Nga autonomia e vitit 1974 te Pavarësia e vitit 2008, kur shkelet Akti i Helsinkit, historia ndryshon drejtimin
Reflektim mbi rrugëtimin historik të Kosovës
Kosova nuk u bë e pavarur sepse shqiptarët fituan luftën dhe as sepse bashkësia ndërkombëtare vendosi ta ndëshkojë Serbinë.
Kosova u bë e pavarur sepse gjatë një periudhe të gjatë historike u shemb besimi se të drejtat kolektive dhe individuale të shumicës së popullsisë mund të garantoheshin brenda sistemit serb.
Historia e Kosovës nuk mund të kuptohet përmes ngjarjeve të viteve 1998–1999, as vetëm përmes shpalljes së pavarësisë më 17 shkurt 2008. Për ta kuptuar Kosovën duhet të kthehemi te themelet e rendit evropian pas Luftës së Dytë Botërore, te Kushtetuta jugosllave e vitit 1974, te demonstratat e vitit 1981, te heqja e autonomisë më 1989 dhe te shkatërrimi gradual i rendit juridik që duhej të garantonte bashkëjetesën e popujve në Evropë.
Një nga paradokset më të mëdha të historisë moderne është se Serbia e humbi Kosovën pikërisht në përpjekjen për ta kontrolluar atë me forcë.
Kosova në Jugosllavi: një republikë pa emër
Kushtetuta jugosllave e vitit 1974 i dha Kosovës një pozitë që shumë juristë e kanë cilësuar si pothuajse republikane.
Kosova kishte: Kuvendin e vet; Qeverinë e vet; Gjykatën Kushtetuese; Bankën e vet; Përfaqësim të drejtpërdrejtë në Presidencën Federale; Të drejtën e vetos në shumë çështje federale.
Megjithëse formalisht mbetej krahinë autonome brenda Serbisë, në praktikë Kosova ishte subjekt kushtetues i federatës jugosllave. Pikërisht ky realitet juridik shpjegon pse kriza e Kosovës nuk mund të reduktohet në një konflikt etnik. Në thelb ajo ishte edhe krizë kushtetuese.
Demonstratat e vitit 1981: sinjali që u injorua
Kur studentët shqiptarë dolën në rrugë në pranverën e vitit 1981, Jugosllavia kishte ende mundësi ta zgjidhte problemin politikisht.
Kërkesa “Kosova Republikë” nuk ishte thirrje për luftë, por kërkesë për barazi kushtetuese me republikat e tjera jugosllave.
Në vend të dialogut, erdhi represioni.
Mijëra shqiptarë u arrestuan, qindra intelektualë u përjashtuan nga puna dhe kërkesat politike u trajtuan si kërcënim ndaj shtetit.
Në retrospektivë, shumë studiues e konsiderojnë vitin 1981 si pikën ku Jugosllavia humbi mundësinë për një transformim demokratik.
Akti Final i Helsinkit dhe kontradikta serbe
Në vitin 1975, shtetet evropiane nënshkruan Aktin Final të Helsinkit, dokumentin themelor të sigurisë evropiane pas Luftës së Ftohtë. Ky akt mbështetej mbi disa parime bazë: mosndryshimin e kufijve me forcë; sovranitetin e shteteve; mosndërhyerjen; respektimin e të drejtave të njeriut; të drejtën e popujve për vetëvendosje.
Këto parime nuk ekzistonin të ndara nga njëra-tjetra.
Shpesh në debatet politike përmendet vetëm paprekshmëria e kufijve, por harrohet se i njëjti dokument kërkon edhe respektimin e lirive politike, të drejtave civile dhe të drejtës së popujve për të vendosur për fatin e tyre.
Kur një shtet shkel sistematikisht këto parime, lind një konflikt ndërmjet integritetit territorial dhe të drejtave themelore të popullsisë.
Pikërisht këtu fillon drama moderne e Kosovës.
Viti 1989: momenti vendimtar
Me ardhjen e Slobodan Miloševićit, Serbia filloi çmontimin e rendit kushtetues jugosllav.
Më 1989 autonomia e Kosovës u suprimua.
Kuvendi i Kosovës u detyrua të votojë nën presion ushtarak.
Institucionet autonome u shkatërruan.
Administrata, policia, arsimi dhe ekonomia kaluan nën kontroll të drejtpërdrejtë nga Beogradi.
