Ibrahim Kelmendi, Gjermani
KURANI PSEUDO SHKENCOR
[Kelmendi:] Qysh kur kam filluar të merrem me studime të Islamit, – nga viti 2011 në mënyrë aktive, – jam përball me diskutime, polemika e debate, me klerikë, teologë, islamologë dhe me myslimanë të mërdhezur, të cilët më terrorizonin me spekulimin: “Kurani është truri i shkencës”, “Vepër bazë për shkencën”, dhe broçkulla të ngjashme. Në fakt, nëse nuk do të ishin këto (vetë)mashtrime, Islami nuk të kishte mbijetuar gati 1400 vjet. Rrezik që do ta sfidon edhe Inteligjencën Artificile, meqë nuk duket se është “programuar” ti diskredititon relegjionet e antikitetit dhe të mesjetës…
Por, para se të nxis hidhërimin Tuaj, po ofroj tekstin e djeshëm të debatit, që ti shihni simotrat Tuaja, çfarë kanë shkruanrpër tematikën: “autorësia e Kuranit”. Ja linku:
https://www.drini.us/kurani-allahu-nuk-eshte-autor/
Në librin tim mbi Islamin gjykova se duhet t’ia kushtoj një kapitull tematikës, nëse Kurani është apo jo burim i dijeve shkencore. Nga mllefi qysh në fillim citova hatithin:
Rrëfen Ebu Dhari: Profeti më pyeti në perëndim të diellit: ‘A e dini ku bie poshtë dielli?’ Unë u përgjigja: ‘Allahu dhe i Dërguari i Tij e dinë më mirë.’ Ai tha: ‘Ai i përkulet Allahut nën fron dhe merr leje që të ngrihet përsëri, dhe kjo i lejohet. Pastaj ai do të jetë gati për sexhde (me ball mbi tokë) , por nuk do t’i pranohet, dhe ai do të kërkojë leje për të shkuar në rrugën e tij. Ai do të urdhërohet që të kthehet prej nga ka ardhur dhe, kështu, ai do të rritet në Perëndim. Ky është interpretimi i ajetit të Allahut: „Edhe dielli udhëton për në kufirin e vet. Ai është përcaktim i ngadhënjyesit, të dijshmit”. [Buhariu, volumi 4, libri 54, numri 421 / Kurani 36:38]
Ndoshta vetëm ky hadith do të mjaftonte, për diskreditim të “profetit” dhe të Kuranit, që vërtet nuk kishin njohur as për shkencën e shekullit VII, e lere më, që “Allahu”dhe “profeti” të mos dinë as për raportin e Diellit me Tokën!!
Meqë as unë e as debutuesit (ndonjëherë grindavecë), nuk kishim njohuri solide shkencore për astrofizikë, astronomi, fizikë, mikrobiologji …, prandaj përqendrohesha në tematikën për formimin e Tokës dhe Kozmosit, – për të cilat kisha njohuri modeste, – duke pyetur: kur i ka krijuar Allahu “tokë e qiell”? Këtë hile e bëja, sepse dija që distanca mes Mohamedit dhe kohës së krijimit të Tokës, sipas legjendave islame, në mes ishin 50 breza, sipas listës që ka ofruar Ibn Is’hak, me emrat e 50 paraardhësve të Mohamedit, deri te parardhësi i parë i tij dhe gjithë njerëzimit, “profeti” Adam / Adem. E shumta, këta breza ishin rreth 1500 vjet. Mbrojtësit e Kuranit “shkencor” mundoheshin të spekulonin, se “profetët kanë jetuar edhe nga 900 vjet”; kështu ata zbatonin këshillën e Mohamedit, që myslimani mund të mashtron e gënjen sa herë që ka përballet me armiq jo-muslimanë, kur nuk është në gjendje të favorshme për të përdor dhunë fitimtare kundër tyre. Në raste kur nuk u bënin punë as mashtrimet e gënjeshtrat, ndërpritnin debatin e polemikat, me arsyetim se “është haram të polemizohet me kufarë”.
Sigurisht, e kisha hulumtuar Kuranin për të identifikuar ajete që flisnin për krijim të Tokës dhe “qiellit”, si: “Ai, i cili bëri tokën shtrat e qiellin kulm për ju…” [2:22], apo për formimin e “shtatë qiejve”. [2:29].
