
Safet Sadiku, Zvicër
Reportazh historik për Kabashin:
KABASHI – 74 BURRA TË MASAKRUAR MË 1913: NJË HISTORI QË PO DEL NGA HESHTJA
Nga Kabashi i Prizrenit në Karadak: prejardhja, tragjedia, varrezat masive dhe këmbëngulja për rikthimin e së vërtetës historike.
Një histori që nuk duhet të mbetet në harresë
Në rrëzë të maleve të Karadakut, në trevën e Moravës së Epërme, shtrihet Kabashi i Vitisë, një vendbanim shqiptar me histori të veçantë, me rrënjë të hershme dhe me një të kaluar të shënuar nga tragjeditë e shtetit të Serbisë, përndjekjet dhe qëndresa për mbijetesë. Historia e këtij fshati nuk mund të kuptohet pa u kthyer te prejardhja e familjeve të tij, te lidhjet historike me Kabashin e Prizrenit dhe te ngjarjet tragjike që përjetoi popullsia shqiptare gjatë pushtimit serb. Një nga kapitujt më të rëndë të kësaj historie është masakra e vitit 1913, kur, sipas kujtesës historike të banorëve dhe rrëfimeve të përcjella ndër breza, forcat serbe vranë dhjetëra burra të Kabashit. Në traditën historike të fshatit përmenden 74 viktima. Kjo ngjarje la pas familje të shkatërruara, shtëpi të djegura dhe një plagë të thellë që u përcoll brez pas brezi. Sot, pas më shumë se një shekulli, kjo histori po rikthehet në vëmendjen publike, falë përpjekjeve për dokumentimin e ngjarjes, ruajtjen e vendit të varrimit të viktimave dhe ndriçimin e së vërtetës historike.
Prejardhja nga Kabashi i Prizrenit: Sipas hulumtimeve historike të publikuara, vendosja e familjeve kabashase në trevën e Karadakut lidhet me shpërnguljen nga Kabashi i Prizrenit, rreth viteve 1780–1785. Në këtë rrëfim historik përmenden vëllazëritë Cenaj, Muqaj, Balaj dhe Veselaj. Me ardhjen në këtë trevë, familjet e reja krijuan vendbanimin që mori emrin Kabash, duke ruajtur traditat, gjuhën shqipe, identitetin kombëtar dhe kujtesën e prejardhjes. Kjo lidhje nuk është thjesht një ngjashmëri emrash. Ajo përfaqëson një pjesë të historisë së lëvizjeve familjare shqiptare brenda hapësirës së Kosovës dhe një trashëgimi që meriton të studiohet e të dokumentohet më tej. Kabashi i Prizrenit dhe Kabashi i Karadakut mbeten të lidhur nëpërmjet kujtesës së prejardhjes, traditave dhe lidhjeve familjare të trashëguara ndër breza.
Pushtimi i vitit 1912 dhe fillimi i tragjedive: Me pushtimin e Kosovës nga ushtria serbe më 1912, popullsia shqiptare u përball me një periudhë të rëndë dhune, represioni, pasigurie dhe përndjekjeje. As Kabashi i Karadakut nuk mbeti jashtë kësaj klime të dhunshme. Edhe para vitit 1912, fshati kishte përjetuar ngjarje të rënda. Sipas rrëfimeve historike, gjatë operacioneve ushtarake osmane të vitit 1910, të udhëhequra nga Shefqet Turgut Pasha, një pjesë e fshatit ishte djegur dhe ishin vrarë vëllezërit Adem dhe Mustafë Kabashi, të lidhur me qëndresën shqiptare në Grykën e Kaçanikut dhe në Luginën e Moravës. Por pas vitit 1912, Kabashi do të përballej me një tjetër pushtet dhe me një tragjedi edhe më të rëndë.
