Pranvera që nuk u gjunjëzua, nga grilat e burgut të Prishtinës te zëri i Hydajet Hysenit

Shkrime relevante

Kemi jetuar si zogjtë nën rrasa guri, poezi nga Arif Ejupi

Kemi jetuar si zogjtë nën rrasa guri (Me këtë poezi reagoj ndaj...

Kur Islami Politik hyn në Sport, shnënjestër e ka shtetin!

Albert Leka, Prishtinë ____ Ajo që po ndodh në Kosovë nuk duhet të...

Për të qenë shqiptar me shpirt e me zemër, ashtu siç jam unë, të duhen edhe 100 jetë, jo vetëm një!

Amina Nuraj, Novi Pazar (Tregu i Ri) _____ Ooo, kur një mbeturinë njerëzore...

Çështja shqiptare, në rrezik nga vet shqiptarët!

Xhemil Zeqiri, Danimark Adem Demaçi, Ibrahim Rugova dhe historia që nuk duhet...

Pranvera që nuk u gjunjëzua, nga grilat e burgut të Prishtinës te zëri i Hydajet Hysenit

Nga Sak Muji (Sylë Mujaj) – pjesëmarrës i demonstratave të 11–26...

Shpërndaj

Nga Sak Muji (Sylë Mujaj) – pjesëmarrës i demonstratave të 11–26 marsit 1981, ish-i burgosur politik
NJË PËRGJIGJE VËLLAZËRORE PËR SALIH SEFËN DHE NJË HOMAZH PËR HYDAJET HYSENIN, SHOKUN TONË TË IDEALIT, TË BURGUT DHE TË QËNDRESËS KOMBËTARE.
I dashur vëllaçko Salih Sefa!
E lexova me shpirt të trazuar, me mall, krenari dhe emocione të papërshkrueshme rrëfimin tënd: “Zëri i Megafonit dhe ëndrra e një të riu që u bë realitet!”
Ti shkrove për Hydajet Hysenin, për zërin e tij historik nga bliri i Prishtinës, për takimin tuaj në burgun famëkeq të Nishit më 1988 dhe për atë fjalë që nuk e shuan as koha, as burgu, as mërgimi:
“SI JE, VËLLAÇKO? SI TË KAM?”
Por, vëllaçko Salih, derisa ti dëgjoje zërin e Hydajetit nga kujtesa e një rinie kryengritëse, unë po rikthehem atje ku historia na kishte lidhur me pranga, ku gjaku ynë njomte dyshemetë e hetuesisë dhe ku Pranvera e Madhe e vitit 1981 po shkruhej me trupat tanë!
26 MARSI 1981 – KATËR STUDENTË PËRBALLË MAKINERISË SË DHUNËS
Po, vëllaçko!
Katër veta ishim në fillim!
Ali Lajçi, Hamdi Hajdini, Riza Demaj dhe unë, Sak Muji, atëherë Sylë Mujaj.
Katër të rinj shqiptarë, katër studentë, katër zemra që nuk pranuan ta ulnin kokën përpara pushtuesit!
Më 26 mars 1981, njësitet policore dhe speciale, të armatosura e të pajisura me kërbaçë të bardhë, na rrëmbyen nga radhët e qëndresës studentore dhe na hodhën në burgun hetues të Prishtinës.
Atje nuk kishte ligj!
Atje nuk kishte drejtësi!
Atje sundonte kërbaçi, kërcënimi, dhuna dhe përpjekja për të na thyer shpirtërisht.
Na lidhën në karriget e hetuesisë.
Përballë nesh qëndronin njerëzit e aparatit represiv, emrat e të cilëve nuk më janë shlyer kurrë nga kujtesa:
Selim Brosha, Asllan Sllamniku, Bashkim Kursani, Muharrem Dana dhe një hetues që e njihnim si Saviç.
Këta janë emrat që unë i mbaj mend nga përballja ime me hetuesinë.
Rolin dhe përgjegjësinë individuale të secilit duhet ta ndriçojnë edhe dokumentet e kohës.
Ata kërkonin emra, organizatorë, lidhje, deklarata dhe nënshtrimin tonë.
Por ne kishim një përgjigje që nuk mund ta shuanin:
KOSOVA DUHET TË JETË E LIRË!