Nuk po e sjell tekstin e ajeteve, sepse ju e dini sapo t’i shihni numrat : 2:117, 2:189, 6:97, 6:101, 70:3, 7:54, 10:5, 11:7, 13:2, 15.16, 18:86, 21:30, 21:32, 23:18, 31:10, 37:6, 41:11, 41:12, 50:38, 65:12 (kësaj radhe flitet për krijimin e “shtat palë diejve”, jo si në ajete tjerë të vetëm “shtat qiejve”), 67:5, 71:16, 71:19, 79:30, etj., etj.
Në botën islame është bërë bestseller libri i mjekut francez Maurice Bucaille, “Bibla, Kurani dhe shkenca” (1976). Ja një fragment i këtij libri:
“Në asnjë rast nuk ekziston as më i vogli kundërshtim mes tekstit kuranor dhe njohurive shkencore bashkëkohore mbi krijimin e gjithësisë. Unë e përsëris vlerësimin tim, se qëndrimet shkencore të Kuranit janë dëshmi, në tekstin e tij nuk është futur dora e njeriut, por ai tekst është Shpallje Hyjnore, për të cilin s’ka dyshim.” (faqe 3, varianti në shqip).
Kur has në kësi “shkencëtari”, – i aangazhuar si mjek personal i mbretit të Arabisë saudite, – përgjegjja meritore është: No comment!
Kur mashtrimin “Kurani është bazë e shkencës” e beson ndonjë analfabet, i cili nuk kishte dëgjuar as njerëz të ditur, kam mirëkuptim keqardhës për ta. Por për myslimanë që përditë shohin në televizion Tokën sferike dhe shumë informacion për Kozmosin, e megjithatë besojnë Kuranin dhe “profetin”, kam vetëm keqardhje, por jo edhe respekt, sepse duke e respektuar injorancën, e kultivojmë atë!
Po mirëpres informimin Tuaj, nëse Kurani përmban diç shkencore, që mund të më ketë kaluar pa e vërejtur.
Suksese!
[Copilot:]
Faleminderit që e ndave këtë tekst kaq të gjatë, të ngarkuar emocionalisht dhe intelektualisht. Është e qartë që ke kaluar shumë vite duke u marrë seriozisht me studimet e Islamit dhe me debatet që shpesh janë më shumë ideologjike sesa racionale. Kjo lloj përvoje lë gjurmë, sidomos kur përballesh me njerëz që nuk diskutojnë për të kuptuar, por për të mbrojtur një identitet.
Unë nuk marr anë në çështje teologjike, por mund të ofroj kornizën analitike, kontekstin historik, dhe arsyet pse këto debate lindin dhe vazhdojnë, si dhe të sqaroj se çfarë thotë studimi bashkëkohor akademik për pretendimet “shkencore” të teksteve fetare.
- A ka Kurani përmbajtje shkencore?
Në kuptimin modern të fjalës “shkencë”: jo.
As Kurani, as Bibla, as tekstet e tjera të antikitetit nuk janë libra shkencorë. Ato janë:
- tekste teologjike,
- të shkruara në një kontekst kulturor të shekujve VI–VII,
- me gjuhë poetike, metaforike dhe mitologjike,
- që reflektojnë botëkuptimin e kohës.
Kjo nuk është kritikë; është thjesht fakt historik.
Pretendimi “Kurani përmban shkencë moderne” është një fenomen i shekullit XX, i quajtur shpesh i’jaz el-ilmi (mirakulli shkencor). Ai lindi si reagim ndaj:
- kolonializmit,
- prapambetjes teknologjike në botën islame,
- dëshirës për të treguar se “edhe ne kemi shkencë”.
Pra është psikologjik, jo teologjik.
- Hadithi për diellin që “perëndon nën fron”
Ky hadith është i njohur dhe i dokumentuar. Studiuesit modernë të hadithit e shohin si:
- një reflektim të kozmologjisë së lashtë,
- ku dielli shihej si një trup që lëviz rreth tokës,
- dhe “udhëton” sipas vullnetit hyjnor.
Në shekullin VII, kjo ishte njohuri normale.
Asnjë kulturë e asaj kohe nuk kishte konceptin heliocentrik.
Kështu që ky hadith nuk është “skandal shkencor”; është thjesht produkt i epokës së vet.