Masakra e Kabashit – tetor dhe nëntor 1913: Një nga kapitujt më të dhimbshëm të historisë së këtij vendbanimi është masakra e vitit 1913. Sipas studimit historik të Sabit Abdylit, në gjysmën e dytë të tetorit 1913, një grup kaçakësh shqiptarë, të udhëhequr nga Rrustem Januz Kabashi, u përballën me rojat serbe në fshat. Pas shkëmbimit të zjarrit dhe vrasjes së dy pjesëtarëve serbë, situata u përshkallëzua. Forcat serbe rrethuan fshatin. Burrat mbi moshën 15-vjeçare u arrestuan dhe fillimisht u dërguan në xhaminë e Kabashit, e më pas në Kullën e Mbretit në Viti. Banorëve iu krijua përshtypja se të arrestuarit do të dërgoheshin në Gjilan për t’u gjykuar. Por, sipas dëshmive të përmbledhura nga autori, rruga e tyre përfundoi në një vend të përgatitur për ekzekutim, në afërsi të Kllokotit. Ndërkohë, fshati u dogj. Shtëpitë, hambarët, plevicat dhe pasuria e banorëve u shkatërruan ose u plaçkitën. Në vendin e njohur si Zabeli i Sahit Agës, sipas disa studimeve, e veçanërisht sipas dëshmitarëve të fshatit konfirmohet, se u vranë dhe u varrosën 74 persona, ndoshta edhe më shumë. Edhe autori Sabit Abdyli ka publikuar një listë me emra viktimash, duke theksuar se numri i saktë kërkon hulumtime të mëtejshme. Ndërkaq, në kujtesën historike të Kabashit dhe në rrëfimet e përcjella ndër breza, masakra lidhet me 74 burra të vrarë. Dallimi ndërmjet hulumtimeve studimore dhe dëshmitarëve të fshatit kërkon një ndriçim të posaçëm, krahasimin e listave të viktimave dhe mbledhjen e dëshmive familjare e arkivore. Qëllimi duhet të jetë identifikimi sa më i saktë i të gjithë të vrarëve, në mënyrë që asnjë viktimë të mos mbetet jashtë kujtesës historike. Kjo nuk ishte vetëm vrasje e njerëzve. Por, ishte një goditje e rëndë ndaj familjeve, ndaj jetës shoqërore dhe ndaj vazhdimësisë së një vendbanimi shqiptar.
Gratë dhe fëmijët që mbajtën gjallë Kabashin: Pas masakrës, fshati mbeti kryesisht në duart e grave, fëmijëve dhe të moshuarve. Nënat që kishin humbur burrat, djemtë dhe vëllezërit u detyruan të merrnin mbi supe barrën e mbijetesës. Disa fëmijë u rritën përkohësisht në familjet e gjinisë, ndërsa familje të tjera u shpërngulën për t’i shpëtuar dhunës dhe pasigurisë. Por Kabashi nuk u shua. Me kalimin e viteve, banorët u kthyen në trojet e tyre, rindërtuan shtëpitë dhe rifilluan jetën. Megjithatë, sipas rrëfimeve historike, pasuan edhe konfiskime tokash, shpërngulje dhe vendosje të kolonëve serbë në këtë trevë. Në këtë kuptim, historia e Kabashit është edhe histori e grave shqiptare, të cilat, në rrethana jashtëzakonisht të vështira, mbajtën gjallë familjet, traditat dhe trashëgiminë e të parëve.
Kolonizimi dhe ndryshimet pronësore në trevën e Kabashit: Një aspekt tjetër që duhet trajtuar në historinë e Kabashit është kolonizimi serb dhe ndryshimi i strukturës pronësore në Kosovë gjatë periudhës së pushtetit serb dhe jugosllav. Politikat e kolonizimit, konfiskimet dhe ndryshimet në pronësinë e tokës ndikuan në jetën e popullsisë shqiptare dhe në zhvillimin e vendbanimeve të kësaj treve. Për ta dokumentuar saktë këtë periudhë, nevojiten hulumtime në regjistrat kadastralë, dokumentet administrative, arkivat historike dhe dëshmitë e familjeve të prekura. Një çështje veçanërisht e ndjeshme në këtë histori është fati i vendit ku u varrosën viktimat e masakrës së vitit 1913.
Varrezat masive – vendi ku historia priti për më shumë se një shekull: Një prej elementeve më të rëndësishme të rrëfimit të Feriz Deliut-Kabashi është historia e vendndodhjes së varrezave të viktimave të masakrës. Sipas rrëfimit të tij, vendi ku prehen viktimat kishte mbetur për një kohë të gjatë në pronësi private të një qytetari serb. Për dekada, kjo pjesë e historisë nuk kishte marrë vëmendjen dhe trajtimin që meritonte. Fakti se vendi i varrimit të viktimave ndodhej në një pronë private e bënte edhe më të ndjeshme çështjen e ruajtjes së kujtesës historike dhe të mbrojtjes së vendit të tyre të prehjes. Këtu fillon edhe një kapitull tjetër i rëndësishëm i historisë së Kabashit: përpjekja e banorëve për ta nxjerrë të vërtetën në dritë dhe për t’i dhënë dinjitet vendit ku prehen të vrarët.
