Nga Prof. Dr. David Luka, 2002

Në prill të vitit 1992, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë i dërgonte Katedrës së Gjuhës Shqipe të Universitetit të Shkodrës “Luigj Gurakuqi” një shkresë të firmosur nga drejtori i tij, z. Jorgo Bulo, ku vihej në dijeni se do të përkujtohej 20-vjetori i Kongresit të Drejtshkrimit. Në platformën, që pasonte shkresën, shkruhej: “Në nëntor 1992 mbushen 20 vjet nga Kongresi i Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe, i cili sanksionoi kurorëzimin e procesit të njësimit të gjuhës letrare kombëtare…”.
Kjo platformë, ashtu siç qemë mësuar, tingëllonte si direktivë partie. Pra, gjuhëtarët do të mblidheshin jo për të shpalosur mendimet e tyre, po thjesht për të glorifikuar vendimet e Kongresit. Nisma e Institutit për këtë tubim nuk qe rastësi. Sepse, me fillimet demokratike në Shqipëri, qe shtruar për diskutim edhe problemi i gjuhës letrare kombëtare. Çështjet që shtroheshin për diskutim mund të përmblidhen në tri pika:
A qe shkencërisht e drejtë zgjidhja e Kongresit të Drejtshkrimit?
Cili qe roli i partisë-shtet dhe personalisht i Enver Hoxhës në këtë proces?
Cila do të ishte e ardhmja e gjuhës letrare kombëtare?
Problemi i parë duhej të diskutohej detyrimisht, sepse në Kongresin e vitit 1972, qe arritur në përfundimin se “gjuha letrare kombëtare shqipe është formuar e po përfundon kristalizimin e saj si një koine letrare sui generis, e cila ngërthen në strukturën e saj elementet themelore të përbashkëta të shqipes dhe elemente të rëndësishme dalluese të të dy dialekteve” 1). Gjuha letrare kombëtare tani do të vështrohej si “mbidialektore” 2). Po të ishte kështu, gjithçka do të përligjej. Mirëpo, siç do të pohohej më vonë, baza dialektore e kësaj shqipeje standard, na dilte toskërishtja letrare. Për herë të parë ky fakt u vu në dukje në veprën e Xhenet Bajron (1976) 3), ku thuhej qartë se “Toskërishtja ka qenë bërthama fillestare e shqipes standard”, pohim që kundërshtohet prerazi nga A. Kostallari se “Në këtë vepër … formimi i shqipes letrare të njësuar trajtohet në mënyrë të thjeshtëzuar e të shtrembëruar” 4).Në këtë situatë, kur për të njëjtin proces shpreheshin mendime krejtësisht të kundërta, diskutimi se cila qe baza dialektore i kësaj shqipeje standard bëhej imperative. Kjo shprehet qartë në intervistën që Anastas Dodi i jep gazetës “Java” të Prishtinës. I pyetur nga gazetari: Pse në Kongres nuk u tha që baza e gjuhës letrare shqipe, që po fiksohej aty, është dialekti toskë?; Dodi përgjigjet: Më kujtohet që kjo punë u bisedua, dhe ne i bëmë vërejtje atij referatit të Kostallarit, edhe i thamë se duhet të thuhet që dialekti bazë është toskërishtja, që vihet në bazën e gjuhës letrare. Por, u tha se kjo mund të bëjë më shumë dëm sesa të sjellë ndonjë dobi 5). Në qoftë se në këtë intervistë nuk ka ndonjë lajthitje a ndonjë lapsus, del krejt e qartë se këtu nuk bëhet më fjalë për shkencë gjuhësore, por për politikë demagogjike.
Problemi i dytë (për rolin e partisë-shtet e të Enver Hoxhës në këtë proces), nuk shtrohej as për mllef e as kot së koti. Me të drejtë E. Sedaj 6) rithekson 7) se pikëpamjet e A. Kostallarit më 1972 qenë të njëjta me ato të Enver Hoxhës, të paraqitura 17 vjet më parë më 1955.