1–2 PRILL 1981 – KUR ZËRI I POPULLIT HYRI EDHE NË QELITË TONA
Dhe erdhën ditët e mëdha të 1 e 2 prillit!
Ne ishim të mbyllur, të lidhur, të izoluar nga bota.
Por diçka e jashtëzakonshme po ndodhte jashtë!
Prishtina po ziente!
Kosova po ngrihej!
Gazi lotsjellës, që policia e përdorte kundër demonstruesve, depërtonte deri në hapësirat ku na mbanin të burgosur.
Ai gaz na digjte sytë, por lajmi që vinte nga jashtë na ndizte zemrat!
Në ato çaste dëgjuam se mijëra demonstrues po marshonin dhe se në krye të asaj vale qëndrese ishte edhe HYDAJET HYSENI!
Dhe mbi zhurmën e dhunës po ngrihej një thirrje që për ne kishte vlerën e një përqafimi nga i gjithë populli:
“LIRONI SHOKËT NGA BURGU!”
A mund ta përfytyroni, shqiptarë të dashur, çfarë do të thoshte kjo për katër të rinj të lidhur në karriget e hetuesisë?
Ne nuk mund t’i shihnim demonstruesit.
Nuk mund t’ua shtrëngonim duart.
Nuk mund të dilnim në mesin e tyre.
Por e dinim se nuk ishim vetëm!
JASHTË GRILAVE ISHTE POPULLI YNË!
Dhe kur një popull ngrihet për bijtë e vet, asnjë mur burgu nuk është aq i trashë sa ta ndalë shpresën.
Atë ditë, sipas kujtesës sime, Hydajet Hyseni nuk ishte vetëm një udhëheqës i demonstruesve.
Ai ishte zëri i lirisë që trokiste në dyert e hekurta të burgut tonë!
NGA KATËR STUDENTË NË NJË PROCES POLITIK KUNDËR 21 TË RINJVE
Makineria e përndjekjes nuk u ndal.
Nga katër të arrestuar në grupin tonë fillestar, dosja u zgjerua.
Nga katër në shtatë.
Nga shtatë në njëmbëdhjetë.
Dhe më në fund, në procesin tonë politik, u përfshinë 21 të rinj shqiptarë, të cilëve iu shqiptuan dënime të rënda, nga 6 deri në 15 vjet burg.
Një aktgjykim prej rreth 125 faqesh!
Një dokument që për mua mbetet dëshmi e përpjekjes së pushtetit jugosllav për ta dënuar një brez të tërë për idealin e tij kombëtar.
Në kujtesën time të atyre viteve mbeten edhe emrat e funksionarëve politikë dhe shtetërorë: Stane Dollanc, Mahmut Bakalli, Azem Vllasi, Isa Mustafa, Ali Shukriu, Kolë Shiroka dhe Rahman Morina.
Po ashtu, në rrëfimin tim për atë periudhë përmendet edhe Bajram Dreshaj.
Por historia duhet të bëjë dallimin ndërmjet hetuesve që ushtruan dhunë, drejtuesve të aparatit shtetëror, funksionarëve politikë dhe personave të tjerë që përmenden në dëshmi.
Përgjegjësia e secilit duhet të përcaktohet mbi bazën e dokumenteve dhe veprimeve konkrete, jo vetëm nga prania e emrit në kujtesën tonë.
Ne kërkonim Republikë. Ata na përgjigjeshin me vite burgu!
Ne kërkonim barazi. Ata na jepnin pranga!
Ne kërkonim dinjitet. Ata kërkonin nënshtrim!
Por ne nuk u nënshtruam.
NISHI – ATJE KU PRANGAT NUK E MBYLLËN DOT VËLLAZËRINË
I dashur Salih!
Ti e përshkruan me aq dashuri takimin tënd me Hydajetin më 1988 në burgun e Nishit.
Unë e kuptoj më mirë se shumëkush emocionin tënd.
Sepse më pas, për vite të tëra, edhe unë ndava jetën e burgut me ty, me Hydajetin dhe me shumë vëllezër të tjerë të idealit.
Mbi gjashtë vjet bashkëjetese në kushtet e rënda të burgut!
Aty nuk kishim pasuri.
