Sot nuk kemi përballë thjesht dy qëndrime fetare. Kemi përballë dy jehona të së njëjtës mendësi të vjetër — mendësi që nuk ngopet pa e futur shpirtin e këtij populli në kallëpe aziatike.
Njëri ankohet për “harmoninë” sikur është pronë e tij. Tjetri thërret për “kthim” sikur është detyrim. Të dy flasin me gjuhë të ndryshme, por me të njëjtin thelb: kontroll mbi ndërgjegjen e tjetrit.
Dhe ironia arrin kulmin kur dikush thërret “kthehuni te feja e të parëve”, por e ka fjalën për krishterimin — e pastaj na akuzon neve për romantizëm.
Krishterimi nuk është fillimi i këtyre trojeve. Është një shtresë historike, një kapitull i rëndësishëm, por jo origjina. Ta paraqesësh si “fillim” është vetë romantizëm: idealizim i një periudhe më të afërt, duke fshirë kujtesën më të thellë.
Ne nuk po shpikim asgjë. Po bëjmë një pyetje të thjeshtë dhe legjitime:
– Kush ishim para këtij kapitulli?
Nëse kjo quhet romantizëm, atëherë çdo kërkim historik është romantizëm.
Por nëse pranojmë se identiteti ndërtohet në shtresa, atëherë kërkimi i shtresave më të hershme nuk është arratisje — është thellim.
Ndryshimi është i qartë:
– ju po mbroni një trashëgimi të ndërmjetme duke e shpallur si fillim,
– ne po kërkojmë fillimin pa e idealizuar.
Dhe këtu kthehemi te thelbi që i paraprin të gjithave — Besa e Lashtë Ilire.
Ky vend nuk është ngritur mbi urdhra dogmatikë të popujve semitikë, por mbi një kod më të vjetër se çdo fe e importuar. Një rend që nuk të pyet çfarë beson, por si vepron. Një ligj i pashkruar që mat njeriun me fjalën e mbajtur, me nderin, me drejtësinë.
Perandoritë e dikurshme na pushtonin tokën. Sot fantazmat e tyre përpiqen të pushtojnë shpirtin — përmes narrativave, përmes frikës, përmes ndarjes. Njëri kërkon ta ruajë ndikimin, tjetri ta zëvendësojë — por asnjëri nuk e pranon dot një popull që nuk futet në korniza te huaja.
E vërteta është më e thjeshtë: shqiptarët kanë mbijetuar jo duke iu bindur verbërisht një rruge të vetme aziatike, por duke ruajtur një bosht më të thellë se çdo ideologji që ka ardhur e ka shkuar.
Ky bosht është Besa e Lashtë Ilire.
Dhe Besa nuk ka nevojë për thirrje, as për ndarje. Ajo jeton në veprim — në drejtësi, në respekt, në liri të ndërgjegjes.
Prandaj, para se të përdorni fjalën “romantizëm”, sqaroni njëherë: a është romantizëm kërkimi i rrënjëve —
apo vetëm kur ato rrënjë nuk përputhen me bindjet tuaja?
A mos ndoshta është romantizëm kërkimi i rrënjëve në Lindjen e Afërt?!
Sepse perandoritë fantazma nuk kanë më toka për të pushtuar.
U ka mbetur vetëm një betejë: shpirti ynë.