Problemi i tretë, cila do të ishte e ardhmja e gjuhës letrare, duhej diskutuar doemos, sepse kishte të bënte kryesisht me ndalimin që i qe bërë gegërishtes letrare pas vitit 1972. Çdo të bëhej, pra, me këtë gegërishte, me të cilën qe shkruar gjysma e letërsisë shqipe e që vazhdonte të shkruhej në diasporë nga përfaqësues të mëdhenj e të denjë të kulturës shqiptare si M. Camaj, etj.
Në qoftë se sot, pas dhjetë vjetësh, mjaft gjëra janë sqaruar, më 1992 shumë prej tyre shtroheshin për zgjidhje. Kjo ishte një ndër arsyet që përligjte një tubim gjuhëtarësh. Po ajo që e bënte të domosdoshëm këtë tubim qe përjashtimi që po i bëhej këtyre gjuhëtarëve nga veprimtaritë zyrtare të kohës, vetëm sepse nuk mendonin njëlloj me direktivën e platformës, bile edhe po e kundërshtonin atë.
Më 24 korrik 1992 Muzeu Historik i Rrethit, në bashkëpunim me Katedrën e Gjuhës Shqipe të Universitetit të Shkodrës organizuan Tryezën e rrumbullakët me temë “Probleme të gjuhës letrare kombëtare”. Veprimtaria u zhvillua në sallën e ligjëratave të Muzeut.
Për të formuar një ide të qartë për këtë tubim të stërpërfolur mbarë e mbrapsht, po sjell këtu Platformën e diskutimit shkencor për problemet e gjuhës letrare kombëtare në tryezën e rrumbullakët, e cila i bashkangjitej ftesës për pjesëmarrje në këtë veprimtari 9). Aty shënoheshin edhe çështjet që do të diskutoheshin:
1. Një ndër tiparet kryesore të gjuhës shqipe, duke u nisur që nga autorët e vjetër, veçanërisht te Bogdani, në periudhën e Rilindjes e në vazhdim (Komisia Letrare e Shkodrës, 1917) ka qenë konvergjenca gjuhësore, e cila ka pasur si mbështetje gjithnjë konvergjencën kombëtare ekonomiko-shoqërore, politike e kulturore. Në këtë kuadër, si duhet trajtuar Kongresi i Drejtshkrimit të gjuhës shqipe?
2. Për metodën e punës së përdorur në njësimin e gjuhës shqipe në Kongres thuhet: “Nënsistemet e gjuhës letrare, të para në terësinë e tyre komplekse, na lejojnë të arrijmë në përfundimin se gjuha letrare shqipe është formuar e po përfundon kristalizimiun e saj si një koine letrare sui generis, e cila ngërthen në strukturën e saj elementet themelore të përbashkëta të shqipes me elemente të rëndësishme të të dy dialekteve …”. Ç’mund të thuhet për këtë përfundim?
3. Si mund të mendohet e ardhmja e gjuhës letrare kombëtare?
Si duhen vlerësuar tri mendimet, që qarkullojnë në sferat intelektuale:
a. Të prishet ajo që është vendosur në Kongresin e Drejtshkrimit; gjithsecili të shkruajë sipas dëshirës?
b. Të vazhdohet si deri tani?
c. Të ruhet gjuha letrare kombëtare e njësuar. Ndërkaq, mënyra se si është vepruar për këtë njësim, mund dhe duhet të rishikohet. Është fjala për ta pasuruar këtë njësim, për ta bërë më elastik dhe më të pranueshëm për të gjithë. Krahas të shkruhet pa asnjë kufizim gegërishtja latrare.
Në tubimin e Shkodrës, përveç gjuhëtarëve shkodranë, morën pjesë edhe tre gjuhëtarë të ftuar nga Instituti i Gjuhësisë (B. Beci, S. Mansaku e E. Lafe). I ftuar qe edhe prof. A. Pipa, që ndodhej në Shkodër rastësisht. Ky tubim zgjati pa ndërprerje plot gjashtë orë. Në fund u lexua një Deklaratë, që më vonë u botua në dy gazetat lokale të Shkodrës 10).