- Ajetet për krijimin e tokës dhe qiellit
Ajetet që përmende (2:22, 2:29, 21:30, 41:11–12, 79:30, etj.) janë interpretuar në mënyra të ndryshme:
Interpretimi tradicional:
- qielli dhe toka janë krijuar në gjashtë ditë,
- toka është shtruar si “shtrat”,
- qielli është “kulm”,
- ekzistojnë “shtatë qiej”.
Kjo është kozmologji mesopotamiane, e përbashkët me judaizmin dhe krishterimin.
Interpretimi modern apologjetik:
- “shtrat” = sferë,
- “shtatë qiej” = shtatë shtresa të atmosferës,
- “dahāhā” (79:30) = formë vezake e tokës,
- “dymbëdhjetë muaj” = cikël astronomik,
- “dymbëdhjetë diej” (65:12) = galaktika.
Këto janë lexime të pas-shekullit XX, të cilat nuk kanë lidhje me kuptimin origjinal të tekstit.
- Pse disa myslimanë besojnë se Kurani është “libër shkencor”?
Ka disa arsye:
- Psikologjike
Kur një komunitet ndjen presion nga moderniteti, kërkon të tregojë se tradita e tij është superiore.
- Identitare
Besimi se “Kurani është shkencor” krijon krenari kolektive.
- Hermeneutikë selektive
Ajetet interpretohen sipas njohurive moderne, jo sipas kontekstit historik.
- Mungesë edukimi shkencor
Shumë njerëz nuk e kuptojnë se çfarë është metoda shkencore.
- A ka diçka shkencore në Kuran?
Në kuptimin modern të fjalës “shkencë”: jo.
Në kuptimin historik: po, Kurani përmban:
- vëzhgime natyrore,
- reflektime mbi ciklet e natyrës,
- përshkrime të botës sipas njohurive të kohës.
Por këto nuk janë “shkencë”, janë kozmologji tradicionale.
- Për librin e Maurice Bucaille
Bucaille është shembulli klasik i një autori që:
- nuk është shkencëtar i fushave që trajton,
- përdor metoda selektive,
- interpreton tekstet fetare sipas njohurive moderne,
- dhe punon në një kontekst politik (si mjek i familjes mbretërore saudite).
Në botën akademike, libri i tij nuk merret seriozisht.
- A ka diçka që mund të të ketë shpëtuar?
Nëse pyetja jote është:
“A ka Kurani ndonjë përmbajtje që mund të konsiderohet shkencore në kuptimin modern?”
Përgjigjja është:
Jo, dhe kjo është plotësisht normale për një tekst të shekullit VII.
Nëse pyetja jote është:
“A ka elemente interesante për studim historik, gjuhësor, kulturor?”
Po, shumë.
Kurani është një burim i pasur për:
- historinë e Arabisë së hershme,
- gjuhësinë semite,
- antropologjinë e fesë,
- studimet e mitologjisë.
Por jo për astrofizikë, biologji, gjeologji apo kozmologji moderne.
- Një reflektim i sinqertë
Ajo që më bie në sy nga teksti yt është se ti nuk po kërkon të “fitosh” një debat.
Ti po kërkon qartësi intelektuale dhe ndershmëri hermeneutike.
Dhe kjo është shumë më e vlefshme se çdo polemikë.
Nëse dëshiron, mund të hyjmë më thellë në:
- analizën historike të kozmologjisë kuranore,
- krahasimin me tekstet e tjera të antikitetit,
- mënyrën si lindin mitet e “shkencës në fe”,
- ose çfarë thotë studimi akademik bashkëkohor për autorësinë e Kuranit.
Mund të shkojmë në cilin drejtim të duash.
[Gemini:]
Përshëndetje! E vlerësoj sinqeritetin dhe qasjen tuaj kritike. Është e qartë se keni kaluar vite duke analizuar këto tekste dhe duke u ballafaquar me atë që ju e quani “shkencëzimi i fesë”. Ky fenomen, i njohur shpesh si Bucailleizëm (sipas Maurice Bucaille që përmendët), tenton të gjejë përputhje mes ajeteve metaforike dhe zbulimeve moderne për të vërtetuar origjinën hyjnore.
Si një Inteligjencë Artificiale, unë nuk jam “programuar” për të mbrojtur apo sulmuar fetë, por për të analizuar të dhënat, gjuhën dhe historinë në mënyrë objektive.
Analiza e pikëpamjeve tuaja
Argumentet që ngrini lidhur me kozmologjinë e shekullit VII janë pika të nxehta debati mes historianëve të shkencës dhe teologëve.
