së bashku.

Drejtësia humb kuptimin nëse bëhet vetëm “drejtësia jonë” dhe “drejtësia e tyre”.

Një amanet prej Roveredos

Kur sot e dëgjoj përsëri zërin e Ibrahim Kodrës në atë filmim të vjetër, më duket sikur ai po flet për të ardhmen.

Ai kërkonte që këto vizatime të mos humbnin.

Që të botoheshin.

Që të shiheshin.

Që bota të kuptonte se çfarë ndodh brenda njeriut që vuan.

Kjo është arsyeja pse “ME PRANGA E PA TO” nuk duhet të jetë stacioni i fundit.

Do të dëshiroja që kjo ekspozitë të ecë:

nga Peja në Prishtinë,

nga Prishtina në Tiranë,

nga Kosova në Zvicër,

nga qyteti në qytet,

nga shteti në shtet,

dhe një ditë nga ekspozita e përkohshme në muzeun e përhershëm të kujtesës sonë.

Tridhjetë vjet më vonë

Roveredo – 1996.

Pejë – 2026.

Tridhjetë vjet.

Por kur e shikoj një vizatim të burgut, koha zhduket.

Përsëri dëgjoj derën metalike.

Përsëri shoh murin.

Përsëri shoh shokun përballë.

Përsëri shoh një copë të vogël letre.

Dhe kuptoj se ne, atëherë, pa e ditur, nuk po bënim vetëm art.

Po ruanim provën se kishim ekzistuar.

Dhe sot kam vetëm një lutje ndaj institucioneve, historianëve, muzeve, familjeve dhe brezit të ri:

Mos i lini këto dëshmi të vdesin pas nesh.

Sepse prangat ndryshken.

Burgjet një ditë shemben.

Regjimet përfundojnë.

Por një vijë e hedhur në letër nga një njeri që kërkon liri mund të jetojë shumë më gjatë se burgosësi i tij.

Ato gërvishtje të vogla mbi letër i mbijetuan grilave.

Dhe pas tridhjetë vjetësh ato ende flasin:

Për lirinë.

Për njeriun.

Për Kosovën.

Sak Muji

Ish-i burgosur politik

Bashkautor me Hydajet Hysenin i ekspozitës së Roveredos

Autor i ekspozitës “ME PRANGA E PA TO” – Pejë 2026

VIDEO-DOKUMENT: “Ekspozita ‘Psikologji nga burgjet Jugosllave’ – Roveredo”, me pamje dhe fjalime nga hapja e ekspozitës.

Shikojeni videon e plotë në YouTube : /

1,137 views 16 Apr 2012

Ekspozita “psikologji

nga burgjet Jugosllave”- Roveredo

U hap ekspozita e vizatimeve të Hydajet Hysenit dhe Sylë Mujajt

Të dielën e shkuar, më 21 janar, Në Roveredo të Tiçinos, në Galerinë Art-Atelier, u hap një ekspozitë e vizatimeve të ish-të burgosurve politikë Hydajet Hyseni e Syl Mujaj. –

-Në hapjen morën pjesë personalitete kulturore tiçineze dhe shqiptare, Në Roveredo të Tiçinos, në Galerinë Art-Atelierë, u hap ekspozita e pavarur e vizatimeve të Hydajet Hysenit dhe Syl Mujajt.

Në hapje të ekspozitë merrnin pjesë personalitete të larta kulturore dhe politike tiçineze si Mario Agliati, Ivo Soldini, përfaqësues të organizatës për ndihmë të huajve, dashamirë të artit dhe të çështjes shqiptare etj.

Merrte pjesë mjeshtri modernist i pikturës kubiste shqiptare në Itali, Zoti Ibrahim Kodra, personalitete arbëreshe si Francesco Enrico Macri etj.

Ishte i pranishëm edhe ministri i informatave në Republikën e Kosovës, Zoti Xhafer Shatri, poeti, shkrimtari e publicisti Azem Shkreli, krijues dhe artdashës nga diaspora etj.

Në hapje të ekspozitës folën dashamirë tiçinez të çështjes shqiptare dhe ata veç ekspozitë folën edhe për gjendjen e rëndë në Kosovë.

Xhafer Shatri përkujtoi se përcaktimi i luftëtarëve shqiptar për art dëshmon se në jemi përcaktuar për zgjedhje paqësore të Kosovës.

Zoti Ibrahim Kodra foli për ekspozitën duke përmendur vitet e kaluara në burg të autorëve, të cilët, sipas tij, e kanë përjetësuar këtë pjesë të jetës së tyre me teknikën artistike, që ata e kanë ditur.