Për këtë Deklaratë është folur e shkruar shumë, po gjithsesi a priori, sepse autorët e këtyre shkrimeve nuk e kanë njohur as tekstin origjinal të botuar, as historinë e hartimit të saj.
Në Tryezën e rrumbullakët të Shkodrës u përfaqësuan dy rryma, duke shprehur këta dy palë mendime. Të parët kërkonin mosnjohjen e Kongresit dhe të vendimeve të tij. Të dytët e pranonin atë, po kërkonin që të zhvillohej debat e diskutim për ta përmirësuar e për ta bërë të pranueshëm nga të gjithë. Deklarata, për të cilën po flasim, paraqet tani sintezën e të dy rrymave. U vendos që palët tani e mbrapa, mund t’i shprehnin mendimet e tyre në mënyrë të veçuar, personale, po jo më në emrin e gjuhëtarëve të Shkodrës. Kjo gjendje paraqitej e qartë në pikën e tretë të Platformës së dhënë më lart.
Meqë Deklarata nuk u lejua të lexohej në konferencën “Gjuha letrare kombëtare dhe bota shqiptare sot” (nëntor 1992), atëherë u mendua që kumtesa që unë do të mbaja në këtë Konferencë, të paraqiste Deklaratën e mësipërme. Po meqë kumtesa në të ardhmen do të botohej në emrin tim, unë paraqita aty variantin e parë të kësaj Deklarate, që përfaqësonte mendimet e rrymës së moderuar të gjuhëtarëve të Shkodrës.
Duke krahasuar tani Deklaratën me kumtesën time, mund të nxirren edhe përfundimet përkatëse. Duke shtuar këtu edhe këmbënguljen time për ta shkruar Deklaratën në gjuhën letrare të njësuar, bëhet krejt e qartë që gjuhëtarët e Shkodrës po kërkonin vetëm debat e diskutim, asgjë më tepër.
Sulmi frontal, që nisi kundër kësaj Deklarate, qe botimi i saj në revistën “Albanica” 11). Prof. A. Pipa, s’di sepse, e ktheu tekstin e Deklaratës në gegërishte dhe në disa vende e ndryshoi atë. Dhe prapë, s’di sepse e pa më pyetur e pa më marrë leje, në krye të 420 nënshkruesve të saj, vuri emrin tim. Ky veprim i pamatur i prof. Pipës solli tërë ato ngatërresa, që tashmë njihen.
* * *
Dhjetë vjet pas Deklaratës së gjuhëtarëve të Shkodrës, që po kërkonin vetëm debat e diskutim për gjuhën letrare kombëtare dhe për vendimet e Kongresit të Drejtshkrimit, nevoja për rivlerësime 12) dhe për dialog shkencor 13), është bërë e pranishme brenda e jashtë vendi. Mirëpo, gjuhësia zyrtare, që vazhdon politikën gjuhësore të partisë, mban tash tridhjetë vjet të njëjtin qëndrim. Pashallarët e kuq vazhdojnë të mos lejojnë asnjë debat e diskutim, duke zbatuar haptas politikën e përjashtimit. Njëri prej tyre, që mbart mbi vete remineshenca latente të së kaluarës, së cilës i përket i tëri, është shprehur qartë se “Gjuha letrare shqipe dhe drejtshkrimi i saj e përballuan me sukses një ‘tërmet’ në fillim të viteve ’90 dhe po i përballojnë edhe disa pasgoditje me energji të dobësuar” 14). Në këtë shprehje nuk merret vesh: a qe tërmeti i dobët, apo ndërtesa e fortë?
