“Profeti i ri” i krizës shqiptare, me mjekër të vjetër

Kur feja përpiqet të shndërrohet nga përkatësi shpirtërore në bosht të identitetit kombëtar

Ka ardhur koha ta themi një gjë të thjeshtë, por që disa ideologë akademikë përpiqen ta bëjnë tepër të ndërlikuar:

Feja nuk është kombi.

Feja i përgjigjet pyetjes: Në çfarë beson?

Kombi i përgjigjet pyetjes: Cilit komunitet historik, gjuhësor dhe kulturor i përket?

Një shqiptar mund të jetë mysliman, katolik, ortodoks ose jofetar dhe, në të gjitha këto raste, të jetë shqiptar. Feja është përkatësi shpirtërore; kombi është përkatësi historike, gjuhësore, kulturore dhe kombëtare.

Prandaj, “shumicë myslimane” nuk është sinonim i “komb shqiptar”. Statistika fetare nuk mund të shndërrohet në përkufizim të kombit.

Këtu duhet bërë një dallim themelor.

Të thuash se islamizimi i një pjese të shqiptarëve është pjesë e historisë së shqiptarëve është historikisht e saktë.

Por të thuash se Islami ka qenë pjesë e traditës së lashtë fetare të këtyre trojeve, njësoj si krishterimi, është tjetër gjë.

Krishterimi ka rrënjë shumë më të hershme në këto hapësira. Në Dardani dëshmohet organizim kishtar që në shekullin IV, ndërsa prania e krishterimit në rajon i përket antikitetit të vonë.

Islami u shfaq në trojet shqiptare në kontekstin e zgjerimit dhe sundimit osman. Islamizimi i shqiptarëve ishte një proces gradual, shumë-shekullor dhe me faktorë të ndërthurur politikë, shoqërorë e ekonomikë.

Prandaj:

Krishterimi i paraprin me shumë shekuj islamizimit të shqiptarëve.

Ky nuk është sulm ndaj Islamit.

Është kronologji.

Dhe kronologjia nuk mund të ndryshohet për t’iu përshtatur një narrative ideologjike.

Por këtu duhet të shkojmë edhe më tej.

Nuk kemi vetëm rrëfime të përcjella brez pas brezi. Ka edhe dokumente. Madje dokumente osmane.

Studime historike mbi islamizimin në Kosovë janë mbështetur drejtpërdrejt në dokumente të Arkivit Osman, ndërsa literatura historike e trajton islamizimin si një proces të lidhur me strukturat politike, administrative dhe shoqërore të Perandorisë Osmane.

Prandaj nuk mund ta reduktojmë historinë në formulën e butë se shqiptarët thjesht “zgjodhën” një fe tjetër.

Po, ka pasur zgjedhje individuale.

Por krahas tyre kanë ekzistuar edhe presioni shoqëror, privilegjet, interesat ekonomike, pabarazitë fiskale, mundësitë administrative e ushtarake, diskriminimi dhe, në raste të dokumentuara, dhuna dhe detyrimi.

Edhe studiues shqiptarë kanë hulumtuar e dokumentuar forma të ndryshme të dhunës, presionit dhe diskriminimit gjatë sundimit osman.

Kjo është edhe arsyeja pse kujtesa shqiptare për këtë periudhë mbetet e hidhur.

Në shumë familje e krahina ende ruhen rrëfime për dhunë, ndëshkime, detyrim dhe humbje të të drejtave.

Kjo kujtesë nuk duhet as të absolutizohet pa prova, por as të fshihet.

Të respektosh shqiptarin mysliman të sotëm nuk do të thotë të romantizosh mënyrën se si u zhvillua islamizimi i paraardhësve të tij.

Dhe të studiosh dhunën e presionin historik nuk do të thotë të sulmosh besimtarët e sotëm.

Këto janë dy gjëra krejt të ndryshme.

Këtu lind edhe një pyetje tjetër.

Kur një prijës fetar del publikisht dhe e paraqet Sulltan Muratin I si “çlirimtar” të shqiptarëve, siç është raportuar për një deklaratë të Naim Tërnavës, kemi përballë një interpretim historik që mund dhe duhet të diskutohet me dokumente.

Por nëse dikush ndihet i lirë ta romantizojë një figurë të Perandorisë Osmane, pse duhet të konsiderohet e papranueshme që një shqiptar të flasë për pushtimin osman, për dhunën, presionet dhe format e detyrimit që shoqëruan procese të ndryshme të islamizimit?

Pse njëra palë mund ta interpretojë historinë sipas bindjes së vet, ndërsa pala tjetër duhet ta zbukurojë atë?

Jo. Historia nuk funksionon kështu.

Nëse njëri citon sulltanët, tjetri ka të drejtë të citojë arkivat.

Nëse njëri flet për “çlirim”, tjetri ka të drejtë të pyesë:

Çlirim nga kush, për kë dhe në emër të kujt?

Dhe nëse unë them se Perandoria Osmane ka përdorur edhe metoda të dhunshme, shtrënguese e çnjerëzore në raste të caktuara gjatë sundimit dhe proceseve të konvertimit, atëherë le të më kërkohen dokumentet.

Dhe dokumentet duhen hapur.

Jo të mbyllen.

Sepse historia nuk është pronë e sulltanit, e myftiut, e profesorit apo e publicistit.