Poeti Ndue Sinishtaj, pasi foli për artin përgjithësisht, theksoi se Serbia jo vetëm tash pengon zhvillimin e lirshëm të artit në Kosovë, por ajo edhe gjatë shekujve ka vjedhur, ka plaçkitur dhe ka shkatërruar krijime artistike shqiptare me qëllim që të humb gjurmët shqiptare në Kosovë.

Ekspozita e vizatimeve të Hydajet Hysenit dhe të Sylë Mujaj, e cila do të qëndrojë e hapur disa ditë, përfshin krijime artistike të këtyre dy autorëve gjatë kohës së qëndrimit të tyre në burgun e Nishit dhe më vonë.

Si të tilla, ato të punuar kryesisht me laps, syzhe kanë ditët e kaluara në qelitë e këtij burgu dhe preokupimet shpirtërore të këtyre të burgosurve, por dhe të shokëve të tyre.

Preokupimet, në këtë rast janë Kosova, familja, prindërit, por edhe ngjarjet e përjetuara në burg, si vizita e të afërmve etj.

Temë e punimeve të këtyre autorëve, sidomos e Syl Mujaj, janë edhe shokët më të vjetër të burgut: simboli i rezistencës kombëtare Adem Demaçi dhe ideologëve kombëtarë të lëvizjes sonë.

Në skicat e shumta, portretet e ndryshme, peizazhet, janë dhënë tablo nga jeta në Kosovën e pushtuar dhe në burgun ku autorët kaluan ditët e veta të rinisë.

Hapja e kësaj ekspozite u regjistrua në mjetet informative të këtij kantoni.

Pas hapjes së ekspozitës u dha një darkë ku pjesëmarrësit folën për Kosovën dhe për artin e zhvilluar atje në kushtet e pushtimit.

Binak Kelmendi /

***

RADIO 1 – PEJË | LINDA LIPA–GJAKOVA ME SAK MUJIN

“ME PRANGA E PA TO” – kur arti, burgu dhe kujtesa bëhen një

Më 5 gusht 2026, në Radio 1 – Pejë, pata një intervistë të veçantë me moderatoren Linda Lipa–Gjakova, kushtuar ekspozitës sime “ME PRANGA E PA TO – Arti që mbijetoi burgun 1981–1990”. Radio 1 dhe portali Njëshi e prezantuan ekspozitën si një dëshmi artistike të veprave të krijuara gjatë burgimit politik, të ekspozuara në Hamamin e Haxhi Beut në Pejë.

Por për mua kjo intervistë nuk ishte vetëm një bisedë për artin.

Përballë Lindës, kujtesa më çoi edhe te Riza Gjakova, shoku im i klasës, miku i rinisë dhe ish-bashkëshorti i Lindës, i cili sot është në amshim.

Prandaj kishte çaste kur emocioni ishte më i fortë se fjala.

Kur flasim për burgun, për vitet 1981–1990, për shokët, për rininë dhe për njerëzit që nuk janë më mes nesh, nuk mund të flasim vetëm me gjuhën e kronikës. Flasim edhe me zemër.

Riza Gjakova ishte pjesë e asaj kohe të rinisë sime. Sot kujtimi i tij u bë, në mënyrën e vet, pjesë edhe e kësaj bisede.

Ekspozita “ME PRANGA E PA TO” sjell para publikut 130 vepra arti, të organizuara në cikle artistike që lidhen me burgun politik, portretin, arkitekturën, kostumografinë, mozaikun dhe forma të tjera të krijimtarisë. Ajo u hap më 2 gusht dhe qëndron e hapur deri më 16 gusht 2026 në Hamamin e Haxhi Beut, çdo ditë nga ora 10:00 deri në 20:00.

Falënderoj nga zemra Linda Lipa–Gjakovën, Radio 1 dhe portalin Njëshi, që i dhanë hapësirë kësaj historie dhe këtij arti.

Dhe mbi të gjitha:

Për Riza Gjakovën – shokun tim të klasës, tash në amshim.

Njerëzit ikin, por kujtimet e tyre vazhdojnë të ecin me ne.

Qoftë i përjetshëm kujtimi i tij.

Sak Muji

Autor i ekspozitës “ME PRANGA E PA TO”

Pejë, gusht 2026

#MePrangaEPaTo #SakMuji #Radio1 #Njeshi #LindaLipaGjakova #RizaGjakova #Peja #ArtiQeMbijetoiBurgun #KujtesaHistorike #BurgosuritPolitik