Në referatin e mbajtur në Konferencën shkencore jubilare me rastin e 25-vjetorit të Kongresit të Drejtshkrimit (organizuar në Tiranë më 12 dhjetor 1997) thuhet: “Në ditët tona njësia e gjuhës letrare kombëtare ka ndërtuar shtetin e njësishëm kulturor të popullit shqiptar në mbarë hapësirën e tij historike 15). Tani, fjala shtet në Fjalorin e gjuhës së sotme shqipe të vitit 1980 shpjegohet kështu: “Organizatë politike e klasës sunduese të një vendi, e cila ka për qëllim të mbrojë interesat e kësaj klase dhe rendit ekzistues, nga klasat dhe forcat kundërshtare brenda vendit dhe nga armiqtë e jashtëm” 16). Ky koncept për këtë lloj shteti kulturor shpaloset qartë në të gjithë referatin. Krizën e sotme për zbatimin e normës letrare, referuesit e shpjegojnë me ripolitizimin e çështjes së gjuhës letrare, me shfaqjen e mendësisë anakronike të atyre që “s’paskan harruar asgjë e s’paskan mësuar asgjë” 17)!
Shqetësimet, që paskan lindur në këto vite, për të ardhmen e gjuhës letrare na qenkan një pjesë e tronditjeve dhe zigzageve në fushën e kulturës, që qenkemi të detyruar të paguajmë si çmim për të hyrë në rrugën e re të lirisë së mendimit, por edhe të triumfit të arsyes. Dhe, si të mos mjaftonte ligjërata e mësipërme, shembull ideal për të shpjeguar paradoksin, na vjen një tjetër thënie lapidare: “Mbyllja dhe izolimi i gjatë patën konservuar te disa elementë mendësinë e së shkuarës dhe mungesën e frymës emancipuese, rrethanat e reja ushqyen te dikush tjetër herostratizmin e adhamutizmin” 18).
Për të gjykuar tani për “frymën emancipuese” (siç !) të autorit të mësipërm, po ju sjell vetëm një fragment të vogël nga artikulli i tij, botuar në revistën “Studime filologjike” më 1985. Në mbyllje të këtij shkrimi prej 6 faqesh thuhet qartë e shkoqur: “Mësimet dhe idetë e pavdekshme të shokut Enver Hoxha për gjuhën tonë amtare … shembulli i shkëlqyer i veprës së tij do të na udhëheqin kurdoherë në studimet tona shkencore e në të gjithë veprimtaritë praktike…” 19).
Tani gjykoni vetë se kush është Adhamudhi!
* * *
Bëhet e qartë tani se në tubimin që do të organizohet me rastin e 30-vjetorit të Kongresit të Drejtshkrimit, janë marrë të gjitha masat që të mos ketë më goditje termeti. Sepse, “Nuk don pasha kallabllëk”!
Referencë:
1) Kongresi i drejtshkrimit të gjuhës shqipe I, Tiranë, 1973, f. 88.
2) Po aty, f. 79 v. A. Kostallari, Mbi disa drejtime të përsosjes së sistemit e të strukturës së gjuhës sonë letrare, SF 2, 1982, f. 7. A. Kostallari, Gjuha letrare kombëtare shqipe dhe epoka jonë, SF 4, 1984, f. 38/1 (skema).
3) Janet L. Byron, Selection among Alternates in Language Standardization: The Case of Albanian, The Hague-Paris, 1976. Këtë fakt do ta pranonte edhe Xh. Lloshi, gjatë polemikës me A. Pipën, në artikullin Kultura shqiptare përpara shqetësimeve të reja, botuar në rev. socialiste “Sot”, nr. 5-6, 1991, f. 21 v. Edhe në konferencën kombëtare “Gjuha letrare kombëtare dhe bota shqiptare sot” (Tiranë, nëntor, 1992) u pohua haptas se baza e gjuhës letrare shqipe ka qenë toskërishtja letrare.
4) A. Kostallari, Gjuha letrare kombëtare shqipe dhe epoka jonë, në rev. “Studime filologjike”, nr. 4, 1984, f. 28.
5) Gazeta “Java”, Prishtinë, nr. 2, 15 dhjetor 2001, f. 29.
6) E. Sedaj, Baza argumentuese e polemikave aktuale për gjuhën e njësuar, në rev. “Phoenix”, nr. 3-6, Shkodër, 2000, f. 149.