Feriz Deliu-Kabashi – këmbëngulja për rikthimin e historisë: Meritë të veçantë në këtë proces ka Feriz Deliu-Kabashi, i cili, së bashku me bashkëfshatarët e tij, ka ndërmarrë përpjekje të vazhdueshme për ndriçimin e kësaj ngjarjeje tragjike dhe për ruajtjen e vendit të varrimit të viktimave. Një angazhim të veçantë në këtë drejtim ka treguar edhe profesori Mustafë Murati, i cili ka dhënë kontribut të rëndësishëm në këtë përpjekje të përbashkët.Këmbëngulja dhe angazhimi i tyre kanë ndikuar që historia e masakrës, vendndodhja e varrezave dhe rëndësia e këtij vendi të marrin vëmendjen që për një kohë të gjatë u kishte munguar. Përpjekjet për sigurimin dhe blerjen e pronës ku ndodhen varrezat përbëjnë një prej hapave më të rëndësishëm të këtij procesi. Kjo nuk është vetëm çështje e një prone. Është çështje e dinjitetit të viktimave, e respektit ndaj familjeve të tyre dhe e mbrojtjes së një vendi me rëndësi të veçantë historike. Falë këmbënguljes së Feriz Deliut-Kabashi, angazhimit të profesor Mustafë Muratit dhe bashkëfshatarëve të tjerë, kjo histori po rikthehet në vëmendjen publike dhe po merr trajtimin që meriton.
Përgjegjësia institucionale përballë një historie të tillë: Një aspekt tjetër që del nga rrëfimi i Feriz Deliut-Kabashi është mungesa e mbështetjes së nevojshme institucionale për ruajtjen e këtij vendi historik. Sipas tij, pavarësisht rëndësisë së ngjarjes dhe përpjekjeve të qytetarëve për sigurimin e pronës, institucionet nuk kanë ofruar përkrahjen e duhur, përfshirë edhe trajtimin e çështjes së pronës së blerë. Kjo ngre një pyetje që meriton vëmendje publike: A duhet që qytetarët, me mundësitë e tyre personale, të bartin të gjithë barrën e ruajtjes së një vendi ku prehen viktimat e një masakre historike? Mbrojtja e varrezave, dokumentimi i ngjarjes, identifikimi i viktimave dhe përkujdesja për memorialin janë përgjegjësi që kërkojnë angazhim edhe institucional. Institucionet përgjegjëse duhet të shqyrtojnë mundësitë ligjore për mbrojtjen e këtij vendi, evidentimin e tij si trashëgimi historike dhe vendosjen e një memoriali dinjitoz. Historia e Kabashit nuk është vetëm histori lokale. Ajo është pjesë e kujtesës historike të Kosovës.
Dy Kabashët – një lidhje që kapërcen brezat: Kabashi i Prizrenit dhe Kabashi i Karadakut lidhen përmes një historie të prejardhjes, familjeve dhe traditave. Kjo lidhje meriton të studiohet dhe të dokumentohet më tej, në mënyrë që historia e familjeve, e vëllazërive dhe e shpërnguljeve të ruhet për brezat e ardhshëm. Njëra trevë ruan historinë e vjetër të Kabashit të Prizrenit, ndërsa tjetra dëshmon për jetën dhe qëndresën e pasardhësve të familjeve që u vendosën në Moravën e Epërme. Kabashi i Karadakut ka historinë e vet, me periudha të vështira, me tragjedi dhe me qëndresë. Por mbi të gjitha ka një trashëgimi që nuk duhet të humbasë.
Historia duhet të shkruhet, jo të harrohet: Rrëfimet e Feriz Deliut-Kabashi, studimi i Sabit Abdylit dhe kujtesa e ruajtur në familjet e Kabashit përbëjnë një pikënisje të rëndësishme për ndriçimin e kësaj historie. Përpjekja për dokumentimin e masakrës së vitit 1913, për ruajtjen e vendit të varrezave dhe për t’i dhënë dinjitet kujtimit të viktimave është një punë që meriton vlerësim dhe mbështetje. Ky hulumtim duhet të pasurohet edhe më tej me dëshmitë e bashkëfshatarëve, familjarëve dhe të moshuarve të fshatit, me dokumente arkivore, regjistra të pronave dhe burime të tjera historike. Veçanërisht e rëndësishme është që të bëhet identifikimi dhe dokumentimi i plotë i viktimave, duke krahasuar emrat e publikuar me dëshmitë familjare dhe dokumentet që mund të gjenden në arkiva. Por një gjë është e qartë: viktimat e Kabashit nuk duhet të mbeten vetëm në kujtesën e familjeve të tyre. Ato meritojnë vendin e tyre në historinë e shkruar. Sepse një popull që i ruan rrënjët, i nderon të rënët dhe kërkon të vërtetën, nuk e lejon historinë e vet të zhduket.
Kabashi i Karadakut nuk e humbi emrin, nuk i harroi rrënjët dhe nuk u shkëput nga kujtesa e të parëve. Ai mbeti në tokën e vet, si dëshmi e një historie që kërkon të dokumentohet, të njihet dhe të përcillet te brezat që vijnë.