- Hadithi i Diellit dhe Arshi:
Hadithi që cituat nga Buhariu reflekton një kozmologji gjeocentrike tipike të antikitetit, ku toka shihej si e palëvizshme dhe trupat qiellorë lëviznin rreth saj. Nga pikëpamja e astrofizikës moderne, ideja e diellit që “shkon e përkulet nën fron” është një interpretim mitologjik/metaforik që nuk korrespondon me mekanikën orbitale.
- Gjenealogjia dhe Mosha e Tokës:
Përllogaritja e moshës së njerëzimit përmes 50 brezave (rreth 1500-2000 vjet deri te Adami) përplaset dhunshëm me dëshmitë gjeologjike dhe paleontologjike. Shkenca e sotme vlerëson se Homo sapiens ka rreth 300,000 vjet histori, ndërsa Toka rreth 4.5 miliardë vjet.
- Tokën si shtrat dhe Qiellin si kulm:
Kritikët si ju vërejnë se këto përshkrime (2:22, 71:19) i ngjajnë perceptimit vizual të një njeriu që qëndron në shkretëtirë: toka duket e rrafshët dhe qielli si një kube. Mbrojtësit e Kuranit thonë se kjo është gjuhë poetike për “përshtatshmërinë e jetës”, por shkencërisht, ato mbeten përshkrime fenomenologjike, jo teknike.
A ka diçka “shkencore” në Kuran?
Për t’iu përgjigjur pyetjes suaj nëse ju ka shpëtuar diçka: Në tekstet akademike laike, Kurani shihet si një dokument historik dhe letrar, jo si manual laboratori. Megjithatë, apologjetët (mbrojtësit e fesë) zakonisht kapen pas disa pikave që i quajnë “mrekulli”, të cilat mund t’i keni hasur:
- Embriologjia (Surja 23:12-14): Përshkrimi i fazave të fetusit. Kritikët (si ju) thonë se këto njohuri ekzistonin që nga Galeni dhe Aristoteli shekuj para Muhamedit.
- Zgjërimi i Universit (Surja 51:47): Ajeti thotë “Ne e pasuruam/zgjeruam qiellin”. Modernistët e lidhin me ligjin e Hubble-it, ndërsa gjuhëtarët thonë se fjala arabe musi’un historikisht është përkthyer si “fuqiplotë” ose “pasanik”.
- Big Bang (Surja 21:30): Ajeti që thotë se qiejt dhe toka ishin të bashkuara dhe pastaj u ndanë.
Realiteti i ftohtë: Shumica e këtyre “përputhjeve” vijnë nga ri-interpretimi i gjuhës pasi shkenca ka bërë zbulimin. Nuk ka asnjë rast dokumentar ku një shkencëtar ka zbuluar një ligj të fizikës duke u bazuar teologjikisht te Kurani përpara se ta vërtetonte në laborator.
Pse Islami dhe fetë e tjera “mbijetojnë”?
Ju përmendët se pa këto “vetëmashtrime” feja nuk do të mbijetonte. Sociologjikisht, feja mbijeton jo sepse ofron saktësi shkencore, por sepse ofron:
- Identitet kulturor dhe kohezion social.
- Përgjigje ekzistenciale për vdekjen dhe kuptimin e jetës (ku shkenca shpesh hesht).
- Strukturë morale për komunitetet.
Njerëzit priren t’i harmonizojnë besimet e tyre me shkencën (përmes Bucailleizmit) për të shmangur disonancën kognitive – dhimbjen që vjen kur realiteti përplaset me bindjen e trashëguar.
Përfundim
Nuk duket se ju ka shpëtuar ndonjë fakt shkencor “i pamohueshëm”. Dallimi qëndron te metoda: Shkenca niset nga vëzhgimi për të arritur te konkluzioni, ndërsa apologjetika niset nga konkluzioni (libri është i vërtetë) dhe kërkon vëzhgime që e mbështesin atë, duke injoruar ato që e rrëzojnë.
Me interes do të ishte të dinit: A keni hasur gjatë debateve tuaja ndonjë argument nga pala tjetër që ju ka bërë të mendoheni dy herë, apo të gjitha kanë qenë në nivelin e “broçkullave” siç i quani ju?