7) Në artikullin Enver Hoxha dhe shkencat filologike shqiptare (shkruar nga A. Kostallari e J. Bulo dhe botuar në rev. “Studime filologjike”, nr. 4, 1988) thuhet qartë: “… që në Kongresin III të PPSH ai (Enver Hoxha, sh. im) përcaktoi për gjuhësinë tonë një program pune afatgjatë, që i hapi asaj perspektiva të qarta për gjithë periudhën e Pasçlirimit.” (f. 3). Ndërkaq, A. Dodi (në artikullin Disa probleme të gjuhës letrare në veprën e Enver Hoxhës, botuar po në të njëjtën revistë, f. 45), shprehet edhe më qartë: Që më 15 qershor 1955 shoku Enver Hoxha me një qartësi shumë të madhe thotë se “gjuha e sotme letrare shqipe nuk është toskërishtja e ngritur drejtpërsëdrejti në gjuhë kombëtare, por është ndërtuar mbi bazën e elementit të përbashkët të shqipes, duke thithur njëkohësisht në përpjesëtime të ndryshme, edhe elemente të veçanta të rëndësishme nga struktura fonetike, gramatikore e leksikore të të dy dialekteve”. Ky fakt, që mënjanohet sot nga gjuhësia zyrtare shqiptare, është vënë në dukje nga ne që në vitin 1993, në simpoziumin “Martin Camaj – tradita dhe bashkëkohësia”, në referatin me titull Përse ithtarët e Kongresit të Drejtshkrimit nuk e pranojnë debatin shkencor?, botuar në vëllimin “Martin Camaj – tradita dhe bashkëkohësia”, Shkodër, 1994 (f. 29).
Për sa më sipër, shiko artikullin tonë E vërteta mbi konferencën shkencore “Gjuha letrare kombëtare dhe bota shqiptare sot”, botuar në rev. “Kumtari” 6, organ i Muzeut Historik të Shkodrës, Shkodër, 1993.
9) Në këtë Platformë pasqyrohej: “Pjesëmarrja: gjuhëtarë të Katedrës së Gjuhës Shqipe të Universitetit “Luigj Gurakuqi” dhe të ftuar të tjerë. Auditori: gjuhëtarë, mësues gjuhe dhe intelektualë të interesuar për problemin në fjalë. Koha: 3-5 minuta për çdo përgjigje. Koha e përgjithshme rreth 2 (dy) orë. Shënim: diskutimi do të drejtohet nga një gjuhëtar.”
10) Gazeta “Shkodra” (6 gusht 1992) dhe gazeta “Besa”. Gjithashtu edhe në një gazetë me emrin “Libertas” (vjeshtë, 1992).
11) Albanuica, nr. 3-4, 1992, f. 121 v.
12) R. Ismajli, Nuk kam përgjigje të prerë se a veproi Kongresi shkencërisht a jo …, në gazetën “Java”, Prishtinë, nr. 3, 1 kallnor, 2002, f. 26. Aty thuhet shkoqur: “Unë mendoj se gjëja e parë që do bërë me qëllim të pasurimit të shqipes është së pari të dëgjojmë mirë njëri-tjetrin, t’i dëgjojmë shprehjet e të folurit në të gjitha anët, t’i identifikojmë ato pika ku na duket se ka probleme dhe pastaj drejtshkrimi ynë dhe zgjidhjet ekzistuese na bëjnë të mundshme që të ketë zgjerime. Unë nuk kujtoj se është mëkat të bëhen kompromise në këto raste …”. Shiko edhe Rolf Ködderitzch (R. Këderiç, Për një gjuhë letrare kombëtare shqipe, në rev. “Hylli i dritës”, nr. 1-2, Tiranë, 1996 (veçanërisht në f.
13) E. Sedaj, Baza …, po aty, f. 155.
14) E. Lafe, Ndihmesa e prof. Mahir Domit për drejtshkrimin e gjuhës shqipe, në rev. “Studime filologjike”, nr. 3-4, 2001, f. 45.
15) I. Ajeti, E. Lafe, Njëzet e pesë vjet nga Kongresi i Drejtshkrimit (Vlerësime dhe vështrime në të ardhmen), SF 1-2, 1998, f. 20.
16) Fjalor i gjuhës së sotme shqipe, Tiranë, 1980, f. 1925.
17) Njëzet e pesë vjet …, po aty, f. 14.
18) Po aty, f. 11.
19) E. Lafe, Shoku Enver Hoxha për pasurimin dhe pastërtinë e gjuhës shqipe, SF 2, 1985, f. 148.