Historia është përgjegjësi ndaj së vërtetës.

Shqiptari mysliman është shqiptar.

Shqiptari katolik është shqiptar.

Shqiptari ortodoks është shqiptar.

Shqiptari jofetar është shqiptar.

Por kombi shqiptar nuk është krijuar nga asnjëra prej këtyre përkatësive fetare.

Feja është besim. Kombi është përkatësi historike, gjuhësore, kulturore dhe kombëtare.

Prandaj historia e islamizimit të një pjese të shqiptarëve nuk mund të shndërrohet në përkufizimin e vetë shqiptarisë.

Historia e islamizimit të shqiptarëve është një kapitull i historisë së shqiptarëve; ajo nuk është e gjithë historia e shqiptarëve dhe aq më pak përkufizimi i kombit shqiptar.

Këtu duhet të jemi edhe më seriozë.

Nuk mjafton të thuhet se pas çdo ideologu qëndrojnë “qarqe” ose “agjentura”, pa prova konkrete.

Por është krejt legjitime të shtrohen pyetje për burimet e ndikimit, financimet, rrjetet institucionale, lidhjet ideologjike dhe kanalet përmes të cilave përhapen narrativat që përpiqen ta zhvendosin boshtin e identitetit shqiptar nga kombëtar në fetar.

Nëse ekzistojnë rrjete të tilla, ato duhen dokumentuar.

Nëse ka financime, duhen bërë publike.

Nëse ka ndërhyrje të jashtme, duhen dëshmuar.

Një komb nuk mbrohet duke shpikur komplote; mbrohet duke kërkuar prova.

Por as nuk duhet të mbyllim sytë ndaj ndikimeve vetëm pse ato vijnë të veshura me gjuhë akademike, fetare apo institucionale.

Sepse edhe një ide mund të ketë pasoja politike.

Dhe pyetja themelore mbetet:

A po na shpjegohet historia, apo po përpiqet dikush ta rishkruajë atë?

Kjo është pika ku duhet ndalur.

Kosova mund të ketë shumicë të një përkatësie fetare dhe, njëkohësisht, të jetë shtet laik.

Një statistikë fetare mund të përshkruajë realitetin fetar të një shoqërie në një moment të caktuar.

Por ajo nuk e shkruan historinë e kombit.

Prandaj, kur Kosova përshkruhet para botës kryesisht si “shtet me shumicë myslimane”, duhet të pyesim:

A po përshkruhet një realitet statistikor, apo po ndërtohet një identitet politik?

Sepse këto nuk janë e njëjta gjë.

Kosova është shoqëri me shumicë shqiptare, me qytetarë të përkatësive të ndryshme fetare e etnike dhe me rend kushtetues laik.

Kjo është një dallim që nuk duhet humbur.

Kombi shqiptar ka mbijetuar përmes gjuhës, kulturës, kujtesës historike, arsimit, traditës dhe vetëdijes kombëtare.

Prandaj, përpjekja për ta shpjeguar shqiptarin kryesisht përmes fesë është reduktim i një historie shumë më të gjerë.

Dhe këtu qëndron pyetja më e rëndë:

A po përpiqet dikush ta ndryshojë boshtin e identitetit shqiptar — nga kombëtar në fetar?

Nëse po, atëherë debati nuk është më thjesht teologjik.

Është debat për identitetin.

Është debat për historinë.

Është debat për të ardhmen.

Dhe nëse ekzistojnë rrjete të organizuara që e shtyjnë këtë proces nga jashtë ose nga brenda, ato duhet të identifikohen me fakte, jo me hamendje.

Sepse shtylla kurrizore e kombit shqiptar nuk është feja.

Është gjuha.

Është historia.

Është kultura.

Është kujtesa.

Është vetëdija kombëtare.

Dhe mbi të gjitha, është vetë shqiptaria.

Prandaj:

Feja është e lirë.

Besimi është i shenjtë.

Por kombi nuk është pronë e asnjë feje.

Islami është pjesë e historisë së islamizimit të shqiptarëve, por nuk është tradita fetare e lashtë e këtyre trojeve dhe nuk është themeli i kombit shqiptar.

Krishterimi ka rrënjë shumë më të hershme në këto troje, por as krishterimi nuk është vetë kombi shqiptar.

Shqiptaria është më e gjerë se çdo përkatësi fetare.

Dhe pikërisht këtë duhet ta kuptojnë profesorët, ideologët, prijësit fetarë dhe të gjithë ata që përpiqen ta kthejnë fenë në përkufizim të kombit:

Shqiptari mund ta ketë fenë si besim, por nuk ka nevojë ta ketë fenë si përkufizim të kombit.

Sepse kur feja vendoset në vendin e kombit, atëherë rrezikohet të thyhet pikërisht ajo shtyllë që i ka mbajtur shqiptarët bashkë përtej dallimeve fetare:

Dhe për këtë arsye, përgjigjja ndaj çdo projekti që kërkon ta zëvendësojë identitetin kombëtar me identitetin fetar duhet të jetë e qartë:

Jo kundër fesë.

Jo kundër besimtarit.

Por kundër përdorimit të fesë për ta zëvendësuar kombin.

Sepse historia nuk ka nevojë për profetë të rinj.

Ka nevojë për të vërtetën.