Safet Sadiku, Zvicër
Ese
Ka vende në Shqipëri ku njeriu nuk shkon thjesht për të parë natyrën, por për të takuar një pjesë të vetvetes. Zvërneci dhe Sazani janë pikërisht të tillë. Mes detit, pishave, ishujve dhe erës së kripur, njeriu ndien se kjo tokë ka një gjuhë të lashtë, një gjuhë që nuk flet me fjalë, por me peizazhe, me gurë, me ujëra, me pyje dhe me kujtesën e shekujve. Të qëndrosh përballë tyre është një kthim i heshtur drejt vetvetes, drejt asaj Shqipërie që e kemi trashëguar dhe që, një ditë, duhet t’ua dorëzojmë brezave të ardhshëm. Por sa herë kthehem me sytë nga brigjet e Shqipërisë, krahas bukurisë më shfaqet edhe një dhimbje. Është dhimbja e asaj që po humbet, e natyrës që po ndryshon dhe e hapësirave që rrezikojnë të mos jenë më ato që njohëm. Në Zvërnec, pylli kërkon të mbetet pyll, Sazani kërkon të mbetet ishull dhe deti kërkon vetëm hapësirën e vet. Por dora e njeriut, sidomos kur drejtohet nga etja për fitim të shpejtë, shpesh nuk di të ndalet. Kjo pyetje nuk lidhet vetëm me Zvërnecin apo Sazanin. Ajo shtrihet në të gjithë Shqipërinë. Në Durrës, përballë zhvillimeve të mëdha rreth portit, lindin pyetje të rëndësishme për të ardhmen e bregdetit, për hapësirat publike dhe për atë se çfarë do t’u mbetet brezave pas nesh. Një projekt mund të quhet modern, mund të paraqitet si investim dhe zhvillim ekonomik, por suksesi i tij nuk mund të matet vetëm me madhësinë e ndërtimeve apo me shifrat e investimit. Duhet pyetur edhe se çfarë fiton shoqëria dhe çfarë humbet natyra.
Edhe Thethi, me malet e tij madhështore, ujërat e kristalta dhe peizazhin që e ka bërë një nga thesaret më të çmuara të Shqipërisë, përballet me presionin e zhvillimit. Turizmi është i domosdoshëm për ekonominë, por turizmi që shkatërron arsyen për të cilën njerëzit vijnë në një vend nuk mund të quhet zhvillim i qëndrueshëm. Nëse mali mbulohet me beton, nëse peizazhi humbet karakterin e tij dhe natyra sakrifikohet për ndërtime të pakontrolluara, atëherë një pjesë e vlerës së Thethit humbet bashkë me të. E njëjta pyetje ngrihet edhe në Katavicë të Kukësit, në ato hapësira ku malet, ujërat dhe natyra e egër përbëjnë një pasuri që nuk mund të vlerësohet vetëm me metra katrorë dhe me vlerën e një investimi. Sa herë që mbi natyrë vendoset etiketa “zhvillim”, duhet të kemi guximin të pyesim: çfarë lloj zhvillimi?
Çfarë zhvillimi është ai kur bukuria shkatërrohet për t’u quajtur përparim? Çfarë ekonomie ndërtohet kur toka humbet, pylli rrëzohet, lumi ndryshon shtratin dhe mali çahet për një fitim të shpejtë? Shqipëria nuk ka nevojë për kaos të veshur me fjalën “zhvillim”. Ajo ka nevojë për vizion, planifikim dhe përgjegjësi. Nuk ka nevojë për beton aty ku duhet të mbetet pylli, për ndërtime aty ku duhet të mbetet hapësira dhe për projekte pa një vizion të qartë afatgjatë, që sot sjellin fitime të kufizuara, por nesër mund të na lënë vetëm me plagët e natyrës. Zhvillimi nuk është të ndërtosh kudo. Zhvillimi është të dish ku duhet ndërtuar, çfarë duhet mbrojtur, çfarë duhet lënë të paprekur dhe çfarë duhet t’u dorëzohet fëmijëve tanë. Është aftësia për të bashkuar ekonominë me natyrën, investimin me përgjegjësinë dhe përparimin me respektin për tokën. Sepse ekonomia nuk është vetëm shifër dhe investimi nuk është vetëm beton. Ekonomi është edhe lumi që vazhdon të rrjedhë, mali që mbetet mal, pylli që merr frymë dhe deti që nuk mbytet nga lakmia jonë. Pasuria e një vendi nuk matet vetëm me atë që ndërtohet, por edhe me atë që ruhet.
O Shqipëria ime, ti nuk je vetëm tokë për t’u shfrytëzuar. Je kujtesë, je natyrë, je det, je mal, je pyll. Je një pasuri që nuk na përket vetëm neve. Ne jemi vetëm një brez në një histori shumë më të gjatë se jeta jonë dhe përgjegjësia jonë nuk është ta konsumojmë këtë pasuri, por ta ruajmë e ta përcjellim. Prandaj Zvërneci dhe Sazani janë më shumë se dy bukuri të bregdetit shqiptar. Ato janë një kthim i heshtur drejt vetvetes. Na kujtojnë se Shqipëria nuk është thjesht hapësirë ku mund të ndërtojmë gjithçka që na sjell fitim. Është atdhe. Dhe atdheu nuk matet me sa shumë ndërtojmë mbi të, por me atë se sa shumë dimë të ruajmë prej tij. Ndoshta duhet të kthehemi më shpesh te vetvetja, te deti, te mali, te pylli, te lumi dhe te gurët e lashtë, për të kuptuar një të vërtetë të thjeshtë: një Shqipëri e zhvilluar nuk është ajo që mbushet më shumë me ndërtime, por ajo që arrin të zhvillohet pa humbur shpirtin e saj.
Gusht, 2026
(Dorëshkrime nga sirtari 205)