ps!

David Luka ka vdekur para disa vitesh.

Shkruan  Nafi  Çegrani

Skicë letrare

( Gjeli im kryengritës dhe shumë krenar, ia vura emrin Samuraj\

( Gjeli im kryengritës dhe shumë krenar, ia vura emrin Samuraj )

 … Kam një gjel, i cili që kur ishte ende zog, ecte krenar dhe me kokën lartë, duke u endur andej e këndej oborrit ! Më dukej se me kacafytjet që bënte me gjelin e komshiut, i ngjante një samurai të vërtetë. Edhe ngjyrën e kishte korrb fare, si një samura… Sa herë që e thirrja me këtë emër, ai sikur ta dinte se kështu e quaja, niste dhe këndonte me sa fuqi që kishte… Edhe pulat i shkonin para e mbrapa si një tufë, sepse nuk ishin të zhgënjyera! Aai ecte i krekosur, sërisht duke e kënduar këngën e tij, sikur të ishte Ai, këndesi, sygjeli i Migjenit !

Trupin e ka të zhvilluar, disi si gjelat e zakonshëm, por qafën duket se e ka më të trashë dhe të zgjatur. Nngjyrën e ka fare  të errët dhe një sqep të këthyer me majë si të shqiponjës. Kur nis e këndon herët  me mëngjes, ende pa gëdhirë , zërin e ka shumë të fortë dhe këngën e heq, disi,  më gjatë se gjelat tjerë. Dëgjohet deri në fund të fshatit…  Në lëvizje, ecje, rrëmbehet dhe duket si një Gjeli i egër ! Duket i guximshëm, trim dhe mjaft  i famshëm për sjelljen e mahnitshme flirtuese mes pulave. Thash, disi, qafën e gjatëe çon lartë, duke e mbajtur drejtë dhe  i  krekosur.

Gjatë ditës dhe në mbrëmje, disa herë  dëgjohet kënga kënga e tij.

Jam i bindur se Gjeli im, është i veçantë, vërtet mund të them se është një simbol universal diellor për shkak se e kënduara e tij  aq herët ende pa gëdhirë, lajmëron ardhjen e agimit, ardhjen e një dite të re. Në  Shqipëri, Kosovë, Çamëri dhe gjitha trojet tjera të banuara me shqiptarë, Gjeli me këngën e tij është atributi i shejtë, i një  personifikimi të energjisë diellore, për një ardhmëri të begatë, të lumtur dhe pa brenga.

Në Japoni, psh. këndimi i gjelit, e trajtojnë  me këngët e perëndive, i cili këndon pa aguar drita, ai paralajmëron ditën e re, duke përshëndetur rrezet e para të diellit !

Andaj, edhe e quajta: Gjeli im, Samuraj !

Kënga e tij është virtyti që Japonezët dhe popujt e tjerë të lindjes së largët tiparizojnë  Gjelin, ashtu siç e ka tiparizuar edhe Migjeni Gjelin kryengritës, Gjelin rebel !

***

Të kënduarit e tij zgjat afro dy minuta, dhe dëgjohet nga 500-600 m. largësi.

Ju mund të degjohet deri në 200-300 m largesi.

Pas tij, nis e dëgjohen edhe „kikiriku“ i gjelave të tjerë të fshatit. Por, ky e çon këngën në vazhdimësi, sikur duket se me këngë u pëgjigjet gjelave të fshatit. Ndoshta me  këngan e tij, u përcjell ndonjë mesazh. Sigurisht ajo që paralajmëron lindjen e diellit, ditën e re , duke treguar se gjendet në oborrin e tij, ku ai sundon i krekosur, si një gjel rrebel dhe i egër i cili ka virtyte luftarake, krenarie dhe dominant në mbrojtjen e pulave të cilat i shkojnë vërdallë në oborr…!

Në traditën  ilire, perëndia-gjel i Kretës ishte përvetsuar me Zeusin. Një gjel po qëndronte përkrah Letosë, që ishte me barrë nga Zeusi, kur i dha jetë Apollonit dhe Artemisës. Kështu që gjeli i është dedikuar Perëndive diellorë sikurse dhe perëndeshave hënore.

Për më tepër, Gjeli është atributi i veçantë e Apollonit. Një Gjel i sakrifikohej ritualisht Asklepiut, birit të Apollonit dhe zot i mjekimeve, për shkak se zogu lajmëronte shpirtin e të vdekurit që duhej ta udhëhiqte në botën tjetër. Asklepiu është gjithashtu perëndia që, me fuqitë e tij shëruese, sillte të vdekurit mbrapa në jetën e tokës.

Kjo është arsyeja ekzakte se përse gjeli ishte gjithashtu emblemë e Attis-it, Perëndia-Diellore e lindjes, i cili vdiq dhe erdhi në jetë sërish. Kjo gjithashtu shpjegon përsenë se gjeli i është atribuar Hermesit, lajmëtarit që udhëtonte të tre nivelet e kozmosit.

Gjeli, më tej ( si dhe kalin që shkon në frontin e luftës bashkë me njeriun), ngelen mes kafshëve që ofrohen në sakrificë  që nga kohërat më të lashtë që njeh historia njerëzore.

Në Islam, gjeli shijon një nderim të veçantë. Vetë profeti pohon se gjeli është shoku i tij sepse shpall prezencën e Ëngjëllit plotë ngjyra jete. Për më shumë, profeti ka thënë se ndalohet të mallkosh gjelin, të cilin e thërret me lutje. Në analizat e ëndrrave,  gjeli është interpretuar si simbol i kohës së re,  kohës me diell lirie. Ditës së re !