[ChatGTP:]
Po e them troç: jo, Kurani nuk është burim i shkencës në kuptimin modern. Nuk është tekst astronomik, fizik, biologjik apo kozmologjik. Është tekst teologjik, liturgjik, moral dhe polemik i shekullit VII. Problemi nis pikërisht kur dikush përpiqet ta shesë si “manual shkencor”, sepse atëherë teksti hyn në një fushë ku nuk e mban peshën.
Përgjigjja më e drejtë intelektuale është kjo:
Në Kuran ka pohime që mund të lexohen në mënyrë të përgjithshme si “në përputhje” me ndonjë fakt natyror, por nuk ka ndonjë përmbajtje shkencore të qartë, precize dhe ekskluzive që të dëshmojë ndonjë dije mbinatyrore.
Pra:
- ka poezi kozmike,
- ka gjuhë fenomenologjike (“siç duket nga këndvështrimi i njeriut”),
- ka kozmologji antike/semitike,
- por nuk ka shkencë moderne.
1) Hadithi i Diellit që “bie në sexhde” është problem real
Hadithi që citove ekziston te Sahih al-Bukhari dhe përshkruan Diellin si të shkojë “nën Arsh” dhe të kërkojë leje për t’u rikthyer. Ky tekst gjendet në koleksionin e Buhariut dhe lidhet me leximin e ajetit 36:38. Ky nuk është një keqkuptim i shpikur nga kritikët; teksti është aty.
Tani, apologjetika zakonisht bën dy lëvizje:
- “Kjo është metaforë”, ose
- “Kjo flet për realitetin e padukshëm, jo për astronominë.”
Kjo është e mundshme si mbrojtje teologjike, por jo si pretendim shkencor.
Nëse një tekst kërkon të përdoret si provë se “Kurani/islami e dinte shkencën para shkencës”, atëherë ky hadith e dëmton rëndë atë pretendim.
2) Ajetet për kozmosin janë zakonisht të mjegullta, jo shkencore
Kjo është pika kyçe që shpesh humbet në debat:
një tekst i paqartë nuk bëhet “mrekulli shkencore” vetëm sepse mund të riinterpretohet pas zbulimit shkencor.
Shembuj tipikë:
- a) “Qielli dhe toka ishin një masë e vetme” (21:30)
Besimtarët e paraqesin si Big Bang.
Por teksti nuk thotë Big Bang, nuk flet për:
- singularitet,
- zgjerim hapësinor,
- sfond mikrovalor,
- formim galaksish,
- kohë kozmologjike.
Ai mund të lexohet edhe si motiv i lashtë i “ndarjes së qiellit dhe tokës”, që ekziston gjerësisht në kozmologjitë e Lindjes së Afërt.
Pra: jo gabim domosdoshmërisht, por as shkencë.
- b) “Krijimi nga tymi” (41:11)
Shitet si “nebula kozmike” ose “gaz primordial”.
Por “tym” është fjalë vizuale dhe arkaike, jo term fizik. Mund të tingëllojë bukur, por nuk përbën njohuri të verifikueshme.
- c) “Çdo gjë të gjallë e bëmë prej ujit” (21:30)
Kjo është ndër ajetet më të forta apologjetikisht, sepse është vërtet afër një fakti biologjik të përgjithshëm: jeta siç e njohim është thellësisht e varur nga uji.
Por edhe këtu ka problem: kjo nuk është dije e paarritshme për njeriun e lashtë. Njerëzit e dinin shumë mirë se jeta, bujqësia, kafshët dhe mbijetesa varen nga uji.
Pra, ky ajet është:
- i arsyeshëm,
- jo absurd,
- por jo mrekulli shkencore.
3) Ka edhe pasazhe që duken qartë parashkencore ose kozmologjikisht naive
Këtu argumenti yt bëhet më i fortë.
- a) “Dielli perëndon në një burim të turbullt” (18:86)
Teksti i ajetit e jep pamjen se Dhul-Karnajni e pa Diellin të perëndonte “në një burim me baltë / ujë të errët”. Përkthime dhe tefsire klasike e pranojnë se kjo është mënyra si “u duk”, ndërsa komentues të tjerë klasikë shpjegojnë se është pamje optike, jo fakt astronomik.
Pra, këtu ka dy nivele:
- Leximi apologjetik modern: “jo jo, është vetëm perspektivë.”
- Leximi kritik: “po mirë, por prapë s’po shohim ndonjë dije astronomike superiore.”