Për shumë juristë ndërkombëtarë ky ishte momenti kur u prish kontrata kushtetuese mbi të cilën ishte ndërtuar Jugosllavia.
Në thelb, Serbia kërkonte mbrojtjen e kufijve të saj, ndërsa njëkohësisht po shkatërronte rendin juridik që i kishte dhënë legjitimitet atyre kufijve.
Rezistenca paqësore dhe dështimi i bashkësisë ndërkombëtare
Nga viti 1990 deri në vitin 1998 shqiptarët ndoqën rrugën paqësore të ideuar nga Prof. Fehmi Agani dhe të udhëhequr nga Ibrahim Rugova.
U krijuan: shkolla paralele; universitete alternative; sistem shëndetësor paralel; institucione politike të pavarura.
Pak lëvizje kombëtare në Evropën moderne kanë ndjekur për kaq gjatë një strategji kaq të disiplinuar të rezistencës paqësore.
Megjithatë, bota nuk ofroi zgjidhje.
Kosova mbeti jashtë marrëveshjeve që i dhanë fund luftërave në Kroaci dhe Bosnje.
Lufta e Kosovës dhe fundi i rendit të vjetër
Kur shpërtheu lufta më 1998, procesi politik kishte dështuar. Operacionet ushtarake, dëbimi masiv i civilëve shqiptarë dhe krimet e dokumentuara kundër popullsisë civile e shndërruan Kosovën në një krizë ndërkombëtare.
Ndërhyrja e NATO-s më 1999 nuk e zgjidhi menjëherë statusin e Kosovës, por krijoi një realitet të ri politik.
Pas Rezolutës 1244, Kosova nuk administrohej më nga Serbia, por nga misioni ndërkombëtar i OKB-së.
Praktikisht, Serbia humbi kontrollin efektiv mbi territorin.
Pavarësia e vitit 2008: pasojë, jo shkak
Një nga gabimet më të mëdha analitike është paraqitja e pavarësisë së Kosovës si shkaku i krizës. Në realitet, pavarësia ishte pasojë e një procesi që kishte filluar dekada më herët.
Kur Kosova shpalli pavarësinë më 17 shkurt 2008, ajo erdhi pas: heqjes së autonomisë; represionit sistematik; luftës; administrimit ndërkombëtar nëntëvjeçar; dështimit të negociatave për statusin final.
Më 2010, “International Court of Justice” Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë konstatoi se deklarata e pavarësisë nuk kishte shkelur të drejtën ndërkombëtare.
Gjykata nuk vendosi mbi njohjen, por rrëzoi pretendimin se shpallja e pavarësisë ishte në vetvete e paligjshme.
Çfarë na mëson historia sot?
Në vitin 2026, Kosova mbetet shtet pjesërisht i njohur ndërkombëtarisht, por realitet politik i pakthyeshëm.
Historia e saj ofron një mësim të rëndësishëm për Evropën:
Kufijtë nuk mbrohen vetëm me argumente historike.
Ata mbrohen duke respektuar: liritë politike; të drejtat e njeriut; barazinë qytetare; institucionet demokratike.
Kur një shtet kërkon të ruajë sovranitetin duke mohuar këto parime, ai gradualisht minon vetë bazën juridike mbi të cilën mbështetet sovraniteti i tij. Kosova nuk u bë e pavarur sepse shqiptarët fituan një luftë dhe as sepse bashkësia ndërkombëtare vendosi ta ndëshkojë Serbinë. Kosova u bë e pavarur sepse gjatë një periudhe të gjatë historike u shemb besimi se të drejtat kolektive dhe individuale të shumicës së popullsisë mund të garantoheshin brenda sistemit serb.
Ky është mësimi më i madh i historisë së Kosovës.
Jo se kufijtë janë të parëndësishëm, por se asnjë kufi nuk mund të mbijetojë gjatë nëse nuk mbështetet mbi legjitimitetin demokratik, respektimin e të drejtave të njeriut dhe parimet themelore mbi të cilat u ndërtua rendi evropian pas Helsinkit.
Në fund, nuk ishte pavarësia që e ndryshoi historinë e Kosovës. Ishte shkelja e vazhdueshme e parimeve që duhej ta mbronin atë brenda Jugosllavisë dhe më pas brenda Serbisë. Kur politika dështon t’i mbrojë këto parime, historia zakonisht gjen një rrugë tjetër. Dhe në rastin e Kosovës, ajo rrugë quhej pavarësi.