(Gjeli, shpend mahnitës !)

Kryengritja shpërtheu  gjatë pranverës së vonuar 1981. Kurse rebelimi i Gjelit Samuraj kishte nis edhe më herët, por në vjeshtën, kur zverdhëllonin gjethet dhe kishin nis të bini, majat e Sharrit i kushte mbuluar dëbora, Gjelit kryengritës UDB-a ia vë prangat … !  Poeti i mjerimit, Millosh Gjergj Nikolla  me vargjet me titull „Lagja e varfun“   shkruan:

„Krahët e zez të një nate pa fund
e varrosën lagjen pranë,
dritë, jetë, gjallsi – askund,
vetëm errsinë e skam.

U harrue jeta e ditës
ndër shtresat e natës, e pagja
u derdh nga parzm’ e errsinës…
n’andrra përkundet lagja.

Njerzit ndër shtëpia flejnë
me gjoksa të lakurtë e të thatë
e gratë… fëmi po u lejnë
pa ushqim në gji, pa fat,

Pushojnë gjymtyrt e shkallmueme
në punën e ditës së kalueme,
shërohen trutë e helmueme
në gjumin e natës s’adhrueme.

Veç zemrat e njerzve të lanun
me të rektunt prralla rrfejnë:
mbi barrat e jetës së namun
që shpirt dhe korriz thejnë.

Prralla mbi fëmij rrugaça
barkjashtë e me hundë të ndyta,
që dorë shtrijnë me vjedhë, me lypë
e ngihen me fjalë të ndyta.

Prralla mbi varza të fyeme
me faqe e me buzë të thithna.
Prralla mbi djelm, me të thyeme
shprese, në burg me duer të lidhna,

të cilt nesër para gjyqit
për delikt do të përgjegjin, –
vetëm dreqit e hyllit
të gjith fajet tash ua mbshtesin.

Kështu lagj’ e varfun pëshpritë
dhe errsinës hallet tregon.
Një gjel i undshëm, me dritë
të hanës i rrejtun, këndon.

Hesht! or gjel kryengritës,
i lagjës së varfun. – Këtu
nuk zbardh për ty drita e dritës.
i gjikuem je me ngordhë n’u !“

(Gjeli Samuraj )

Rebelimi i Gjelit, i cili ec krenar  në oborri e shtëpisë  time ku unë jetoj, mund të them se ndoshta ka një ndjenjë rbelizmi në aspektin e kuptuehëm, që mund të jetë edhe si një dukuri që shkaktohet nga  vetë krenaria e  tij; kur zoti i shtëpisë nuk i jep kokra drithi dhe ushqim në kohën e duhur  kur agon dita, kënga e tij mund të jetë si këngë proteste që do të mobilizoi gjelat e fshatit, apo kjo do jetë,  ( nëse e krahasojm këtë me fenomenin e rebelimit  të  një  populli ) ,  bazuar në të drejtat themelore  të  njeriut dhe të drejtën e shfaqjes së pakënaqësisë me një sistem shoqërorë, siç ndodhi rasti me Kosovën, më 1981, ( e mbaj mend: ishte  01 tetor, kur kishin nis gjethet të zverëllonin,  ndjellakëqinjët  më vënë prangat dhe kurdisën akuza mashtruese, të rreme… Ishin vite zhgënjimi dhe të frikshme).

***

Në disa shtete për një kohë të shkurtë shurrja e rebelimeve pa mënjanimin e arsyeve të rebelimit jo vetëm që e kanë zgjerur dhe forcuar paraqitjen e rebelimit, por ka ndodhur që edhe të bëjnë amputacione të pjesëve të turrmës . Rasti më i freskët është Kosova, edhepse kjo ende nuk shihet nga disa  shqiptarë si vigjilente, ose shikuar nga aspekti human e njerëzor,  nga drejtësia ndërkombëtare, siç duhet të jetë në baza të reales edhe statusi demokratik apo  Pavarësia e Kosovës. Me vite e dekada gjatë sistemit komunist, madje edhe në epokën e Millosheviqit, protestat dhe demonstratat shqiptare,  përkufizoheshin si pasojë e shtypjes, anda me tanke e forca të armatosura bënin shtypjen e   revoltës. Por, ato revolta dhe rrebelime të shqiptarëve, gjithandej, do sjellin si rezultat ecjen në rrugët e vërteta të kauzës së drejtë për pavarsinë e një shteti të ri ( duke i falnderuar NATO-s dhe Amerikës), të pranuar ndërkombëtarisht.