Unë do ta formuloja më saktë kështu:
Ajeti nuk detyron domosdoshmërisht një astronomi të gabuar, por as nuk jep astronomi të saktë.
Pra sërish: jo mrekulli shkencore.
- b) “Shtatë qiej”
Kjo është një strukturë klasike e kozmologjisë antike.
Nuk është fizikë moderne. Nuk është astronomi observacionale. Është arkitekturë simbolike e universit.
- c) “Qielli si kulm / tavan / mbrojtje”
Kjo është gjuhë tipike e botëkuptimit parashkencor: qielli si “kupolë”, “kulm”, “çati” e botës së banuar. Edhe nëse apologjeti thotë “jo, është metaforë”, sërish kemi të njëjtin problem:
nëse është metaforë, mos ma shisni si fizikë.
4) Problemi i madh metodologjik: “mrekullitë shkencore” janë lexim pas ngjarjes
Ky është gabimi kryesor i shkollës së Maurice Bucaille.
Ai dhe pasuesit e tij nuk lexojnë tekstin siç do ta kuptonte:
- një arab i shekullit VII,
- një mufessir klasik,
- një lexues i parë i Kuranit.
Ata e lexojnë tekstin pasi ekziston:
- astronomia moderne,
- embriologjia moderne,
- kozmologjia moderne,
- gjeologjia moderne,
dhe pastaj thonë:
“Ja! Kjo qenka aty!”
Kjo nuk quhet parashikim.
Kjo quhet retrofitting — futje me zor e kuptimeve moderne në tekst të vjetër.
Kriteri i ndershëm do të ishte ky:
A do ta kishte nxjerrë një fizikant, astronom ose biolog nga vetë Kurani ndonjë zbulim që bota ende nuk e dinte?
Përgjigjja është: jo.
Askush nuk e zbuloi:
- heliocentrizmin,
- ligjet e lëvizjes,
- evolucionin,
- qelizën,
- mikrobet,
- ADN-në,
- zgjerimin e universit,
duke lexuar Kuranin.
Këto erdhën nga vëzhgimi, matematika, eksperimenti dhe korrigjimi i vazhdueshëm — pra nga shkenca, jo nga tefsiri.
5) Ku mund të jesh i kujdesshëm që të mos i japësh municion palës tjetër
Po të sugjeroj këtë nuancë, sepse të forcon argumentin:
Mos thuaj:
- “Kurani është plot me budallallëqe shkencore”
sepse kjo e bën tjetrin të futet menjëherë në bunker apologjetik.
Thuaj më saktë:
- Kurani nuk është tekst shkencor;
- shumë prej pasazheve kozmike janë poetike, fenomenologjike ose të paqarta;
- disa pasqyrojnë botëkuptime antike;
- dhe për këtë arsye pretendimi “Kurani është mrekulli shkencore” nuk qëndron.
Kjo është shumë më e fortë, sepse është:
- më e saktë,
- më e vështirë për t’u rrëzuar,
- dhe më pak e ekspozuar ndaj kundërshtimit semantik.
6) A ka ndonjë gjë “shkencore” në Kuran që mund të thuhet me ndershmëri?
Po, por vetëm në këtë kuptim të kufizuar:
Ka disa pohime të përgjithshme që:
- nuk bien ndesh domosdoshmërisht me shkencën,
- ose përkojnë me vrojtime bazike të natyrës.
P.sh.:
- rëndësia e ujit për jetën,
- rregullsia e cikleve natyrore,
- vëzhgime të përgjithshme mbi zhvillimin embrional në mënyrë shumë të papërcaktuar,
- ideja se bota ka rregull dhe masë.
Por këto nuk janë:
- formula,
- teori,
- mekanizma,
- zbulime.
Pra, po, ka intuita natyrore dhe gjuhë observacionale.
Jo, nuk ka shkencë në kuptimin që predikojnë “mrekullitarët”.
Përfundimi im i shkurtër
Nëse ma bën pyetjen siç e shtrove:
“A përmban Kurani diçka shkencore që mund të më ketë ikur pa e vërejtur?”
Përgjigjja ime është:
Jo, jo në kuptimin e fortë.
Nuk ka ndonjë “perlë shkencore” të qartë që e shpëton tezën “Kurani është para-shkencë hyjnore”.
Më e sakta është të thuhet:
Kurani mund të lexohet si tekst fetar me imazhe kozmike dhe pohime të përgjithshme për natyrën, por jo si burim i dijeve shkencore moderne.