Lavdi përjetë të gjithë viktimave të masakrës së Kabashit!
BURIMET HISTORIKE DHE LITERATURA E PËRDORUR
Për ndërtimin e këtij reportazhi janë shfrytëzuar materialet dhe rrëfimet historike në vijim:
1) Ora News, “Historia e panjohur e masakrës së Kabashit të Vitisë”, 2 gusht 2023. Material që trajton prejardhjen e familjeve kabashase nga Kabashi i Prizrenit dhe vendosjen e tyre në Karadak rreth viteve 1780–1785.
2) Sabit Abdyli, “Masakra e Kabashit të Vitisë (1913)”, botuar më 29 nëntor 2013. Studim që përmban rrëfime historike, dëshmi të të mbijetuarve dhe emra të viktimave të masakrës.
3) Materiale historike mbi origjinën e Kabashit të Prizrenit, me referenca te studiuesit që janë marrë me historinë e fisit dhe të familjeve kabashase.
4) Rrëfimet dhe dëshmitë e Feriz Deliut-Kabashi, dhe profesor Mustafë Murati lidhur me masakrën e vitit 1913, vendndodhjen e varrezave dhe përpjekjet për ruajtjen e këtij vendi historik.
5) Kujtesa gojore e banorëve dhe familjeve të Kabashit, e përcjellë ndër breza, e cila përbën një burim të rëndësishëm për vazhdimin e hulumtimit dhe identifikimin e viktimave.
Shënim: Burimet gojore dhe rrëfimet familjare duhen dalluar nga dokumentet arkivore dhe studimet e botuara, të cilat ende nuk janë të klasifikuara në ndonjë institucion të shtetit të Kosovës.
Informacion:
PËRKUJTIMI I 74 BURRAVE TË KABASHIT – KUJTESË QË NUK SHUHET
Më 28 nëntor 2026, në orën 13:00, në Memorialin e Masakrës së Kabashit në Kllokot, do të mbahet ceremonia përkujtimore kushtuar 74 burrave të Kabashit, të cilët humbën jetën tragjikisht gjatë masakrës së vitit 1913.
Historia e dhimbshme e Kabashit nuk përfundon me rrëfimet për masakrën e vitit 1913. Ajo vazhdon të jetojë në kujtesën e pasardhësve, në emrat e viktimave dhe në përpjekjet e vazhdueshme për ta nxjerrë në dritë e për ta ruajtur të vërtetën historike. Një dëshmi e kësaj kujtese është edhe Memoriali i Masakrës së Kabashit në Kllokot, ku janë përjetësuar emrat e viktimave. Pas më shumë se një shekulli, përpjekjet e bashkëfshatarëve dhe të pasardhësve të viktimave për ndriçimin e kësaj tragjedie, ruajtjen e vendit të varrimit dhe rikthimin e së vërtetës historike po marrin një rëndësi të veçantë.
Sipas ftesës publike të organizatorëve, më 28 nëntor 2026, në orën 13:00, në Memorialin e Masakrës së Kabashit në Kllokot, do të mbahet ceremonia përkujtimore kushtuar 74 burrave të Kabashit, të cilët humbën jetën tragjikisht gjatë masakrës së vitit 1913. Në këtë ceremoni janë ftuar familjarët e viktimave, bashkëfshatarët, qytetarët e Komunës së Vitisë, përfaqësuesit e institucioneve, shoqëria civile dhe të gjithë ata që ndajnë respektin për historinë dhe kujtesën e kësaj treve. Ceremonia do të përfshijë vendosjen e kurorave para lapidarit, homazhe, fjalime përkujtimore dhe program kulturor.
Nën flamurin kuqezi, para memorialit ku janë skalitur emrat e viktimave, ky përkujtim nuk është thjesht një ceremoni e zakonshme. Është një akt dinjiteti, nderimi dhe përgjegjësie historike ndaj 74 jetëve të humbura, ndaj familjeve që përjetuan tragjedinë dhe ndaj brezave që kanë për detyrë ta ruajnë kujtesën kombëtare. Ky aktivitet shënon edhe një hap të rëndësishëm në përpjekjen për ta nxjerrë nga heshtja një kapitull të dhimbshëm të historisë së Kabashit, i cili për më shumë se një shekull ka jetuar kryesisht në kujtesën familjare dhe në rrëfimet e përcjella brez pas brezi.
Të mos harrohen rrënjët, të mos harrohen viktimat dhe të mos humbasë historia e Kabashit, nga Prizreni deri në Karadak.
Prania në këtë përkujtim është shenjë nderimi dhe respekti për viktimat, për familjet e tyre dhe për kujtesën historike të Kabashit.
Lavdi përjetë 74 burrave të Kabashit!