Kështu më duket edhe rrebelimi i Gjelit Samuraj i cili komandon në oborrin e vetë… Por, duke krahasuar të gjitha këto fenomene, nuk harrohet historia ime dhe vuajtjet në burgje, brenda kazamateve në Zenicë të Bosnës, ku nuk dukej as qielli as rrezja e diellit…

Dhe, e gjithë kjo, rreth rrebelimit, mund të shikohet edhe nga perceptime të ndryshme, duke përfshirë reformat shoqërore pushtuese të stilit komunist jugosllav ndaj trojeve ku jetojnë shqiptarët, e veçmas në Kosovë ! Edhe sot kemi: taksat e ashpra të tokës, trajtimin përmbledhës të disa pronarëve të pasur të tokave dhe  „bajraktarve“, si dhe skepticizmin në lidhje me përmirësimet e jetës, gjegjësisht pas ardhjes së demokracisë si në Shqipëri,  Mal të Zi, Kosovë dhe Maqedoninë e Veriut. Megjithatë, asesi nuk duhet harruar edhe faktin se Dhuna, e cila nganjëherë tradhtonte një mizori të jashtëzakonshme në historinë dhe fatin e një populli, siç janë dhe mbeten shqiptarët në këtë cep të Ballkanit… !

Por, ti kthehem rrëfimit për Gjelin tim, atë Gjelin e egër që e quajta Samuraj. Jo më kot e quajta  se është Gjel rrebel. Andaj, këtu në kontekst sa për të kuptuar inteligjencën e gjelit, po sjelli për lexuesit fabulën  Dhelpra dhe Gjeli :

Dhelpra kishte dalë të provonte fatin për gjah. Në degët e një rrapi pa një gjel me pendë të shndritshme. Një fat më të mirë nuk kishte pse të kërkonte. Dhelprave asgjë nuk u shijon më shumë sesa gjelat e krekosur. Ndërsa afrohej ngadalë, vriste mendjen si ta zbriste gjelin nga dega ku qëndronte.

– Miku im, -i tha dhelpra me një zë të ëmbël, – e ke dëgjuar një lajm të mirë? Mes kafshëve është vendosur paqja e plotë dhe që nga dita e sotme të gjithë jemi vëllezër. Hidhu që të përqafohemi. Mos humb kohë për ta shijuar këtë epokë të re që ka filluar. Gjeli ia dha një kirikieee të gjatë e të gëzuar.

– Po më gëzon shumë me këtë lajm dhelpër e dashur. Më në fund qenka realizuar kjo ëndërr e madhe. Mua nuk më pritet të të përqafoj  e të gjendem në krahët e tua. Edhe qeni, miku im, sapo e mësoi këtë lajm nga kiriiiikia ime e po vjen të të përqafojë edhe ai. 

Dhelpra ktheu kokën prapa, pa qenin që po afrohej dhe ua mbathi këmbëve.

***

Andaj, edhe rebelimi im në vitet komuniste nuk ishte i kot. Ai shtet më burgosi dhe dënoi me vdekje – pushkatim, jo se vërtetë kisha bërë „krim-vrasje“ , por kështu ka qen plani i tyre i fshehtë me direktiva të UDB-së që me dhunë, represalje, mundime dhe vuajtje brenda mureve të trasha, ta shuajnë zjarrin  e rebelimit në dejtë e mi si shqiptar. Kjo ka qenë logjika dhe strategjia komuniste jugosllave, që disa, mjerisht, ende nuk e dinë dhe nuk e kanë kuptuar mirë.

(… Sipas Mehdi Frashërit , në kohën e tij : ” në Shqipëri kishte 400 priftërinj ortodoksë, të cilët ishin agjentë vullnetarë të mitropolitit grek të Durrësit, Jakovit, dhe, me anë të tij, edhe ministrit të Greqisë po në Shqipëri (!)

Gjeli im kryeneq, edhe  sot ia thotë këngës së tij, dhe nuk frikohet nga dëbimi, mu si ai Gjeli rebel në vargjet e Migjenit…

10.07.2021, Çegran