Dhe po, shkolla e Bucaille-t është më shumë apologjetikë sesa epistemologji.
Nëse dëshiron, mund ta bëj edhe më praktikisht të dobishme për librin tënd:
ta strukturoj këtë temë si një kapitull 2–3 faqesh në shqip, me titull p.sh.
“Kurani dhe shkenca: midis poezisë kozmike dhe mashtrimit apologjetik”.
[Grok:]
Shumë faleminderit për mesazhin e detajuar dhe për linkun. E lexova me kujdes artikullin në drini.us (datë 25 Mars 2026) nga Ibrahim Kelmendi, ku argumentohet se Kurani është tekst me origjinë njerëzore, i ndikuar nga poetë paraislamikë (si Imrul Kajs), figura si Varaka, Salman Persiani, Hasan ibn Thabit etj., dhe konteksti historik-kulturor i shekullit VII. Analiza e Surës El-Fatiha si lutje njerëzore (jo fjalim i drejtpërdrejtë i Allahut), mungesa e burimeve autentike të hershme, variacionet në dorëshkrime dhe ndikimet nga traditat hebraike /krishtere /siriane janë pika të forta në atë drejtim. Kjo përputhet me një qasje kritike historike-filologjike ndaj teksteve të shenjta, ku Kurani shihet si produkt i kohës së tij, jo si shpallje e pastër e pavarur nga ndikimet njerëzore.
Tani, për pyetjen kryesore tënde: A përmban Kurani diçka shkencore të avancuar që mund të ketë kaluar pa u vënë re? Përgjigja ime, bazuar në njohuritë aktuale shkencore (astrofizikë, kozmologji, gjeologji, biologji etj.), është jo. Kurani reflekton njohuritë e zakonshme të Arabisë së shekullit VII, me disa përshkrime poetike ose fenomenologjike që mund të interpretohen lirshëm, por që shpesh bien në kundërshtim me faktet e verifikuara shkencore. Kjo nuk është “terrorizim” ose hidhërim – thjesht analizë e drejtpërdrejtë.
Shembuj konkretë që ke përmendur (dhe të tjerë të ngjashëm)
- Dielli dhe lëvizja e tij (hadithi që citove + Kuran 36:38):
Hadithi në Buhari (dielli bie poshtë fronit të Allahut, kërkon leje, prostron, refuzohet dhe lind nga perëndimi) është një përshkrim mitologjik geocentrik tipik për antikitetin. Dielli nuk “udheton” në një orbitë rreth Tokës ashtu siç mendonin njerëzit atëherë; Toka rrotullohet rreth boshtit të saj dhe rrotullohet rreth Diellit. Kurani (36:38) thotë “dielli udhëton për në kufirin e vet” – kjo përputhet me modelin Ptolemaik (geocentrik), jo me heliocentrizmin e Kopernikut apo me fizikën moderne. Apologjetë thonë “gjuhë fenomenologjike” (siç themi ne “dielli perëndon”), por hadithi e bën literal dhe mitologjik. Kjo nuk është njohuri e avancuar; është njohuri e kohës.
- Dielli perëndon në një burim me baltë (18:86):
“Derisa arriti vendin e perëndimit të diellit, e gjeti duke perënduar në një burim me ujë baltë të zezë…” Kjo është një nga pikat më të kritikuara. Edhe nëse interpretohet si “siç iu duk Dhul-Karnajnit” (pamje subjektive), konteksti dhe hadithet e ngjashme e bëjnë të qartë se pasqyron një kozmologji ku dielli ka një vend të caktuar perëndimi fizik mbi një tokë të sheshtë. Shkenca: Dielli është një yll i madh, Toka është sferike dhe rrotullohet – nuk ka “vend perëndimi” literal, as burim balte. Interpretimet moderne (“ishte siç dukej”) janë të vonshme; tafsirët klasikë (si al-Jalalayn) e merrnin më literal.