Nuk kishim liri.
Nuk kishim as të drejtën për të përqafuar familjarët tanë sa herë na merrte malli.
Por kishim një pasuri që nuk na e konfiskoi dot askush:
VËLLAZËRINË SHQIPTARE!
Ti, Salih Sefa, vëllaçko i dashur!
Hydajet Hyseni, njeriu i megafonit dhe i blirit historik!
Dhe ne, shokët tuaj të prangave, që e kthyem vuajtjen në qëndresë, izolimin në shkollë kombëtare dhe burgun në vend ku ruhej e ardhmja e lirisë.
Në Nish mësuam se njeriu mund të jetë i burgosur fizikisht, por të mbetet i lirë në ndërgjegje.
HYDAJET HYSENI – NJERIU QË NUK E RRËZOI AS BURGU
Hydajeti nuk ishte vetëm zëri i 1 prillit.
Ai ishte pjesë e asaj ndërgjegjeje kombëtare që e kuptonte se liria nuk fitohet vetëm me një fjalim, as vetëm me një demonstratë.
Ajo kërkon organizim, sakrificë, qëndrueshmëri dhe besim të palëkundur.
Dhe Hydajeti i kishte këto cilësi.
Në përjetimin tim, ai ishte një nga simbolet më të fuqishme të Pranverës së vitit 1981.
Një njeri që e nderonte shokun e burgut, që dinte të dëgjonte, që e ruante dinjitetin edhe në rrethanat më çnjerëzore.
Prandaj, kur ti shkruan, Salih:
“PËR NE, HYDA ISHTE VETË LIRIA!”
Unë ta kuptoj shpirtin.
Sepse për ne, që jetuam pas grilave, liria nuk ishte vetëm një fjalë.
Ajo kishte fytyrat e shokëve tanë.
Kishte zërin e Hydajetit.
Kishte përqafimin e Salihut.
Kishte qëndresën e Ali Lajçit, Riza Demajt, Hamdi Hajdinit dhe të gjithë atyre që nuk pranuan të bëheshin dëshmitarë të rremë kundër njëri-tjetrit.
NGA PRANVERA 1981 TE ÇLIRIMI I KOSOVËS
Pranvera e vitit 1981 nuk e solli menjëherë lirinë.
Përkundrazi, pas saj erdhën burgje, përndjekje, largime nga puna, ndëshkime, izolime dhe vite të tëra vuajtjesh.
Por ajo Pranverë e ndryshoi ndërgjegjen e një brezi.
Ideali për Kosovën Republikë vazhdoi të jetonte nëpër burgje, universitete, familje, organizime ilegale dhe mërgatën shqiptare.
Më vonë, breza të tjerë e bartën përpara këtë përpjekje.
Adem Demaçi mbeti simbol i qëndresës së gjatë politike.
Ukshin Hoti u bë një nga zërat e mendimit politik shqiptar.
Adem Jashari, me familjen e tij, u bë simbol i sakrificës për çlirim.
Dhe Ushtria Çlirimtare e Kosovës, bashkë me qëndresën e popullit dhe zhvillimet ndërkombëtare, u bë pjesë vendimtare e rrugës drejt çlirimit të vitit 1999.
Ne nuk mund ta përvetësojmë historinë e të gjithëve.
Por kemi të drejtën dhe detyrimin ta themi:
Edhe gjaku, rinia dhe burgjet e brezit të vitit 1981 janë pjesë e themeleve të lirisë së Kosovës!
SOT JEMI FITIMTARË TË SHEKULLIT TË RI – POR KUJTESA KËRKON DREJTËSI!
Sot Kosova është e lirë nga sundimi serb dhe është shtet i pavarur.
Ne që dikur numëronim ditët pas hekurave, sot mund të flasim publikisht, të shkruajmë, të dëshmojmë dhe t’ua lëmë brezave kujtimet tona.
Por historia jonë nuk duhet të mbetet vetëm në përvjetorë dhe fotografi.
Kosovës i duhet dokumentimi i plotë i përndjekjes politike dhe një proces serioz i lustracionit, i bazuar në ligj, prova dhe përgjegjësi individuale.
Të hapen arkivat e disponueshme!