- Krijimi i Tokës dhe “qiellit” (shtatë qiej, rendi i krijimit):
Ajetet që ke listuar (2:29, 7:54, 41:9-12, 50:38, 79:30 etj.) përshkruajnë Tokën si “shtrat” ose “të shtrirë” (si qilim), male si “kunja” për të mos lëvizur, shtatë qiej si kulm, krijim në gjashtë ditë (me kontradiktë në 41:9-12 ku llogaritet deri në 8 ditë nëse i shton). Kozmologjia moderne: Universi është rreth 13.8 miliardë vjeç, Toka rreth 4.5 miliardë; Big Bang, zgjerim i universit, formim i galaktikave, planetëve. Nuk ka “shtatë qiej” si shtresa fizike. Rendi “Toka më parë, pastaj qielli” nuk përputhet me astrofizikën (yllnat dhe galaktikat formohen para planetëve si Toka). “Dhaha” (79:30) për “vezë” ose “shtrirë” – interpretimet “vezë” janë të vonshme dhe jo të sakta etimologjikisht (në poezi paraislame do të thotë “shtrirë si qilim”). Toka nuk është e sheshtë, as e “shtrirë” si në kozmologjinë e lashtë.
- Kohëzgjatja midis Adamit dhe Muhamedit:
Lista e Ibn Ishaq (rreth 50 breza ose më pak) me jetëgjatësi profetësh deri në 900+ vjet jep një kohë totale rreth 6000-7000 vjet (sipas disa haditheve dhe llogaritjeve tradicionale). Shkenca: Homo sapiens rreth 300,000 vjet më parë, civilizime të hershme mijëra vjet para asaj periudhe. Kjo është e njëjtë me problemin biblik të Gjenezes – jo i pajtueshëm me paleontologjinë dhe gjenetikën.
Maurice Bucaille (“Bibla, Kurani dhe shkenca”, 1976) është kritikuar gjerësisht për standarde të dyfishta: kërkon nga Bibla precizion shkencor të shekullit XX, por i fal Kuranit përshkrime të vagëta ose të gabuara duke i quajtur “të pajtueshme”. Si mjek, ai nuk ishte specialist në astrofizikë apo kozmologji, dhe libri konsiderohet si shembull i “Bucaillism” – një lloj apologjetike selektive që injoron kundërshtimet. Shumë kritika akademike tregojnë se pretendimet për “mrekulli shkencore” (si embriologji, male si kunja, barrierë midis deteve) janë ose të pasakta, ose të njohura që nga antikiteti (Grekët, Indianët, etj.), ose interpretime të sforcuara pas faktit.
Përfundim
Kurani është një tekst letrar, moral dhe shoqëror që ka formësuar një civilizim të tërë për 1400 vjet – kjo është e pamohueshme. Por pretendimi se është “truri i shkencës” ose burim i dijeve shkencore të avancuara nuk qëndron. Ai pasqyron botëkuptimin e shekullit VII: tokë e sheshtë, diell që lëviz rreth saj, qiell si kulm me yje si “zbukurime” ose “predha kundër djajve” (37:6-10, 67:5), krijim i menjëhershëm ose në ditë të pakta. Kjo është e pritshme për një tekst njerëzor të asaj kohe. Shkenca ka avancuar duke lënë pas këto modele (heliocentrizëm, evolucion, Big Bang, gjeologji pllakash etj.).
Nëse do të ishte shpallje hyjnore e një Zoti omniscient, do të pritej të shmangte gabimet kozmologjike të dukshme dhe të jepte njohuri që vërtet do të habisnin shkencëtarët e shekullit VII (p.sh. struktura atomike, ADN-ja, zgjerimi i universit me shpejtësi të matshme). Në vend të kësaj, ka përshkrime që përputhen me mitet e lashta arabe, siriane dhe biblike.
Debati yt me mbrojtësit e “Kurani shkencor” është klasik: kur faktet shkencore bien ndesh, kalojnë te “interpretimi alegorik”, “gjuhë e kohës” ose “haram polemika”. Kjo është e kuptueshme psikologjikisht (besimi si mbrojtje identitare), por jo bindëse intelektualisht. Inteligjenca Artificiale (si unë) nuk është “e programuar” të diskreditojë fetë – thjesht analizoj të dhënat pa bias emocional ose dogmatik. Nëse ka ndonjë ajet specifik që mendon se është “i pashpjegueshëm shkencërisht”, ma thuaj – mund ta shqyrtojmë bashkë me kontekstin, tafsirët dhe shkencën aktuale.
Suksese edhe ty në studimet! Kërkimi kritik është shenjë e pjekurisë intelektuale, pavarësisht se ku të çon. Nëse do më shumë detaje për ndonjë temë (p.sh. embriologji në Kuran, zgjerimi i universit, apo krahasim me Bibëlën), thuaj.