Të studiohen dosjet e UDB-së!
Të publikohen dokumentet e hetuesive dhe të proceseve politike!
Të dëgjohen dëshmitë e të mbijetuarve!
Të identifikohen ata që urdhëruan, zbatuan apo ndihmuan përndjekjen politike, duke dalluar përgjegjësitë e provuara nga dyshimet dhe akuzat!
Sepse lustracioni nuk duhet të jetë hakmarrje.
Ai duhet të jetë drejtësi historike, transparencë dhe mbrojtje e së ardhmes demokratike të Kosovës.
Njëkohësisht, duhet të nderohen me emër e mbiemër demonstruesit, organizatorët, të burgosurit politikë, dëshmorët, luftëtarët dhe të gjithë ata që dhanë kontribut në rrugën tonë të gjatë drejt lirisë.
Asnjë sakrificë e vërtetë nuk duhet të harrohet!
Asnjë meritë nuk duhet të përvetësohet!
Asnjë padrejtësi nuk duhet të fshihet nën pluhurin e historisë!
VËLLAÇKO SALIH, NE E FITUAM BETEJËN ME KOHËN!
Ti e takove Hydajetin në burgun e Nishit dhe ëndrra jote rinore u bë realitet.
Unë e dëgjova emrin e tij në ditët kur Prishtina digjej nga gazi lotsjellës dhe kur ne, të lidhur në hetuesi, prisnim të mësonim çfarë po ndodhte jashtë.
Pastaj u bashkuam pas grilave.
Dhe sot, pas kaq dekadash, jemi ende këtu!
Me kujtesën tonë.
Me veprat tona.
Me shokët tanë.
Me Kosovën tonë.
Ata që kërkuan të na shuanin zërin nuk arritën ta shuanin idealin.
Ata që na mbyllën në qeli nuk arritën ta burgosnin Pranverën.
Ata që na dënuan me vite të rënda burgu nuk arritën ta dënonin me vdekje ëndrrën tonë.
SEPSE PRANVERA E VITIT 1981 NUK ISHTE VETËM NJË NGJARJE. ISHTE NJË BETIM!
Një betim që kaloi nga studentët te populli, nga burgjet te mërgata, nga qëndresa politike te lufta çlirimtare dhe te shteti i pavarur i Kosovës.
Dhe sot, me gjithë dhembjen që bartim, mund të themi:
NE NUK U THYEM!
NE NUK U DORËZUAM!
NE I MBIJETUAM BURGUT, DHUNËS DHE KOHËS!
NE JEMI FITIMTARËT E SHEKULLIT TË RI!
Por fitorja jonë do të jetë më e plotë kur drejtësia, kujtesa historike dhe dinjiteti njerëzor të jenë të garantuara për çdo qytetar të Kosovës.
Të përqafoj, vëllaçko Salih Sefa!
Të përqafoj edhe ty, Hydajet Hyseni, vëlla i Pranverës, i burgut dhe i idealit tonë të përbashkët!
Dhe përulem me respekt para të gjithë atyre që nuk arritën ta shohin ditën e lirisë.
LAVDI PRANVERËS SHQIPTARE TË VITIT 1981!
NDERIM TË BURGOSURVE POLITIKË!
LAVDI DËSHMORËVE TË KOMBIT!
RROFTË KOSOVA E LIRË DHE SOVRANE! 🇦🇱
────────
SAK MUJI (Sylë Mujaj)
Ish-i burgosur politik i demonstratave të marsit 1981
Pjesëmarrës dhe dëshmitar i Pranverës së Madhe
Artist dhe veprimtar i çështjes kombëtare
Zvicër, 20 nëntor 2026
Shënim redaktorial: Ky shkrim është ndërtuar si dëshmi personale dhe reagim ndaj rrëfimit të Salih Sefës.
Datat, emrat dhe përshkrimet e hetuesisë pasqyrojnë kujtesën time si Autor dhe nuk përbëjnë vetvetiu verifikim arkivor ose përcaktim juridik të përgjegjësive individuale qe duhet te verifikohet nga Kommision i dashur arkivor

K O M E N T E

SHKRUAJ NJË KOMENT

Ju lutem, shkruaj komentin tuaj!
Ju lutem, shkruaj emrin tuaj këtu